Οδοντωτός και ΚΤΕΛ: Σκέψεις μαζί με αναμνήσεις…

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα

Ι. ΑΦΟΡΜΕΣ

   Πολλές είναι οι αφορμές για να συζητάμε το ζήτημα των συγκοινωνιών και στο οροπέδιο του Βουραϊκού, αλλά και σε όλη την πάλαι ποτέ ορεινή επαρχία των Καλαβρύτων. Από τη μια η προμελετημένη (για μένα) τραγωδία του Οδοντωτού και από την άλλη η κατακόρυφη συρρίκνωση του ΚΤΕΛ στην περιοχή. Και οι δύο ορατές και με γυμνό μάτι.

   Η πρώτη και σημαντικότερη είναι η μακρόσυρτη, αλλά κατακόρυφη μείωση των δρομολογίων των ΚΤΕΛ. Γιατί το ΚΤΕΛ, αν και ιδιωτική εταιρεία, με στοιχεία συνεταιριστικά, αποτέλεσε πολλές δεκαετίες πριν μια τεχνολογική επανάσταση. Τέτοια ήταν, ώστε η περιοχή μας και τα Καλάβρυτα κατ’ εξοχήν, να αποτελούν κεντρικό πόλο συγκοινωνίας στην Αχαΐα! Αυτή η τεχνολογική επανάσταση, μαζί και με άλλες ακόμα βεβαίως αιτίες, έστειλε στ’ αζήτητα, όπως φαίνεται, τα ταξίδια με τα φορτηγά ζώα, τους αγωγιάτες και τα χάνια…

   Η δεύτερη, επιταχυνόμενη αλλά και με ηχηρή αφορμή, αποτέλεσε το δήθεν προσωρινό σταμάτημα του Οδοντωτού. Για έναν αιώνα αποτέλεσε βασική διέξοδο ανθρώπων και εμπορευμάτων από και προς τα βόρεια παράλια της Πελοποννήσου με ανταποκρίσεις με την σιδηροδρομική αρτηρία (της μιας γραμμής) Αθηνών – Πατρών – κλπ.

   Στην τελευταία φάση αποτέλεσε βεβαίως τουριστική ατραξιόν με υψηλό εισιτήριο, που όμως χιλιάδες τουρίστες, Έλληνες και αλλοδαποί, έκαναν χρήση. Χρήση που ήταν κερδοφόρος. Όμως όταν παραδίδεται σε ομάδες που κάνουν «αρπαχτές», κι όχι σοβαρές επενδύσεις, οδηγούν στη λογική «της στημένης λεμονόκουπας»…

ΙΙ. ΠΟΛΛΕΣ ΟΙ ΑΙΤΙΕΣ

   Μοιάζουν να είναι διαφορετικές οι αιτίες σε οδοντωτό και ΚΤΕΛ. Κάποιες είναι, όπως π.χ. ότι τα τραίνα (ΟΣΕ) ξε-πουλήθηκαν σε ξενόφερτη εταιρεία-κομήτη (ίσως), ενώ το ΚΤΕΛ, αν και ιδιωτικό, αναπτύσσεται και αναβαθμίζεται συνεταιριστικά και κερδοφόρα, κι έτσι είναι ακόμα σταθερά τα πατήματά του αλλά προς τα παράλια και τις πόλεις. Υπάρχουν όμως και κοινές αιτίες. Ας δούμε τρεις:

   1) Το οργανωμένο κτύπημα της ορεινότητας μετά την ηρωϊκή, αλλά και καταστροφική περίοδο της δεκαετίας του 1940. Να υπενθυμίσω, ότι τουλάχιστον για τους οικισμούς του οροπεδίου το μέγιστο του μόνιμου πληθυσμού υπήρξε στην απογραφή του 1939! Από τότε έχουμε συνεχώς μείωση. Βεβαίως το πρόβλημα του μόνιμου πληθυσμού αφορά και όλη την Χώρα (ανομοιόμορφα), αλλά και όλη την Ευρωπαϊκή Ένωση (πάλι ανομοιόμορφα).

   2) Η πολιτική της μελετημένης ευνόησης στην μηχανοκίνητη μετακίνηση, του Ι.Χ. και των φορτηγών, έναντι του τραίνου και των αναβαθμίσεών του. Γι’ αυτό ακόμη και ο χώρος των ταξί (δημοσίας χρήσεως)  επιβιώνουν από τη μετακίνηση του μαθητικού πληθυσμού προς και από τα Καλάβρυτα, ενώ είχαν και πρόσθετο εισόδημα μέχρι πρότινος από τους τουρίστες του οδοντωτού (στα Καλάβρυτα).

   3) Η πολιτική των μνημονίων, που δεν ήταν τίποτα άλλο, παρά η βίαιη προώθηση του νεοφιλελευθερισμού στη Χώρα μας, με αποτέλεσμα και το ξε-πούλημα των τραίνων. Μια πολιτική που οδήγησε στο έγκλημα των Τεμπών και στο δήθεν προσωρινό σταμάτημα του Οδοντωτού. Μια πολιτική που με λίγο διαφορετικές ταχύτητες κι ευθύνες έπαιξαν όλες οι μνημονιακές κυβερνήσεις μέχρι και σήμερα.

ΙΙΙ. ΤΡΕΙΣ ΠΑΙΔΙΚΕΣ ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΑ ΚΤΕΛ

   1) Περί το 1965, μήνας θεριστής, ήμουν περίπου δέκα χρονών. Ανεβήκαμε σε μικρό οροπέδιο στα ΒΑ του κάμπου της Κέρτεζης να θερίσουν (θερίσουμε) ξερικό σιτάρι. Τότε ακόμα σπέρνονταν και οι πιο δύσκολες πλαγιές σε όλη την ορεινότητα… Το όργωμα γινόταν εννοείται με ζώα, κυρίως με βόδια. Τώρα κλαίμε την ερήμωση ακόμη και του μισού κάμπου….

   Φυσικά θέριζα λίγο κι αγνάντευα πολύ. Απέναντι στα ΝΑ έβλεπα όλο τον αμαξιτό δρόμο Καλαβρύτων – Πριολίθου-κλπ. ΙΧ ήταν αρκετά σπάνιο να περάσει, ενώ τα αγροτικά δεν είχαν εισέλθει ακόμα σε μαζική κυκλοφορία. Το ίδιο συνέβαινε και με τα λίγα φορτηγά, όπως των Σχοινέων.

   Έβλεπα κάθε τόσο να περνούν τα μεγάλα στα μάτια μου λεωφορεία, είτε προς Καλάβρυτα, είτε προς Λαγοβούνι – Πριόλιθο – κλπ. Δρομολόγια για Σοποτό και Τριπόταμα, δρομολόγια για Κ. Κλειτορία, για Δάφνη, αλλά και για Τρίπολη. Κάποια με στάση στα Καλάβρυτα έρχονταν από Πάτρα ή και Αθήνα. Και φυσικά σε άλλες ώρες η αντίστροφη πορεία.

   Αυτές οι εικόνες έχουν μείνει ανεξίτηλες στη μνήμη μου, αν και τότε δεν θυμάμαι να είχα πάει στα Καλάβρυτα κάποια φορά… Φάνταζαν ως ένα τεχνολογικό θαύμα για ένα αγροτόπαιδο μια φτωχής οικογένειας, κι έτσι εκεί άνοιγαν οι… ορίζοντές του…

   Δεν ήταν ένα μόνο δρομολόγιο που στη σύγχρονη εποχή έρχεται το μεσημέρι Κέρτεζη, αφήνει τους λίγους μαθητές και επιστρέφει μέχρι τη διασταύρωση των Κραστικών απέναντι και συνεχίζει μέχρι Κ. Κλειτορία και πάλι επιστρέφει… Πρόκειται για μια δεκάδα περίπου δρομολογίων.

   2) Εποχή δικτατορίας των συνταγματαρχών, κι εγώ μαθητής στο εξατάξιο Γυμνάσιο Καλαβρύτων… Τι τραβούσαμε όταν είχε χιόνι, όταν έβρεχε, όταν το κρύο ήταν ανυπόφορο και τό’φερναν με τον αγέρα οι ρεματιές! 6.30ππμ ξεκίναγε από του Σχοινά το λεωφορείο κι έκανε 2-3 λεπτά να φτάσει στον Αη Θανάση. Μα εμείς έπρεπε να το περιμένουμε, τότε χωρίς στέγαστρο και συχνά χωρίς ομπρέλες… Άσε που για να ξυπνήσουμε το πρωί, το αργότερο στις 6.00πμ, δεν είχαμε μόνο τις έννοιες μας και τα δικά μας βάσανα.

   Η μητέρα μου έφτιαχνε ένα πρωινό (νυχτερινό θα το έλεγα εγώ…), είτε τραχανά ζεστό, είτε τηγανιτά αυγά με πατάτες τηγανιτές (με ή χωρίς τσιγαρίδες) και φυσικά με λίπος χοιρινού… Κι έχωνε μέσα στην τσάντα άλλοτε καρύδια, άλλοτε ψημένα κάστανα, άλλοτε ένα μήλο, άλλοτε ένα κομμάτι ψωμί. Πως ν’ αντέξουμε μέχρι τις 2.30μμ που επιστρέφαμε;

   Τι γινόταν μέσα στο λεωφορείο; Πατείς με, πατώ σε. Τότε είμασταν περίπου 40 μαθήτριες και μαθητές που μπαίναμε το πρωί στο λεωφορείο, ειδικά όταν ήταν Δευτέρα (τις άλλες μέρες κάποια από τα κορίτσια έμεναν στην Εστία του Ερυθρού Σταυρού, κοντά στο Γυμνάσιο). Προσθέστε ακόμα ότι έμπαιναν και μεγάλοι που είχαν δουλειές στην… Πρωτεύουσα (Καλάβρυτα).

   Και επί πλέον: Εμείς μπαίναμε τελευταίοι. Πόσοι επιτρέπονταν όρθιοι; Ποιος νόμος; Ο διάδρομος ήταν τόσο γεμάτος που δεν μπορούσες ούτε να φυσήξεις τη μύτη σου. Άσε τα πειράγματα, αθώα ή μη… Και κάποιες φορές έπρεπε να μπούμε και να βγούμε από το διπλανό Καλλιφώνιο (3+3 χλμ ακόμα) ή και από το Σκεπαστό (αν υποτίθεται υπήρχαν κενές θέσεις…

   3) Τέλος, να σημειώσω ότι ο μαθητικός πληθυσμός δεν πηγαινοερχόταν δωρεάν, όπως δικαίως στις μέρες μας, αλλά πληρώναμε μισό εισιτήριο, που για τα δεδομένα της εποχής την πλειοψηφία των γονέων μας την πόναγε! Έτσι τη διετία 1970-1971 και 1971-1972 δεν μου έφταναν οι βαριές τσάντες με τα βιβλία και τα τετράδια (εγώ κάτι είχα και κουβάλαγα απ’ αυτά), έγινα και εφημεριδοπώλης της Κέρτεζης.

   Έτσι, λοιπόν, κάθε μέρα στην επιστροφή έπαιρνα το πακέτο με τις εφημερίδες από το βιβλιοπωλείο Κανελλόπουλου και μετά τις άφηνα στα καφενεία και σε συγκεκριμένους πελάτες και σπίτια… Μετά τρώγαμε στο σπίτι, αν δεν είχαμε προλάβει να φάμε στο ΠΙΚΠΑ, που ήταν κοντά στο Πρακτορείο του ΚΤΕΛ στα Καλάβρυτα. Είχα λοιπόν ένα παραπάνω βάρος…

   Το βάρος αυτό ήταν μεγάλο και κάθε Δευτέρα πρωί, που εκτός από την τσάντα, είχα και το πακέτο των επιστροφών της εβδομάδας… Τελειώνοντας, θα σας διηγηθώ μια μικρή ιστορία. Μια Δευτέρα πρωί είχε ρίξει αρκετό χιόνι, αλλά το λεωφορείο του Κόντη δεν καταλάβαινε τίποτα. Αργά, αλλά σταθερά μας πήγαινε Καλάβρυτα. Βλέπετε, ο δρόμος Κερτέζης – Καλαβρύτων είναι στο οροπέδιο του Βουραϊκού και δεν έχει γκρεμίλες.

   Όμως, κάτι η πρωινή καθυστέρησή μου, κάτι το χιόνι, κάτι τα βάρη μου, πλησιάζοντας προς τη στάση του Αη Θανάση -και παρότι κατηφόρα- βλέπω το λεωφορείο να ξεκινάει και να φεύγει στο δρόμο με τη μικρή κατηφόρα (κι αυτή) του κεντρικού προς Καλάβρυτα. Γεμάτο στο όριο, γι’ αυτό πολύ προσεκτικό. Τρέχω να το προλάβω, μα πού!!! Ήμουν πάνω από 15 μ. μακριά του. Όλα του τα τζάμια ήταν μουντά από τους υδρατμούς. Κανείς δεν μ’ έβλεπε κι ας ήσαν μέσα καμιά εξηνταριά!

   Φορούσα κι ένα βαρύ παλτό, είχα την τσάντα μου γεμάτη, αλλά και το πακέτο των επιστροφών των εφημερίδων. Λέω από μέσα μου: «που θα πας; Θα σε φτάσω!» Πράγματι αρχίζω να τρέχω όσο μ’ έπαιρνε. Το λεωφορείο μπροστά, εγώ από πίσω. Όλο και το πλησίαζα, αλλά δεν το έφτανα. Περίπου στα 600 μ. (περιοχή Σταυρός) βρίσκεται ένα παλιό ανάχωμα με 10 μ. μικρή ανηφορίτσα και μετά πάλι κατηφόρα.

   Το λεωφορείο πάει λίγο πιο αργά κι εγώ το ζυγώνω, όμως κανείς δεν μ’ έβλεπε πάλι. Και τα πίσω τζάμια θαμπωμένα! Βλέπω τη σκάλα που οδηγούσε στο έξω μέρος του ταβανιού του για τις αποσκευές. Χαμογελάω χαρούμενος.

   Μ’ ένα σάλτο ανεβαίνω στη σκάλα και πιάνομαι με το ένα χέρι (τ’ άλλο είχε τις εφημερίδες παραμάσκαλα, ενώ η τσάντα κρεμόταν στην πλάτη μου). Αρχίζω να κτυπάω το πίσω τζάμι. Κάποια στιγμή ένα χέρι το σκουπίζει και με βλέπει. Φωνάζουν και ειδοποιούν τον οδηγό. Σταματάει στο πάνω μέρος του αναχώματος, που είναι οριζόντιο. Μου ανοίγουν την πόρτα και μπαίνω μέσα. Όλα καλά μου λένε. Και συνεχίσαμε και το μικρό ταξίδι για το σχολείο και το μεγάλο για τη ζωή…

IV. ΔΥΟ ΝΕΑΝΙΚΕΣ ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΟΔΟΝΤΩΤΟ….

   1) Δεν είχαν περάσει δέκα μέρες από το πραξικόπημα του 1967. Ήμουν μαθητής στην έκτη δημοτικού και σε λίγο καιρό θα έπαιρνα απολυτήριο. Ένας μακροχρόνιος όμως πόνος χαμηλά διαγνώστηκε ως «κοίλη» κι έπρεπε να χειρουργηθώ. Βεβαίως ούτε τότε ήταν δυνατόν να γίνει αυτό στο Νοσοκομείο Καλαβρύτων.

   Κανένας από τους γονείς μου δεν μπορούσε να με πάει στο Αίγιο. Ανέλαβε όμως ο παππούς να πάμε μαζί, αφού εκεί ήδη εργαζόταν και έμενε ένας γιός του, αδελφός της μητέρας μου. Αυτός είχε βρει μια μικρή ιδιωτική χειρουργική κλινική. Αυτό και έγινε με επιτυχία.

   Πέρα όμως απ’ αυτή την αφορμή, το ταξίδι αυτό ήταν και είναι έντονο στη μνήμη μου αφού κατεβήκαμε στο Διακοφτό με τον μουντζούρη (αυτός έτυχε σ’ εκείνο το δρομολόγιο). Ο καπνός του βέβαια ήταν πρωτόγνωρος στα δικά μου μάτια, όπως και το μουγκρητό του. Προχωρώντας και σταματώντας σε όλες τις στάσεις, αλλά και για ανεφοδιασμό για νερό έβλεπα για πρώτη φορά, αλλά και το ζούσα από μέσα, ένα άλλο τεχνολογικό θαύμα!

   Δεν θα ξεχάσω τα στοιχεία φόβου όταν περνούσαμε το απότομο φαράγγι, τις γέφυρες, τα μικρά τούνελ. Έκλειναν πριν στεγανά τα παράθυρα για τον καπνό, άναβε το φως, ενώ το μουγκρητό αντιλαλούσε στα βράχια. Τότε μου έδειξαν τα… «Δικαστήρια», αλλά και τις Πόρτες… Φτάσαμε αισίως στο σταθμό του Διακοφτού κι από εκεί με χρονικά κοντινή ανταπόκριση πήραμε το τραίνο Αθηνών – Πατρών και κατεβήκαμε στο Αίγιο.

   Το ίδιο συνέβη μετά από λίγες ημέρες, αφού η επέμβαση ήταν επιτυχής. Στο ανέβασμα έζησα πάλι τη διαδρομή, αλλά αυτή τη φορά το τραινάκι πήγαινε πιο αργά και αγκομαχούσε στις μεγάλες ανηφόρες. Εκεί έμαθα για τα δόντια. Με αντίστοιχες στάσεις φτάσαμε επιτέλους στο σταθμό των Καλαβρύτων και μετά πήραμε το λεωφορείο του ΚΤΕΛ για Κέρτεζη. Μια ανάμνηση μιας τριπλής δημόσιας συγκοινωνίας σε έξαρση…

   2) Πέρασαν αρκετά χρόνια από τότε. Είχα τελειώσει το εξαετές Γυμνάσιο και ήμουν ήδη φοιτητής στο φυσικό τμήμα του Πανεπιστημίου Πατρών. Είχα δοκιμάσει και το ΚΤΕΛ, αλλά προτιμούσα να παίρνω το τραίνο από Πάτρα για Αθήνα, με στάση στο Διακοφτό και να ανεβαίνω με τραινάκι. Μπορεί να έκανα περισσότερο χρόνο να φτάσω Καλάβρυτα, αλλά η διαδρομή ήταν ξεκούραστη και όμορφη. Έτσι την επέλεγα σχεδόν αποκλειστικά.

  Στα ανεβάσματα και κατεβάσματα ήλθα σε γνωριμία με πολύ κόσμο. Εγώ έκοβα φοιτητικό εισιτήριο και εννοείται ήμουν στο λαϊκό βαγόνι. Να όμως που μια μέρα του 1979, που είχα ελάχιστα μαθήματα να πάρω πτυχίο και παράλληλα εργαζόμουν σε όποια δουλειά έπεφτε στα χέρια μου (χωρίς ένσημα…), έγινε μια απρόσμενη και πρωτόγνωρη συνάντηση!

   Να πω συνοπτικά, ότι την προηγούμενη χρονιά, στις 13 Αυγούστου του 1978 στην Κέρτεζη, βρέθηκα αντιμέτωπος με τον νεαρό τότε και φρέσκο Μητροπολίτη (Καλαβρύτων και Αιγιαλείας) Αμβρόσιο (Λενή).

   Να λοιπόν που στο σταθμό του Διακοφτού ήταν ο νεαρός Μητροπολίτης, έτοιμος να ανέβει με τον οδοντωτό (όχι μουντζούρη πλέον) για Καλάβρυτα. Κάθισε ως αξιωματούχος στην πρώτη θέση, κοντά στον μηχανοδηγό. Μου έκανε θετική εντύπωση που δεν ανέβηκε με αυτοκίνητο της Μητρόπολης.

  Αφού μπήκα στο λαϊκό βαγόνι παίρνω το θάρρος, του συστήνομαι (πιθανώς και να με θυμόταν από ένα γεγονός ένα χρόνο πριν στην Κέρτεζη) και ερωτώ τον μηχανοδηγό, αν θέλει και ο Μητροπολίτης, να καθίσω δίπλα του και με ήρεμο διάλογο να λήξουμε τις διαφορές μας. Δέχτηκαν και οι δύο. Έτσι για μια και μοναδική φορά στη ζωή μου ταξίδεψα στην πρώτη θέση!!!

   Η θέα προς τα εμπρός ήταν καταπληκτική και τη ρούφαγα με πολλές κλεφτές ματιές. Διχάστηκα ανάμεσα στη συζήτηση και την ομορφιά αυτού του ταξιδιού. Όμως η συζήτηση συνεχίστηκε μέχρι τα Καλάβρυτα χωρίς «να τα βρούμε»! Ο μηχανοδηγός, χωρίς να εμπλακεί στη συζήτηση, άκουγε αμίλητος. Ήταν εξάλλου ο μοναδικός μάρτυρας του διαλόγου. Φτάνοντας στα Καλάβρυτα συμφωνήσαμε και οι δύο ότι «διαφωνούμε»! Ακολουθήσαμε τους δρόμους της βιωτής, ο καθένας κουβαλώντας «τα παγκάζια» της νιότης του και της πολιτικής θεολογίας του…

V. ΔΥΟ ΣΗΜΑΝΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ

   Στη σύγχρονη εποχή τα πράγματα, όπως σημειώσαμε, έχουν αλλάξει, μάλλον προς το χειρότερο, τόσο για τον πληθυσμό της τέως επαρχίας μας, όσο και στο ζήτημα των συγκοινωνιών. Γίνονται κάποιες αξιόλογες κινήσεις και διεκδικήσεις, αλλά δεν φτάνουν.

   Κλείνοντας θα μνημονεύσω την προσπάθεια της κοινής Πρωτοβουλίας Διακοφτού και Καλαβρύτων για την επαναλειτουργία του Οδοντωτού. Θεωρώ όμως ότι η ερμηνεία των λόγων που σταμάτησε δεν είναι ούτε πλήρης, ούτε βαθιά. Χρειάζεται βάθεμα, ώστε οι κινήσεις διεκδίκησης να έχουν στόχο τις αιτίες και όχι απλά το αποτέλεσμα.

  Παράλληλα θα μνημονεύσω και την πρώτη κίνηση που έγινε στο Πολύκεντρο του Δήμου Καλαβρύτων αρχές του φετινού Οκτώβρη και με τη συμμετοχή του ομίλου των ΦΙΛΟΙ.ΚΑ., την πρώτη ημέρα του συνεδρίου για την υγεία και την περίθαλψη στα Καλάβρυτα.  

   Μνημονεύω την εισήγηση του Καλαβρυτινού συγκοινωνιολόγου για την ομαδική μεταφορά με ταξί από τα μακρινά χωριά προς και από Καλάβρυτα. Φυσικά πρόκειται για μια «ένεση αναλγητική», αλλά δεν γνωρίζω αν κι αυτή θα την αναλάβει ο Δήμος ή άλλος φορές…

   Τα πράγματα είναι πάρα πολύ δύσκολα και φυσικά οδηγούμαστε απολύτως στη χρήση του οικονομικά ακριβού Ι.Χ., ό,τι χειρότερο δηλαδή… Και μάλιστα, όταν οι κεντρικοί δρόμοι προς και από Καλάβρυτα ακόμη είναι παλαιάς κοπής…

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: 1^η δημοσίευση στην ΩΡΑ ΤΩΝ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ, ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2023, φ. 106, στήλη ΒΟΥΡΑΪΚΕΣ ΝΥΞΕΙΣ, σελ. 28-29.

ΚΕΡΤΕΖΗ: προς Ο.ΦΥ.ΠΕ.Κ.Α.  …ΑΝΟΙΚΤΗ ΕΠΙΣΤΟΛΗ

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. Η ΑΦΟΡΜΗ

   Το φετινό καλοκαίρι αναστέναξε πάλι και πάλι ο γερο Πλάτανος στην κεντρική πλατεία της Κέρτεζης. Οι συζητήσεις κάθε επιπέδου και θέματος δεν έλειπαν καθόλου. Κάποια μέρα με πλησίασε επιστήμονας της Κέρτεζης και μου παραπονέθηκε. Δεν ξέρω αν το έκανε και σε άλλους. Δεν ρώτησα. Με άγγιξε πολύ και το πήρα προσωπικά. Δεν το ανέθεσα το ερώτημα, το πρόβλημα και τον αναστεναγμό σε θεσμικό όργανο. Αποφάσισα να το πάρω στην πλάτη μου.

   Μια μέρα πηγαίνοντας στα Καλάβρυτα μπήκα στο Κέντρο Πληροφόρησης της «Μονάδας Διαχείρισης Εθνικού Πάρκου Χελμού-Βουραϊκού και Προστατευόμενων  Περιοχών Βόρειας Πελοποννήσου»  του Ο.ΦΥ.ΠΕ.Κ.Α του Υ.Π.ΕΝ. Πρόκειται για τον πρώην «Φορέα Διαχείρισης  Εθνικού Πάρκου ΧΕΛΜΟΥ-ΒΟΥΡΑΪΚΟΥ».

   Ο χώρος αυτός είναι στεγασμένος στα ΒΔ της κεντρικής πλατείας των Καλαβρύτων (παλαιό «Τουριστικό Περίπτερο»). Εκεί με καλοδέχτηκαν, όπως και όλους τους επισκέπτες. Πήρα ένα πλήθος από πολλά και διαφορετικά φυλλάδια και χάρτες. Τα μελέτησα κατόπιν στο σπίτι μου, στην Κέρτεζη… Και τότε με έπιασε διανοητικό «εγκεφαλικό». Η Κέρτεζη σχεδόν απουσίαζε από του χάρτες, τις αναφορές, τα στοιχεία, το κάλεσμα για επίσκεψη…[1]

Συνέχεια →

Απηχήσεις ενός παλιού βιβλίου

Του Γιώργου – Νεκτάριου Παναγιωτίδη*

   Το 1987 μοιάζει, η αλήθεια είναι, κάπως μακρινό. Όσοι γεννήθηκαν τότε περίπου, όπως κάποιοι από εμάς, ανήκουν στη Γενιά Υ ή τους “millenials” (millenium=χιλιετία), τα παιδιά της νέας χιλιετίας. Τότε ήταν που βγήκε σε κυκλοφορία το βιβλίο του μεγάλου θεολόγου Νικόλαου Θ. Μπουγάτσου με τίτλο “Ορθοδοξία και σεξουαλικό πρόβλημα”. Το βιβλίο έτυχε επιμέλειας και εκδόθηκε από τις εκδόσεις Μήνυμα!

Συνέχεια →

Σκέψεις για την κατάσταση του εκπαιδευτικού μας συστήματος,

με αφορμή την προσπάθεια κατάργησης του Άρθρου 16

του Συντάγματος

Του Αντώνη Ναξάκη*

   Είναι γνωστό πως το καπιταλιστικό σύστημα την δεκαετία του 1970 μπήκε σε βαθιά κρίση. Με αφορμή την πετρελαϊκή κρίση του 1973 βγήκε στην επιφάνεια ολόκληρη η συστημική κρίση που εκφράστηκε στην οικονομία, στην κοινωνία και στην γεωστρατηγική ηγεμονία των κυρίαρχων δυτικών δυνάμεων (ήττα των ΗΠΑ στην Ινδοκίνα).

   Στις αρχές της δεκαετίας του 1980 οι κυρίαρχες καπιταλιστικές δυνάμεις απάντησαν στην πολύπλευρη κρίση τους με το νεοφιλελεύθερο μοντέλο καπιταλιστικής ανάπτυξης. Η Θάτσερ υλοποίησε τις ιδέες της σχολής της Αυστρίας (Χάγεκ, κλπ.) Τη σκυτάλη πήρε ο Ρέιγκαν και οι Μπους του Σικάγο (Φρίντμαν, κλπ.).

   Η γενική ιδέα της σχολής του νεοφιλελευθερισμού ήταν και είναι η καταστροφή κάθε συλλογικής έκφρασης των ανθρώπων. Στην κοινωνία, στην εργασία, στην οικογένεια, στην συλλογική αντίληψη για την ανθρωπότητα (ανθρωπινότητα), στην κατανάλωση, ακόμα και στα όνειρα ο άνθρωπος πρέπει να είναι και να αισθάνεται μόνος του και ο θεός για όλους.

ΜΙΜΗΣ Α. ΝΙΚΟΛΑΟΥ: Από τη ζωή μου στην Κέρτεζη

(«Όσα είδα, όσα άκουσα, όσα έμαθα»: Βιβλιοπαρουσίαση)

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Η Κέρτεζη έζησε φέτος το Καλοκαίρι άλλη μία ευχάριστη συγγραφική έκπληξη! Ένα νέο βιβλίο μπήκε στη ζωή μας κι ένας νέος συγγραφέας εμφανίστηκε στα δημόσια πράγματα. Και προστίθεται σε αρκετούς παλαιότερους συγγραφείς, άνδρες και γυναίκες.

   Ο Δημήτριος (Μίμης) Α. Νικολάου, ο νέος μας Κερτεζίτης συγγραφέας, γεννήθηκε (1940) και μεγάλωσε στην Κέρτεζη. Γόνος ιερατικής οικογένειας, πολυμελούς, όπως πολλές στην επαρχία τα χρόνια εκείνα.

   Εδώ και αρκετά χρόνια είναι συνταξιούχος δάσκαλος και σχολικός σύμβουλος. Επί πλέον είναι και πτυχιούχος του τμ. Πολιτικής Επιστήμης και Κοινωνιολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου (Αθήνα), αλλά και σημαντικός γνώστης της επιστημονικής Βυζαντινής μουσικής με πάρα πολλές δεκαετίες πάνω στο αναλόγιο (στην Κέρτεζη από μικρό παιδί και ακόμα είναι δυναμικά ενεργός).

Κέρτεζη: οι εξορμήσεις στα ξωκκλήσια

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Όπως πολλά χωριά στον ορεινό όγκο της χώρας μας, έτσι και στην Κέρτεζη έχουν κτιστεί πολλά παρεκκλήσια και ξωκκλήσια. Τα περισσότερα ξωκκλήσια, απ’ αυτά που είναι όρθια, κτίστηκαν τον 20^ο αι., κάποια λίγα αρχές του 21^ου και ένα τον 19^ο αι. Αντίθετα τα παρεκκλήσια (εντός του οικισμού) καταγράφονται στον 20^ο αι., ενώ τα περισσότερα έρχονται από την εποχή της τουρκοκρατίας. Κάποια παλαιά ανακαινίστηκαν με την πάροδο του χρόνου.

   Τα παρεκκλήσια μπορούν να λειτουργήσουν και την φθινοπωρινή περίοδο όταν εορτάζουν (Αη Δημήτρης), ενώ σε άλλα εγκαταλείφθηκε η αντίστοιχη λειτουργία τους στη χειμερινή περίοδο (Αγία Βαρβάρα, Άγιος Χαράλαμπος, Άγιοι Θεόδωροι, Αη Τρύφωνας). Κατά κανόνα βρίσκεται άλλη αφορμή για να λειτουργήσουν.

  Με τον ερχομό του Πάσχα την άνοιξη και το καλοκαίρι σχεδόν όλα τα παρεκκλήσια και ξωκκλήσια λειτουργούν μέχρι και τις ημέρες μας. Μόνο ο παλαιός κεντρικός Ναός της Κοιμησης της Θεοτόκου, που δεν έχει ακόμα μπει σε πρόγραμμα αποκατάστασης, και το ξωκκλήσι της Κάτω Παναγιάς έχουν δεκαετίες να λειτουργηθούν.

   Στο άρθρο αυτό θα καταγράψουμε με χρονολογική σειρά τις λειτουργικές εξορμήσεις μόνο στα ξωκκλήσια, ένα θα αναφέρουμε συνοπτικά λίγα στοιχεία για την ανέγερσή τους και στα ιερά Πρόσωπα στα οποία αναφέρονται.

Δημόσια παιδεία και δημόσιοι λειτουργοί μετά τα μνημόνια

• 

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Γνωρίζουμε οι ευρύτερα Καλαβρυτινές μάνες και γιαγιάδες, αλλά και οι Καλαβρυτινοί πατεράδες και παππούδες, με πόσους κόπους σπούδασαν στα Πανεπιστήμια από την περιοχή εκατοντάδες παιδιά (ειδικά μετά τη δεκαετία του 1950), χθεσινοί και σημερινοί επιστήμονες.

   Τα Πανεπιστήμια δεν είχαν δίδακτρα, τα βιβλία ήταν δωρεάν, υπήρχαν κουπόνια σίτισης σε σχετικά άπορους και δεν υπήρχε η σπάθη της διαγραφής των εργαζόμενων φοιτητών (πλην της απόπειρας του 1978 με το Ν. 815, που βρέθηκε για δεκαετίες στα σκουπίδια της ιστορίας)… Ανάμεσα σ’ αυτούς και ο γράφων, που προέρχεται από μια φτωχή αγροτική οικογένεια της Κέρτεζης, αλλά και πολλοί από σας….

  Πέρασαν κάποιες δεκαετίες με ιδιοτελείς και μονομερείς πολιτικές αρκετές φορές. Όμως, με το μηχανισμό των μνημονίων και της στενής επιτήρησης για δέκα ολόκληρα χρόνια (2010-2019) από τους «ετέρους» οδήγησαν το λαό στην απέλπιδα προσπάθεια ν’ αλλάξει καμιά δεκαριά κυβερνήσεις. Όμως οι 1000 περίπου νόμοι των μνημονίων έμειναν αλώβητοι. Κοντά σ’ αυτούς και μια βαθιά απογοήτευση που έστειλε πολλούς στην αποχή από τις εκλογικές διαδικασίες, έτσι που το 40% να είναι ένα μόνο 20%, και ν’ αντιστοιχεί στη μερίδα όσων περνούν ακόμα μια χαρά…

Φαράγγι, Βουραϊκός, Οδοντωτός

Του Παναγιώτης Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΟΙ ΠΛΗΜΥΡΕΣ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠΟΤΟΜΟ ΦΡΕΝΑΡΙΣΜΑ ΤΟΥ ΟΔΟΝΤΩΤΟΥ

   Τη χρονιά που πέρασε τέσσερα γεγονότα μεγάλης εμβέλειας συζητήθηκαν τόσο στα καφενεία, όσο και σε θεσμικό επίπεδο στην περιοχή μας.

   Τα συμβάντα εντός και εκτός ΟΠΕΚΕΠΕ και οι παραπλήσιες κινητοποιήσεις αγροτών, κτηνοτρόφων και μελισσοκόμων.

   Η πλημμύρα από τις φράουλες και μάλιστα σχετικά δίπλα στον Βουραϊκό, αλλά σίγουρα στο κλειστό οροπέδιό του.

   Οι πραγματικές πλημμύρες από τις συνεχόμενες βροχοπτώσεις, που εν τέλει γέμισαν με νερά τους υδροφόρους ορίζοντες, παρά τις πλημμύρες σε κομμάτια του αναδασμού.

   Και τέλος, το αργό στην αρχή, αλλά και το απότομο φρενάρισμα του ιστορικού οδοντωτού, που πλήττει εδώ κι ένα χρόνο εν μέρει και καίρια από τα μέσα Μαρτίου την τουριστική κίνηση στην πολίχνη των Καλαβρύτων.

Τρία Καλαβρυτινά μοναστήρια στην καρδιά του 1821

(Η εκτενής εισήγησή μου στις 21 Μαρτίου στα Καλάβρυτα)

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Στα όρια του οροπεδίου του Βουραϊκού υπήρχαν ακριβώς μετά την επανάσταση του 1821 12 μοναστήρια. Από την επίθεση στα μοναστήρια που έκανε η Αντιβασιλεία στις 7.10.1833 (ανδρικά), 9.3.1934 (γυναικεία) και 8.5.1934 (απαγόρευση δωρεών), έμειναν τα επτά ανδρικά.^[1] Ανάμεσά τους έμειναν ισχυρά τρία μεγάλα, όχι το ίδιο ξακουστά και τα τρία.

   Τα τρία μοναστήρια δημιουργούν στο χάρτη ένα νοητό ευθύγραμμο τμήμα, όπου ανάμεσά τους είναι τα Καλάβρυτα, από ΒΔ προς ΝΔ: Μ. Σπ. – Καλ/τα – Αγ. Λαύρα. – Αγ. Θεόδωροι. Οι δρόμοι πρόσβασης μέχρι το 1900 περίπου δεν είχαν καμία άμεση σχέση με τους σημερινούς. Ήταν αρχαίοι που απέφευγαν βάλτους, απότομα ανεβάσματα, ενώ διάλεγαν πρόποδες βουνών και διάσελα, όσο γίνονται πιο χαμηλά

ΙΙ. ΤΕΣΣΕΡΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ ΤΟΥΣ

Συνέχεια →

Δυό βιβλία που δένουν μια ριζοσπαστική Θεολογία με μια ριζοσπαστική κοινωνικοπολιτική κριτική ως δώρο

Του Νίκου Α. Κουραμπή*

   Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Στα ίχνη του συλλογικού ανθρώπου – 55 σημαδούρες κοινωνικής και υπαρκτικής θε-ανθρωπολογίας, Αθήνα, Αρμός, 2019, σ. 382 [Α]

   Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Από την αχαϊκή γη έως του κόσμου τα πέρατα – για μια απελευθερωτική θε-ανθρωπολογία: υποδείγματα, θραύσματα, Μεγάλη Σύνοδος 2016, «3^η Ρώμη», πρόλογος Θανάσης Ν. Παπαθανασίου, Αθήνα, Αρμός, 2022, σ. 565 [Β]

   Τα δύο αυτά βιβλία [Α και Β] ανήκουν στο ρεύμα της ελληνικής-δημοκρατικής λαϊκής Ορθοδοξίας που αγαπά τον πολιτισμό, την τέχνη και τις επιστήμες του ανθρώπου και αγωνίζεται για κοινωνική δικαιοσύνη ενώ δεν φοβάται την χριστιανική αυτοκριτική.

   Ο Παναγιώτης Μπούρδαλας είναι Θεολόγος και επιστήμονας (φυσικός) και τιμά τη σχέση επιστήμης – θρησκείας, πίστης – γνώσης μακριά από τα συνήθη ιδεολογήματα, κάτι που εύκολα και ουσιαστικά αποδεικνύεται από τα βιβλία του – γι’ αυτό βάζει και ποιήματά του ανάμεσα στα κείμενά του, ώστε να συνδέονται όλοι οι κόσμοι. Τα βιβλία του τολμούν να είναι μια αυτοαποκάλυψη, νους και αισθήματα ταυτόχρονα μακράν συναισθηματισμών, η δουλειά του Παναγιώτη «θα μείνει» γιατί είναι μια προσωπική αλλά έντιμη καταγραφή των τελευταίων 50 χρόνων, μια πνευματική περιουσία που αποκτήθηκε με στοχασμό και ακτιβισμό. Τα λόγια του ρέουν σαν τα νερά της Κέρτεζης Καλαβρύτων, της πατρίδας του, και η θε-ανθρωπολογία του ιλαρού κόπου του ως αγίασμα – γήϊνο και θεϊκό συμπλέουν, χώμα και ουρανός. Ο όρος του «θε-ανθρωπολογία» εκφράζει συνοπτικά τη περίφημη -αλλά αγνοημένη- συνεργασία Θεού και Ανθρώπου, που στέκει δυναμικά και αποφασιστικά απέναντι σε κάθε Απόλυτο Θεό και τον ολοκληρωτισμό που εκπροσωπεί με τους αδιάφανους εκπροσώπους του επί γης.

   Αγαπάει ελεύθερα τους ανθρώπους του και τους παρουσιάζει χωρίς να τους ειδωλοποιεί «αγιογραφώντας» τους, έτσι απλά, είναι οι άνθρωποί του και ο τόπος του που υποστασιάζουν το σύμπαν, και είναι ευγνώμων με μη ψυχολογικά αλλά και πηγαία αισθήματα. Πρόσκληση στον αναγνώστη να κάνει το ίδιο αποφασιστικό βήμα και να μη βαριέται ως δήθεν συνηθισμένους και βαρετούς τους ανθρώπους του και τον τόπο του, να περπατήσει την δικιά του περπατησιά όπως ο Παναγιώτης που συγκινεί χωρίς να επιβάλλεται. Ο έρωτας του συγκεκριμένου είναι έρωτας του οικουμενικού. Πατριωτισμός και κοινωνισμός και θρησκευτικές ενοράσεις ταυτόχρονα και αλληλοϋποστηριζόμενα.

   Τα δυό βιβλία δένουν μια ριζοσπαστική Θεολογία με μια ριζοσπαστική κοινωνικοπολιτική κριτική ως δώρο για τον καθημερινό αλλά σκεπτόμενο άνθρωπο και πολίτη που δεν είναι απαραίτητα «θρησκευόμενος». Και τα δύο βιβλία ανακεφαλαιώνονται στο ότι η αγάπη είναι και πολιτική πράξη. Ο αστείρευτος πλούτος των χρήσιμων πληροφοριών ανταμοίβει εκείνον που θα θελήσει να αναμετρηθεί με την οργανωμένη και βιωμένη και χωνεμένη γνώση που παρέχεται ως μπούσουλας για τις δικές του αναζητήσεις. Με τα δικά του λόγια «ο τριαδικά συλλογικός άνθρωπος, ο θε-ανθρωπολογικά ευχαριστιακός – αλληλέγγυος – υπαρκτικός/νηπτικός τρόπος αντίληψης, πίστης και πρακτικής αποτελεί έναν αντίποδα, τόσο στην ισοπεδωτική αμφισβήτηση, όσο και στ’ ανταγωνιστικά άτομα ή στις «συντεχνίες» τους. Ταυτόχρονα αυτός ο τρόπος ύπαρξης μπορεί να γονιμοποιήσει τα «ουτοπικά» κινήματα, ξεπερνώντας την αντίληψη του ανθρώπου ως «συμπαγών μαζών», εισάγοντας μια αντανάκλαση της αγιοτριαδολογικής θε-ανθρωπολογίας στο χώρο της εκκλησιολογίας και άρα της κοινωνίας» [Α 14].

   Ας επιλέξουμε μερικά διαμαντάκια στο σημείο αυτό: «αυτού του νεκρού ιδεολογήματος του «ελληνοχριστιανισμού», του νόθου κράματος «πίστης και εξουσίας»» [Α 146] / «…το αδιέξοδο κάθε αποτυχημένου δοσίματος στον άλλο (πορνεία)…» [Α121] / «το Πνεύμα το Άγιο αγνοείται στην «κατοικία» Του, μέσα ή δίπλα στις καρδιές που πάλλονται. Ο Θεάνθρωπος Χριστός ή γίνεται πολιτικός επαναστάτης ή φιλόσοφος της σχολής των Εσσαίων ή ηθικός δάσκαλος ή περίεργος εξωγήϊνος … Οι άνθρωποι αποφασίζουμε να παραμένουμε ζώα-κτήνη. Αρκεί να χωρισθούμε σε συνομοταξίες, ανάλογα με το τι κατασπαράσσουμε κάθε φορά…» [Α163] / «(για τον Μέγα Βασίλειο) ο Μωυσής πρώτα πήρε την κοσμική σοφία στην Αίγυπτο και κατόπιν μπήκε «στα θεολογικά».» [Β129] / «ο λεγόμενος «ορθόδοξος φονταμενταλισμός», που ως καρκίνωμα σιγοτρώει το κορμί της Ορθόδοξης Εκκλησίας, στο τέλος θα νικηθεί και θα ‘ξωπεταχτεί, όπως και τόσα άλλα καρκινώματα στην εκκλησιαστική ιστορία. Είναι συνδεδεμένος ιδεολογικά με τον αμερικάνικο «προτεσταντικό φονταμενταλισμό» και τα «νεοφασιστικά ακροδεξιά μορφώματα», κυρίως του δυτικού κόσμου» [Β 142]

   Η ομίχλη των παραεκκλησιαστικών οργανώσεων-σεκτών διαλύεται [Β 446-452], απλοί παπάδες του λαού μας [Β 46-123] είναι φωτεινά πρότυπα προς μίμησιν και όχι οι αυταρχικές σκιές του γεροντισμού. Ο συγγραφέας μας δεν φείδεται θάρρους γιατί δεν υστερεί σε γνώση και αισθήματα για να εξηγήσει ακανθώδη ζητήματα που αναφέρονται στα περιεχόμενα των βιβλίων.

   Εύχομαι σε μελλοντική του δουλειά ο συγγραφέας της θε-ανθρωπολογίας, αλλά και εκκλησιοκεντρικότητας (π.χ. Α 23-146 όπου πραγματώνεται ο διάλογος της εορτολογικής Ορθοδοξίας με το σύγχρονο κόσμο), να αναμετρηθεί με την πρόσκληση για έναν πνευματολογικό χριστιανισμό απελευθερωμένο από τη θρησκευτικότητα όπως θυμάμαι να τον προτείνει ο μοναχός Μιχαήλ (Χατζηαντωνίου): «Ο Θεός τις έσχατες μέρες θ’ απλώσει το πνεύμα Του κι εκτός της επίσημης εκκλησιαστικής δομής. Απλοί άνθρωποι θα μπορούν να λένε ουράνια πράγματα κλπ». Ή, μήπως, καλό θα ήταν να διάγουμε το βίο μας με ευφρόσυνη ταπεινότητα μεταξύ των δύο διαλεκτικά; Αλλά σίγουρα να σταματήσει η άζωη ρηχότητα που διατείνεται ότι «άλλο άγιος» και «άλλο καλός» άνθρωπος η οποία μόνο συγχυσμένες φρένες και δόλιες συμπεριφορές και ανέραστους ανθρώπους κατασκευάζει, με τελική και ουσιαστική λύση τον χριστιανικό ανθρωπισμό που αναδεικνύει ποικιλοτρόπως ο συγγραφέας μας.

   Τα βιβλία αυτά είναι μοιραίο να μην διαβαστούν «από τους πολλούς» γιατί η ανθρώπινη μάζα αρέσκεται σε φανταχτερές ψευδαισθήσεις και φοβάται να ζήσει απλά ενώ δεν συμφέρει κανέναν σήμερα η ισορροπία τους που απλόχερα προσφέρουν, οι φαντασιώσεις κερδίζουν φαινομενικά το παιχνίδι έναντι της πραγματικότητας με τις πραγματικές της ανάγκες, εν τέλει, επιλέγουμε συνειδητά τα κραυγαλέα ονόματα και τις φευγαλέες εντυπώσεις. Διαβάζοντάς τα είσαι σε μια ανοδική πορεία και περπατάς σταθερά με το δικό σου βηματισμό κι ας είναι η ζωή του συγγραφέα ο δρόμος. Υπάρχουν πολλοί που ξέρουν τους νόμους της ζωής – αλλά για να επαίρονται και να κομπάζουν, όχι για να τη ζουν. Ο συγγραφέας μας απλά αλλά και αδρά μας λέει «εγώ έζησα τη ζωή μου και συνεχίζω να ζω τη ζωή μου».

   Αν αντέξει ο αναγνώστης αυτήν την γλυκιά υποσυνείδητη πρόσκληση να ζήσει και εκείνος τη δική του ζωή το παιχνίδι κερδήθηκε και η ευγνωμοσύνη λάμπει. Εγώ έγραψα γι’ αυτά τα βιβλία από διάθεση να τα γνωστοποιήσω σε δυό-τρεις. Δεν έμεινα ευχαριστημένος με τη βιβλιοπαρουσίαση αυτή, εγώ όμως κέρδισα σε σκέψη και αισθήματα αφουγκραζόμενος τον Παναγιώτη Μπούρδαλα. Ευχαριστώ και καλοτάξιδα!

   * Ο Νίκος Α. Κουραμπής είναι Θεολόγος Εκπαιδευτικός, Διδάκτωρ Κοινωνιολογίας Παντείου Πανεπιστημίου

   Σημείωση: Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό ΣΥΝΑΞΗ 177 (2026), σελ. 98-100 [Ιανουάριος-Μάρτιος 2026 / ΑΦΙΕΡΩΜΑ: Παγκόσμιος Νότος].