ΜΙΜΗΣ Α. ΝΙΚΟΛΑΟΥ: Από τη ζωή μου στην Κέρτεζη

(«Όσα είδα, όσα άκουσα, όσα έμαθα»: Βιβλιοπαρουσίαση)

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Η Κέρτεζη έζησε φέτος το Καλοκαίρι άλλη μία ευχάριστη συγγραφική έκπληξη! Ένα νέο βιβλίο μπήκε στη ζωή μας κι ένας νέος συγγραφέας εμφανίστηκε στα δημόσια πράγματα. Και προστίθεται σε αρκετούς παλαιότερους συγγραφείς, άνδρες και γυναίκες.

   Ο Δημήτριος (Μίμης) Α. Νικολάου, ο νέος μας Κερτεζίτης συγγραφέας, γεννήθηκε (1940) και μεγάλωσε στην Κέρτεζη. Γόνος ιερατικής οικογένειας, πολυμελούς, όπως πολλές στην επαρχία τα χρόνια εκείνα.

   Εδώ και αρκετά χρόνια είναι συνταξιούχος δάσκαλος και σχολικός σύμβουλος. Επί πλέον είναι και πτυχιούχος του τμ. Πολιτικής Επιστήμης και Κοινωνιολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου (Αθήνα), αλλά και σημαντικός γνώστης της επιστημονικής Βυζαντινής μουσικής με πάρα πολλές δεκαετίες πάνω στο αναλόγιο (στην Κέρτεζη από μικρό παιδί και ακόμα είναι δυναμικά ενεργός).

   Το έξοχο βιβλίο του με τον τίτλο «Από τη ζωή μου στην Κέρτεζη» και υπότιτλο «Όσα είδα, όσα άκουσα, όσα έμαθα» εκδόθηκε από τις εκδόσεις ΑΤΤΙΚΟΣ (Αθήνα) τον Ιούλιο του 2026 (1^η έκδοση). Αποτελείται από 180 σελίδες με πολύ καλή γραμματοσειρά και σπουδαία εμφάνιση. Την επιμέλεια είχε η κόρη του Βασιλική Δ. Θ. Νικολάου. Αφιερώνεται στην οικογένειά του.

   Το βιβλίο στους Κερτεζίτες και στις Κερτεζίτισσες προσφέρθηκε δωρεάν με προσωπική αφιέρωση για κάθε έναν χωριστά. Όλοι και όλες τον ευχαριστήσαμε για το καλοκαιρινό του δώρο. Φυσικά και πωλείται από τον εκδοτικό οίκο και στα βιβλιοπωλεία με τα οποία συνεργάζεται ο οίκος αυτός.

ΙΙ. Η ΔΟΜΗ ΤΟΥ

   Η δομή του ξεκινά με ενημερωτικό σημείωμα, στο οποίο τονίζει ότι «είναι η προσωπική κατάθεση ενός κοινωνικού χρονικού, με πρωταγωνιστή το χωριό μας, την Κέρτεζη…», (σ. 17). «Είναι η αναφορά μου στο παρελθόν του χωριού μας, χωρίς να εξιδανικεύεται ή να μηδενίζεται, χωρίς ωραιοποίηση, μεμψιμοιρία, επίκριση και καταδίκη και θα είμαι ευγνώμων εάν συντελώ στη διατήρησή του στη συλλογική μας μνήμη», (σ. 18).

   Ο Πρόλογος είναι μεν μικρός, αλλά θέτει το «περίγραμμα του ανά χείρας εγχειρήματος» (σ. 20). Εκτός από τον «απευθείας διάλογο με τα βουνά που την περιβάλλουν, προικίζεται με το προνόμιο του ευλογημένου φυσικού τοπίου…» (σ. 19), αλλά και «διαβαίνει το χρόνο αφήνοντας δραστικό αποτύπωμα, συμμετέχει και θυσιάζεται στους εθνικούς αγώνες του 1821 μέχρι και τα νεότερα χρόνια, αναπτύσσεται κοινωνικά μέσα από ζυμώσεις στις οποίες συμβαδίζουν σύνεση, φιλία, φιλαλληλία και φιλομάθεια αλλά και ατομικισμός, μικροψυχία, άγνοια και φανατισμός, …» (σελ. 19).

   «Η γενιά μου έρχεται από μια εποχή κατά την οποία το χωριό μας δεν είχε ηλεκτρικό ρεύμα, η τεχνητή νοημοσύνη και τα επιτεύγματά της υπερέβαιναν τη φαντασία» (σ. 19). «Ζήσαμε τον όλεθρο της κατοχής, τον αντιστασιακό αγώνα, την δίψα για απελευθέρωση, αλλά και την αίσθηση ‘’της πικρής απελευθέρωσης’’… Ζήσαμε τον ‘’βραχνά’’ των κοινωνικών φρονημάτων, τα χρόνια της χούντας (1967-1974) και τα επόμενα χρόνια με την ευοίωνη προοπτική της ευημερίας» (σ. 20).

   Ο κορμός του βιβλίου απαρτίζεται από 5 μέρη για τα οποία θα σημειώσουμε κάποιες πλευρές. Συνεχίζει με «ανεκδοτολογικά», «επίλογο», «βιβλιογραφία», αλλά και 4 σημαντικά παραρτήματα. Στην βιβλιογραφία αναφέρονται αφενός γενικότερα βιβλία που αφορούν το πλαίσιο στα αντίστοιχα μέρη του βιβλίου, αλλά και βιβλία από Κερτεζίτες συγγραφείς. Προσωπικά θέλω να τον ευχαριστήσω δημόσια για τις αναφορές και των δικών μου βιβλίων. Επίσης αναφέρονται βιβλία του Ανδρέα Χρυσ. Βορύλλα και της Γιούλας Γ. Κωνσταντοπούλου, όπως και άρθρα από την εφημερίδα «Η ΚΕΡΤΕΖΗ».

ΙΙΙ. ΜΕΡΟΣ 1^ο: ΚΑΤΟΧΗ, ΜΕΤΑΚΑΤΟΧΙΚΑ ΧΡΟΝΙΑ, ΕΜΦΥΛΙΟΣ, ΜΕΤΕΜΦΥΛΙΑΚΑ ΧΡΟΝΙΑ…

   Το μέρος αυτό χωρίζεται σε δύο κεφάλαια. Το 1^ο κεφάλαιο (σ. 23-41) καταλαμβάνει την περίοδο 1940-1946. Ειδική θετική μνεία γίνεται στο ΕΑΜ, αλλά και στην ίδρυση του ΕΑΜ Κερτέζης τον Απρίλη του 1943 στο ξωκκλήσι του Αη Γιώργη! Ο συγγραφέας αναφέρει τις πηγές του και είναι αρκετές και σημαντικές.

   Η συντριπτική πλειοψηφία των ονομάτων αναφέρονται με τα αρχικά του ονόματος και του επωνύμου τους. Είναι επιλογή του συγγραφέα, καθόλα σεβαστή, παρότι πολλοί από μας θέλουμε να μάθουμε, όχι μόνο τα γεγονότα που αναφέρονται, αλλά και τους μετέχοντες προγόνους μας, γνωστούς ή συγγενείς.

   Πολύ σημαντικά στοιχεία κατατίθενται για τους Ιταλούς στην Κέρτεζη με ιδιαίτερη μνεία για την μάχη στις Καστανιές (6^ος 1943).

   Αξιομνημόνευτη και συγκινητική ήταν η επάνοδος Ιταλού προσκυνητή (μαζί με τη σύζυγό του) τη δεκαετία του 1960 στην Κέρτεζη. Πρόκειται για Ιταλό που γλύτωσε από απαγχονισμό στον Πλάτανο έξω από την κεντρική μας Εκκλησία (Γέννηση της Θεοτόκου). Ο ίδιος θεωρούσε ότι σώθηκε μετά από προσευχές του στην Παναγία και ήλθε να προσφέρει ένα αντίδωρο. Γι’ αυτό ζήτησε από τον παπα-Ανδρέα να του ανοίξει το ναό!!!

   Επίσης μνημονεύεται η είσοδος του Άρη Βελουχιώτη (06.05.1944) μαζί με τον παπα-Ανυπόμονο (αργότερα ηγούμενος της Ι. Μονής Αγάθωνος στη Φθιώτιδα, Αρχιμ. Γερμανός Δημάκος).

   Ιδιαίτερη μνεία και καταγραφή στοιχείων αναφέρονται για την γερμανική σημαία του παλαιοημερολογίτη Αγαθάγγελου, το λαϊκό δικαστήριο, άλλες πληροφορίες γι’ αυτόν, αλλά και την εκτέλεσή του στο Σιγούνι, παρά την αναστολή της θανατικής ποινής του λαϊκού δικαστηρίου (Άνοιξη 1944)!!!

   Αξιοσημείωτο είναι επίσης το θλιβερό χρονικό σύλληψης του θείου του Ανδρέα Κόντη που απαγχονίστηκε από τους Γερμανούς στα Ψηλά Αλώνια της Πάτρας (9.5.1944) μαζί με άλλους 8 αντιστασιακούς πατριώτες. Σημειώνω ότι στα ΒΑ της πλατείας έχει αναρτηθεί σχετική μαρμάρινη πλάκα – μνημείο.

   Τέλος, καταγράφονται με γλαφυρό τρόπο ιδιαίτερα γεγονότα της εποχής που έζησε ο ίδιος,

συγγενείς του, γείτονες και συμπατριώτες. Επίσης, στο τέλος σημειώνονται και πολλοί Κερτεζίτες που εκτελέστηκαν στο λόφο του Καπή στα Καλάβρυτα (13.12.1943) από τους Γερμανούς κατακτητές, αλλά και στο λόφο Χαϊδαρίου στην Αθήνα (8.9.1944)…

   Στο 2^ο κεφάλαιο (σ. 43-58) καταγράφεται με πόνο ο θλιβερός, φιλοναζιστικός ρόλος της οργάνωσης «Χ», που συνέχιζε να δρα βεβαίως την περίοδο της δεκαετίας του 1940, αλλά και μέχρι την περίοδο της χούντας…

   Αναφέρονται ανατριχιαστικά γεγονότα που δείχνουν που κατάντησαν οι υπάνθρωποι αυτοί απέναντι σε συμπατριώτες, πολλές φορές χωρίς να έχουν καμία επί της ουσίας κατηγορία. Τα περισσότερα απ’ αυτά έγιναν την περίοδο του Εμφυλίου… Σημαντικά περιστατικά αναφέρονται ακόμα και στη χούντα των Συνταγματαρχών (1967-1974).

IV. ΦΥΛΛΑ ΖΩΗΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΕΡΤΕΖΗ ΜΙΑΣ ΑΛΛΗΣ ΕΠΟΧΗΣ

   Το 2^ο μέρος με βάση τον προηγούμενο τίτλο μας προσφέρει τρία κεφάλαια. Το 1^ο κεφάλαιο (σ. 61-77) σχετίζεται με το δημογραφικό και την καθημερινή ζωή. Για το πρώτο δεν χρειάζεται να σημειώσουμε πολλά πράγματα, αφού το ζήτημα αυτό είναι παρόμοιο, όχι μόνο στην επαρχία μας, αλλά σ’ όλη την ορεινότητα της χώρας…

   Αξίζει όμως να σημειώς0υμε τις αναφορές στην κατοικία, στις προμήθειες και τη διατροφή, στην ένδυση και υπόδηση, στα φωτιστικά μέσα, στις συγκοινωνίες, μεταφορές και του δρόμους του χωριού. Στη συνέχεια μπαίνουν στο κάδρο η υγεία και περίθαλψη, οι καπνιστές, αλλά και η επικοινωνία και ενημέρωση της εποχής. Μια περιγραφή που τις μεγαλύτερες γενιές, μας γέμισε με βαθιές αναμνήσεις!

   Το 2^ο κεφάλαιο (σ. 79-102), «οδοιπορικό στον τόπο και το χρόνο», μας κάνει ωραίες διαδρομές και νοερά περπατήματα. Εντυπωσιακό είναι το περπάτημα από το Κεφαλόβρυσο (η γειτονιά του) μέχρι το νέο δημοτικό σχολείο (η δική μου).

   Οι περιγραφές της αγοράς και των αρχοντόσπιτων, αλλά και των ναών έχουν τον πρώτο λόγο. Στη συνέχεια υπάρχει αναλυτική περιγραφή των πολλών καφενείων, του παλιού και νέου δημοτικού σχολείου στα οποία είχε την τύχει να φοιτήσει. Αξιοσημείωτες είναι οι αναφορές στα παιχνίδια εκείνης της μη ηλεκτρονικής εποχής.

   Περνάει κατόπιν στη φοίτησή του στο Γυμνάσιο Καλαβρύτων. Εκεί οι περιγραφές είναι ολοζώντανες και συναισθηματικές! Οι διακοπές του Καλοκαιριού παίρνουν ιδιαίτερη θέση, με το ποδόσφαιρο να κυριαρχεί. Βεβαίως αφορά τη μερίδα των παιδιών που δεν ανήκαν σε κατεξοχήν αγροτικές και κτηνοτροφικές οικογένειες. Τα παιδιά εκείνα των οικογενειών αυτών εργαζόμασταν πολύ σκληρά στις διακοπές…

   Στο 3^ο κεφάλαιο, «Εκκλησιαστική ζωή», έχει πολλά να μας γράψει. Βλέπετε είναι γόνος ιερατικής οικογένειας από παππού και πατέρα, αλλά και θείο. Οι αναφορές του αγγίζουν με λεπτομέρειες τις ακολουθίες του Ενιαυτού, μικρές και μεγάλες εορτές, αλλά αναφέρεται εκτενώς σε ιερείς, ψάλτες και επιτρόπους. Δεν λείπουν οι αναφορές σε νεωκόρους και παπαδάκια, που τότε υπήρχε υπερπροσφορά, σε αντίθεση με τη σημερινή εποχή των «ατροφικών αγελάδων»…

   Εκτενή αναφορά κάνει στο ζήτημα των ημερολογίων (και εορτολογίων) μιας και ο παππούς του παπα-Μήτσιος και ο πατέρας του παπα-Ανδρέας έπαιξαν κυρίαρχο ρόλο για πάνω από τριάντα χρόνια.

   Τα χρόνια εκείνα της μεγάλης έντασης, των εναλλακτικών λύσεων και του φανατισμού, λόγω άγνοιας μιας μερίδας που δεν μπορούσε δυστυχώς να κάνει διάλογο. Το ζήτημα όμως λύθηκε στη συνέχεια σε μεγάλο βαθμό, ενώ αμβλύνθηκαν τα πράγματα σιγά σιγά, χωρίς να έχει εκλείψει οριστικά το ιδιάζον τοπικό εκκλησιαστικό και όχι μόνο φαινόμενο.

V. Η ΠΑΡΑΔΟΣΗ… ΚΑΙ Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ

   Το 3^ο μέρος, με τίτλο «Η παράδοση», δεν καταλαμβάνει μεγάλο χώρο (σ. 127-131). Προλαβαίνει όμως να φέρει στο φως ξεχασμένα έθιμα και προλήψεις, να μας γράψει όλα τα αυθεντικά κάλαντα (Παράρτημα Δ) και τον σχετικό περιβάλλον απαγγελίας τους.

   Εκτενής, ερμηνευτική, αλλά και συγκρατημένα αισιόδοξη είναι η ματιά του στο σήμερα. Δεν είναι μόνο οι υποδομές που κατά καιρούς πραγματοποιούνται μετά τις μεγάλες μεταναστεύσεις, αλλά και οι πολλές δραστηριότητες των φορέων, αλλά και η ανάπτυξη καταστημάτων και σημαντικής αγοράς (σύγχρονη καφετέρια, δύο καφε-εστιατόρια, κρεοπωλείο, δύο μίνι μάρκετ)!

   Αναφέρεται στις δημόσιες υπηρεσίες που δεν λειτουργούν (δημοτικό σχολείο, ταχυδρομείο, χωροφυλακή), αλλά να ελπίσουμε ότι η σχετικά καλή διαπλάτυνση του δρόμου που ξεκίνησε, οι νέες παραγωγές μαζί με κάποιες παλιές, η ενοικίαση σύγχρονων κτηρίων – ξενώνων, θα προσθέσουν μια νέα δυναμική.

VI. ΑΝΕΚΔΟΤΟΛΟΓΙΚΑ – ΕΠΙΛΟΓΟΣ – ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ – ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ – ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ

   Το βιβλίο φτάνει στο τέλος του με μια εκτενή παρουσίαση σε ανεκδοτολογικές αναφορές (5^ο μέρος, σ. 143-145) που δίνουν μια χαριτωμένη όψη των αναμνήσεων!

   Συνεχίζει  μ’ έναν μεν μικρό επίλογο, αλλά καίριο για την προσπάθεια που κατέβαλε ο συγγραφέας. Πέρα από τα κίνητρα, τον σκοπό και το αποτέλεσμα, στο τέλος καταγράφει ένα τραγούδι «που θα μπορούσε να έχει γραφτεί και για το δικό μας χωριό» (σ. 148):

   «Καλότυχα είναι τα βουνά/καλότυχοι είν’ οι κάμποι / που χάρο δεν ακαρτερούν / φονιά δεν περιμένουν / μον’ περιμένουν άνοιξη, / να πρασινίζουν τα βουνά, / να λουλουδούν οι κάμποι. (Πολίτης: 1914, αναδ. 1998, 211)».

   Ενώ για τη βιβλιογραφία (σ. 149-150) αναφερθήκαμε στα εισαγωγικά, εδώ οφείλουμε να δώσουμε έμφαση στις φωτογραφίες (ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α, σ. 151-166). Φωτογραφικό υλικό από το οικογενειακό και προσωπικό αρχείο, το οποίο όμως αφορά την ευρύτερη κοινότητα, πλην κάποιων που έχουν πιο στενό ενδιαφέρον.

   Η συντριπτική πλειοψηφία είναι ασπρόμαυρες, πλην τεσσάρων έγχρωμων και αφορούν την αγορά της Κέρτεζης, εκκλησιαστικά γεγονότα, ορειβασίες, γυμνασιακά γεγονότα, αγροτικές αναφορές, αλλά και …ποδόσφαιρο.

   Στο ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Β (σ. 167-171) αναδημοσιεύει άρθρο – συνέντευξη που είχε πάρει από δυο κλασσικές κερτεζίτικες φιγούρες με παραδοσιακά καφενεία του χωριού (εφημ. Η ΚΕΡΤΕΖΗ, 1995), στην οποία, αν και σχετικά πρόσφατη, οι δυο καφεντζήδες πήγαν ακόμη πιο πίσω… Τα παραδοσιακά καφενεία αυτά πλέον έχουν εκλείψει…

   Στο ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Γ (σ. 173-174) αναδημοσιεύει πάλι άρθρο για την εορτή του Αη Γιώργη, στο οποίο βλέπουμε τη συνέχεια αυτού του εορτασμού – μικρού πανηγυριού (εφημ. Η ΚΕΡΤΕΖΗ, 5^Ος 1996).

VI. ΕΠΙΛΟΓΙΚΑ

   Κλείνοντας αυτή την απλή βιβλιοπαρουσίαση, θέλω να πω ότι ο συγγραφέας, αφενός έβγαλε ένα χρέος προς όλους εμάς όπως το αισθανόταν βαθιά στα κατάβαθα της ψυχής και το επεξεργαζόταν χρόνια, αφετέρου πλούτισε με τις αναφορές και τα στοιχεία που έμμεσα έβγαλε στο φως, να προστίθενται στο πάζλ των αναφορών πολλών πλέον Κερτεζιτών συγγραφέων.

   Προσωπικά οφείλω να τον ευχαριστήσω πενταπλά. Χάρηκα πολύ διαβάζοντας το βιβλίο και με ξεκούρασε τις μέρες που παρουσιάζαμε το δικό μου στην περιοχή.  Δεν λυπήθηκε να μου δίνει υλικό για τα βιβλία μου, ενώ ήδη ετοίμαζε το δικό του! Ανέφερε στη βιβλιογραφία και τίμησε και τα δικά μου βιβλία. Μου προσέφερε νέο υλικό και για το επόμενο βιβλίο που ετοιμάζω. Και τέλος, ενώ με τιμά με τη φιλία του, με βοηθά στα πρώτα μου, σαφώς πολύ καθυστερημένα, βήματα στο αναλόγιο της Κέρτεζης, αφού οι ανάγκες πλέον είναι εμφανείς.

   Εν τέλει, τον ευχαριστούμε οι Κερτεζίτες και οι Κερτεζίτισσες για τον κόπο του, το οποίο βεβαίως κατανοούμε πλήρως όσες και όσοι συγγράφουμε…

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: 1^η δημοσίευση. ΩΡΑ ΤΩΝ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ, φ. 104, ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2026, στήλη ΒΟΥΡΑΪΚΕΣ ΝΥΞΕΙΣ, σελ. 28-19.

Δημόσια παιδεία και δημόσιοι λειτουργοί μετά τα μνημόνια

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Γνωρίζουμε οι ευρύτερα Καλαβρυτινές μάνες και γιαγιάδες, αλλά και οι Καλαβρυτινοί πατεράδες και παππούδες, με πόσους κόπους σπούδασαν στα Πανεπιστήμια από την περιοχή εκατοντάδες παιδιά (ειδικά μετά τη δεκαετία του 1950), χθεσινοί και σημερινοί επιστήμονες.

   Τα Πανεπιστήμια δεν είχαν δίδακτρα, τα βιβλία ήταν δωρεάν, υπήρχαν κουπόνια σίτισης σε σχετικά άπορους και δεν υπήρχε η σπάθη της διαγραφής των εργαζόμενων φοιτητών (πλην της απόπειρας του 1978 με το Ν. 815, που βρέθηκε για δεκαετίες στα σκουπίδια της ιστορίας)… Ανάμεσα σ’ αυτούς και ο γράφων, που προέρχεται από μια φτωχή αγροτική οικογένεια της Κέρτεζης, αλλά και πολλοί από σας….

  Πέρασαν κάποιες δεκαετίες με ιδιοτελείς και μονομερείς πολιτικές αρκετές φορές. Όμως, με το μηχανισμό των μνημονίων και της στενής επιτήρησης για δέκα ολόκληρα χρόνια (2010-2019) από τους «ετέρους» οδήγησαν το λαό στην απέλπιδα προσπάθεια ν’ αλλάξει καμιά δεκαριά κυβερνήσεις. Όμως οι 1000 περίπου νόμοι των μνημονίων έμειναν αλώβητοι. Κοντά σ’ αυτούς και μια βαθιά απογοήτευση που έστειλε πολλούς στην αποχή από τις εκλογικές διαδικασίες, έτσι που το 40% να είναι ένα μόνο 20%, και ν’ αντιστοιχεί στη μερίδα όσων περνούν ακόμα μια χαρά…

Φαράγγι, Βουραϊκός, Οδοντωτός

Του Παναγιώτης Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΟΙ ΠΛΗΜΥΡΕΣ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠΟΤΟΜΟ ΦΡΕΝΑΡΙΣΜΑ ΤΟΥ ΟΔΟΝΤΩΤΟΥ

   Τη χρονιά που πέρασε τέσσερα γεγονότα μεγάλης εμβέλειας συζητήθηκαν τόσο στα καφενεία, όσο και σε θεσμικό επίπεδο στην περιοχή μας.

   Τα συμβάντα εντός και εκτός ΟΠΕΚΕΠΕ και οι παραπλήσιες κινητοποιήσεις αγροτών, κτηνοτρόφων και μελισσοκόμων.

   Η πλημμύρα από τις φράουλες και μάλιστα σχετικά δίπλα στον Βουραϊκό, αλλά σίγουρα στο κλειστό οροπέδιό του.

   Οι πραγματικές πλημμύρες από τις συνεχόμενες βροχοπτώσεις, που εν τέλει γέμισαν με νερά τους υδροφόρους ορίζοντες, παρά τις πλημμύρες σε κομμάτια του αναδασμού.

   Και τέλος, το αργό στην αρχή, αλλά και το απότομο φρενάρισμα του ιστορικού οδοντωτού, που πλήττει εδώ κι ένα χρόνο εν μέρει και καίρια από τα μέσα Μαρτίου την τουριστική κίνηση στην πολίχνη των Καλαβρύτων.

Τρία Καλαβρυτινά μοναστήρια στην καρδιά του 1821

(Η εκτενής εισήγησή μου στις 21 Μαρτίου στα Καλάβρυτα)

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Στα όρια του οροπεδίου του Βουραϊκού υπήρχαν ακριβώς μετά την επανάσταση του 1821 12 μοναστήρια. Από την επίθεση στα μοναστήρια που έκανε η Αντιβασιλεία στις 7.10.1833 (ανδρικά), 9.3.1934 (γυναικεία) και 8.5.1934 (απαγόρευση δωρεών), έμειναν τα επτά ανδρικά.^[1] Ανάμεσά τους έμειναν ισχυρά τρία μεγάλα, όχι το ίδιο ξακουστά και τα τρία.

   Τα τρία μοναστήρια δημιουργούν στο χάρτη ένα νοητό ευθύγραμμο τμήμα, όπου ανάμεσά τους είναι τα Καλάβρυτα, από ΒΔ προς ΝΔ: Μ. Σπ. – Καλ/τα – Αγ. Λαύρα. – Αγ. Θεόδωροι. Οι δρόμοι πρόσβασης μέχρι το 1900 περίπου δεν είχαν καμία άμεση σχέση με τους σημερινούς. Ήταν αρχαίοι που απέφευγαν βάλτους, απότομα ανεβάσματα, ενώ διάλεγαν πρόποδες βουνών και διάσελα, όσο γίνονται πιο χαμηλά

ΙΙ. ΤΕΣΣΕΡΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ ΤΟΥΣ

Καλαβρυτοχώρια: Συγγραφικός και επιστημονικός οργασμός!

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΒΙΒΛΙΑ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΕΣ

      Βεβαίως μαζί με το «κρασί» (πολιτισμός) θέλουμε και «ψωμί» (επιβίωση). Κι αυτή η υπόθεση του ψωμιού περνάει από σαράντα κύματα, πάλι στην εποχή μας. Και θα παλέψουμε, ο καθείς με τα όπλα του, αλλά και μαζί. Δεν θ’ αφήσουμε όμως τη ζωή χωρίς κρασί… και γι αυτό θα μιλήσουμε στο άρθρο αυτή τη φορά.

   Τα τελευταία χρόνια υπάρχει μια συγγραφική έκρηξη, όσον αφορά τα Καλάβρυτα ως έδρα, αλλά και τα Καλαβρυτοχώρια.  Νομίζω ότι έχει τρεις διαστάσεις. Αρθρογραφία, προσωπικά συγγραφικά έργα και συμμετοχή σε συλλογικούς τόμους. Ας προσθέσουμε και τ’ άλλα είδη τέχνης, όπως π.χ. τα ντοκιμαντέρ, θεατρικά, εκθέσεις φωτογραφίας, κλπ, τότε πρόκειται για πολύ πλούσιο υλικό.

   Από τη μία στον έντυπο και ηλεκτρονικό τύπο δημοσιεύονται έρευνες, άρθρα επιστημονικά ή απόψεις, τοπικού ή και γενικότερου ενδιαφέροντος. Υπάρχουν σταθεροί αρθρογράφοι και ερευνητές αρκετοί και αρκετές ή περιστασιακοί. Μένουν μόνιμα, για πολύ στην περιοχή ή όχι. Δεν έχει και μεγάλη σημασία για το έργο τους. Είναι τόσο το πλήθος που π.χ. προτάθηκε στην λογοτεχνική συνάντηση (25.01.2026) που έγινε στο Πολύκεντρο πολιτιστικό Κέντρο του Δήμου ότι σχεδιάζεται η συλλογή τους και έκδοσή τους σε έναν ή περισσότερους τόμους, από τον επικεφαλής της ΩΡΑΣ των Καλαβρύτων και της αντίστοιχης ιστοσελίδας.

Ένα τάβλι και λίγος καφές για όλες τις επιστήμες

(βιβλιοπαρουσίαση του νέου βιβλίου του Γιώργου Πλούμη)

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Ο Γιώργος Πλούμης τελικά δεν είναι μόνο χημικός και δεν ήταν μόνο συνάδελφος στα σχολεία. Είναι πλέον κι ένας αγαπημένος μου συγγραφέας. Όχι μόνο γιατί η γλώσσα του ρέει όπως τα νερά στα βουνά της κεντρικής Ρούμελης και στο Κρυοβούνι της, όχι μόνο γιατί συνδέει το παλιό με το καινούριο, αλλά και γιατί από τη μια μας διδάσκει με φόντο μεγάλες εικόνες και μικρές λεπτομέρειες, αλλά και από την άλλη με γυρίζει κι εμένα προσωπικά πίσω στα βουνά του βόρειου Μωριά και στην περιοχή των Καλαβρύτων.

   Ο Γιώργος φαίνεται ότι αγαπούσε πολύ τον παππού του Βαγγέλη, τον πατέρα της μητέρας του Βασιλικούλας. Τον βάζει, λοιπόν, στο κέντρο του μυθιστορήματός του. Τον βάζει δίπλα του και λίγο απέναντι. Όχι γιατί τους χωρίζουν δυο γενιές, όχι γιατί είχαν διαφορετική πορεία στη ζωή, αλλά γιατί ανάμεσά τους μπήκε ένα τάβλι.

Κέρτεζη: Η οθωμανική οικονομική απογραφή του 1583 – Μέρος Β΄

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΜΕΤΑ ΑΠΟ 120 ΧΡΟΝΙΑ

   Από το 1463 μέχρι το 1583 πέρασαν 120 χρόνια. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν έγιναν ενδιάμεσα κι άλλες οικονομικές απογραφές. Συμφωνήσαμε όμως με την ιδιωτική εταιρεία, ότι, αφού δεν ήσαν πλήρεις, να δώσουμε βάρος σ’ αυτήν του 1583.

   Αυτή την περίοδο είχε εισαχθεί το νόμισμα «γρόσι», ενώ σ’ αυτήν του 1460-63 έγιναν με το νόμισμα «ακτσιές». Ενδιάμεσα υπήρξε το νόμισμα «παράς». Περισσότερα σημειώσαμε στο  Α΄ μέρος (φ. 91, Ιούλιος 2025) στη σταθερή στήλη μας στην ΩΡΑ.

   Να σημειώσουμε εισαγωγικά ότι στη απογραφή του 1583 έχουμε κι άλλες αλλαγές, πέραν του νομίσματος, όπως θα δούμε αναλυτικά. Ανάμεσά τους σημειώνω την αναφορά στα ταβερνεία της Κέρτεζης και στο φόρο τους, στην αναλυτική αναφορά στα δημητριακά και στο φόρο τους, στο μετάξι, στα μελίσσια, κ. ά. Σημαντικό στοιχείο αποτελεί επίσης ο διαχωρισμός της Κέρτεζης σε έξι συνοικίες με εκκλησιαστικές ονομασίες και η καταγραφή των υπόχρε3ων φορολογικά επικεφαλής των οικογενειών με βάση τη συνοικία τους!

ΙΙ. ΤΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΤΗΣ ΑΠΟΓΡΑΦΗΣ ΤΟΥ 1583[1]

     «Με βάση τον πίνακα που παραθέτουμε (μεταφρασμένο στα ελληνικά) οι φόροι είναι τριών ειδών: α) κεφαλικός φόρος (ανά κάτοικο), β) παραγωγικός (με βάση τη συνολική παραγωγή ανά είδος) και γ) άλλοι φόροι (γάμου και ποινών). Η πρόσοδος είναι σε γρόσια.

Η Οθωμανική απογραφή του 1583 για την Κέρτεζη στα ελληνικά.

     Επειδή δεν έχουμε αναλυτική απογραφή του συνόλου των κατοίκων, δεν μπορούμε να διαιρέσουμε ώστε να συμπεράνουμε τον συνολικό κεφαλικό φόρο (7.425 γρόσια) ανά κάτοικο. Επίσης δεν έχουμε αναλυτικά του φόρους για ποινές και για γάμους. Έχουμε μόνο το σύνολο για το έτος αυτό, που φθάνει αισίως στα 760 γρόσια.

     Εκεί που έχουμε αναλυτικά στοιχεία φορολογίας είναι για την πρωτογενή, δευτερογενή και τριτογενή παραγωγή. Δεν φορολογούνται ακόμα τα ζώα! Παρατηρούμε όμως τι καλλιεργούσε τότε η Κέρτεζη!

     Ως δευτερογενής παραγωγή θεωρείται η λειτουργία των νερόμυλων. Κατ’ αρχάς μπορούμε να δούμε ότι έχουμε πολλούς νερόμυλους και την εποχή εκείνη. Οι νερόμυλοι σε μια εποχή προβιομηχανική αποτελούν ανώτατο στάδιο βιοτεχνίας και γι’ αυτό φορολογούνται στυγνά. Επίσης εκείνη την ιστορική περίοδο φαίνεται έμμεσα ότι την ιδιοκτησία την είχαν οι χριστιανοί ντόπιοι κάτοικοι που επίσης είχαν και την τεχνογνωσία. Το σύνολο των νερόμυλων είναι 4 σε λειτουργία και 2 παλαιοί κατεστραμμένοι, όπου όλοι φορολογούνται, με 60 και 15 γρόσια αντίστοιχα. Να σημειώσουμε επίσης ότι υπάρχει και μια φορολογία με 160 γρόσια «χώρων», για την οποία μπορούμε να πιθανολογήσουμε, αλλά όχι με βεβαιότητα.

     Ως τριτογενή παραγωγή θα θεωρήσουμε τα μαγαζιά στην αγορά της Κέρτεζης με την ονομασία «ταβερνεία». Δεν ήταν σκέτα καφενεία, αλλά κυρίως κρασοπουλειά με κάποιο μεζέ που τα συνόδευε. Ταβερνεία διέθετε η Κέρτεζη μέχρι τη δεκαετία του 1970, τα οποία κατόπιν μετεξελίχθηκαν σε καφεστιατόρια μέχρι τις ημέρες μας. Τα ταβερνεία βρίσκονται σε έξι (6) κτίσματα, αφού θα ήταν διάσπαρτα σε κεντρικά σημεία των 5 συνοικιών! Ο φόρος για κάθε ταβερνείο ήταν 30 γρόσια και το σύνολο 180 γρόσια.

ΙΙΙ. Η ΠΡΩΤΟΓΕΝΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΟ 1583

     Φαίνεται πεντακάθαρα ότι η βασική παραγωγή είναι η πρωτογενής. Αξίζει να σημειωθεί ότι είναι πλούσια και σε ποσότητα και σε ποικιλία. Για λόγους μεθοδολογικούς και εκπαιδευτικούς, θα την διαχωρίσουμε σ’ έξι ομάδες:

   α) Χορτολιβαδική (800 γρόσια για χριστιανούς και άλλα 80 μόνο για μουσουλμάνους). Δεν αναφέρεται μονάδα μέτρησης.

   β) Γεωργική παραγωγή δημητριακών 35 φορτωμάτων σιταριού και 40 φορτωμάτων κριθαριού, όπως και λίγης σίκαλης (1 μόλις φόρτωμα) έδωσαν φόρο αντίστοιχα σε γρόσια: (1.960, 1.280 και 42, δηλαδή σύνολο 3.282 γρόσια). Στην παραγωγή αυτή αξίζει να προστεθεί και η καλλιέργεια δύο ειδών από «κεχρί».^[2] Από το απλό κεχρί είχαμε παραγωγή 12 φορτώματα,  ενώ από το μαύρο 30 φορτώματα. Η συνολική φορολογία ήταν 1.344 γρόσια (384+960).

     Η μονάδα μέτρησης ήταν τα φορτώματα (στα υποστατικά ή φορτηγά ζώα). Η μονάδα αυτή χρησιμοποιείτο στην ορολογία μέχρι να χαθούν στην πράξη τα ζώα αυτά, μετά την αντικατάστασή τους από τα αγροτικά αυτοκίνητα και τα τρακτέρ στη σύγχρονη εποχή.

   γ) Αμπελουργική παραγωγή (από την εποχή της αρχαίας Κύναιθας). Εδώ φορολογείται ο μούστος, πριν γίνει κρασί. Δεν γνωρίζουμε ακριβώς τι σημαίνει η μονάδα μέτρησης «μέτρα». Πιθανά να ήταν η «μπότσα».^[3] Έχουμε λοιπόν ετήσια παραγωγή 160 μπότσες το χρόνο (δηλαδή 410,24 κιλά, η οποία θεωρείται μικρή) με φόρο όμως 3.200 γρόσια. Επομένως η μικρή παραγωγή οφείλεται στην πολύ υψηλή φορολογία, δεδομένου ότι οι μουσουλμάνοι λόγω Κορανίου δεν πίνουν αλκοολούχα ποτά, που ήταν πιθανά και σε διωγμό!

   δ) Εντομοκαλλιέργειες: Σημαντική είναι η παραγωγή μεταξιού, δηλαδή με καλλιέργεια μεταξοσκωλήκων σε μουριές (σηροτροφία). Η σηροτροφία στην Κέρτεζη διατηρήθηκε μέχρι τις αρχές του 20^ου αι. Παράχτηκαν 10 λίτρα μετάξι με φόρο 600 γρόσια. Παράλληλα έχουμε και κάποια παραγωγή μελιού με μελισσοτροφία με 70 γρόσια. Η μελισσοτροφία διατηρείται μέχρι τις ημέρες μας.

   ε) Δεν έχουμε πέραν της προσόδου για το χόρτο, ως τροφής των ζώων, φορολογία για την κτηνοτροφία, αλλά έχουμε όμως 150 γρόσια φορολογία σε χοίρους, ζώα που δεν τρώνε οι μουσουλμάνοι.

   στ) Μικρή ήταν η παραγωγή καρυδιών, ειδικά σε σχέση με τη σημερινή εποχή. Έχουμε μόνο ένα φόρτωμα καρύδια με φόρο 56 γρόσια.

     Να σημειώσουμε ότι υπάρχουν ακόμα κάποια ενδιαφέροντα στοιχεία ανά συνοικία. Αφορούν τη φορολογία κληρονομιών, αλλά και την απαλλαγή από αυτή στους «γερακοτρόφους»! Τα γεράκια ήταν μέσα ταχυδρομικών αποστολών! Οι αναφορές σε αυτούς είναι ονομαστικές σε κάθε συνοικία!»

IV. ΟΙ ΕΞΙ ΣΥΝΟΙΚΙΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΕΠΙΚΕΦΑΛΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΩΝ

   Τα στοιχεία της απογραφής αυτής βρίσκονται στις σελίδες 252 -255 του αντίστοιχου καταστίχου.[4] Αναφέρονται στην Κέρτεζη που «υπάγεται στα Καλάβρυτα». Κατανοούμε λοιπόν ότι στην πρώτη περίοδο της Οθωμανικής κυριαρχίας στην Πελοπόννησο η έδρα ήταν τα Καλάβρυτα. Η Κέρτεζη διέθετε έξι εμφανείς συνοικίες.

   Οι έξι συνοικίες της Κέρτεζης (με εκκλησιαστικές ονομασίες) αναφέρονται με την εξής σειρά: 1) «Συνοικία Αγίας Βαρβάρας». 2) «Συνοικία Αγίου Γιάννη Μπάλα». 3) «Συνοικία Άγιου Δημήτρη». 4) «Συνοικία παπα Θόδωρου». 5) «Συνοικία Γαϊτάνη επίσης γνωστή ως Άγιος Γιάννης κάτω (συνοικία)», 6) «Συνοικία Αγίου Θόδωρου».

   Μόνο να υποθέσουμε που ήταν οι συνοικίες μπορούμε και με κίνδυνο να κάνουμε λάθος. Μια υπόθεση είναι ότι η καταγραφή γίνεται από τα ανατολικά προς τα δυτικά. Αν ισχύει τότε η σημερινή Αγία Βαρβάρα στα ΒΑ του σύγχρονου οικισμού της Κέρτεζης έχει ιστορία από τότε (χωρίς την μετέπειτα εμφανή προσθήκη νότιά της). Υπάρχουν οι συνοικίες Αη Δημήτρη και Αη Γιάννη και σήμερα, αλλά δεν είναι βέβαιο ότι πρόκειται για τις ίδιες περιοχές.

   α) Στην συνοικία της «Αγίας Βαρβάρας» αναφέρονται 60 επικεφαλής οικογενειών! Πρόκειται δηλαδή για μια πολύ πυκνοκατοικημένη συνοικία. Ανάμεσά τους ο ιερέας «Παπα Μανώλης». Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Άγγελος Μερκάνας, …., Θόδωρος Σταυράκης, ….., Σταμούλης Παπανικόλας, Άγγελος Παπαγιάννης, …, Παπα Μανώλης, …., Βασίλης Κονικλής, Ζαχαρίας Τσαγκάρης, …., Αλέξανδρος Νάζος, …., Παύλος Αρνάς, …., Βάλιος Βεντέκας, Στάθης Κουβαράς, Μαν’ωλης Χαρκόπουλος, …., Κώστας Μουρκανάς.».

  β) Στην συνοικία του «Αγίου Γιάννη Μπάλα» αναφέρονται 54 επικεφαλής οικογενειών. Δεν αναφέρεται ιερέας εμφανώς. Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Στέφανος Κωστάνης, …, Μιχάλης Λιόλος, …, Βασίλης Αρνάς, …, Μανώλης Καρνίτσας, …, Γιώργης Τσέκος, …, Στάθης Λαζάρου, Δήμος Τσουκαλάς, …, Λεοντάρης Πέρκης, …, Γιώργης Κολιγκιώνης, …, Γιάννης Κωστάκης, …».

   γ) Στην συνοικία του «Άγιου Δημήτρη» αναφέρονται 67 επικεφαλής οικογενειών. Ανάμεσά τους οι ιερείς «Παπα Γιάννης» και «Παπα Βάλιος». Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Μανώλης Μαλαυρός, …, Σταμάτης Αρνάς, …, Σταμούλης Παπαδάς, …, Νικόλας Μαυρόπουλος, …, Λάζαρος Γαϊτάνης, …, Νικόλας Παλιούρης, Δήμος Τσένας, …, Γιώργης Κοντονικόλας, Θόδωρος Κρανίτσας, …, Θόδωρος Πετρόπουλος, Γιώργης Μαυρομάτης, Γκίνης Γιάννη Τσένας».

   δ) Στην συνοικία του «παπα Θόδωρου» αναφέρονται 54 επικεφαλής οικογενειών. Δεν αναφέρεται άλλος ιερέας. Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Βασίλης Κομνηνός, …, Στέφανος Καρυάς, Σταμάτης Πανίτσας, …, Αλέξανδρος Μακρυχέρας, …, Θόδωρος Άσιος, …, Θόδωρος Πετρής, …, Δήμος Ζούλας, …, Λαυρέντης Μαθιός, …, Δήμος Μακλούνης, Γιώργης Μιχάλη».

   ε) Στην συνοικία «Γαϊτάνη επίσης γνωστή ως Άγιος Γιάννης κάτω (συνοικία)» αναφέρονται 20 επικεφαλής οικογενειών. Δεν αναφέρεται ιερέας εμφανώς. Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Θόδωρος Γαϊτάνης, …, Νίκος Ξένος Θόδωρου, …, Στάθης Χαρκόπουλος, Σταμούλης Μπούζας, Γιώργης Πετρής, Σταμάτης Γερακάρης, Γιώργης Ζεβός, …, Γιώργης Σκορδούλας, …».

   στ) Στην συνοικία του «Αγίου Θόδωρου αναφέρονται 26 επικεφαλής οικογενειών. Δεν αναφέρεται ιερέας εμφανώς. Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Δήμος Καστανιώτης, …, Γιάννης Καπέρης, …, Λεοντάρης Τόγιας, …, Δήμος Πολίτης, …, Δήμος Κυρκομύτης, …, Αλέξανδρος Ραχλούμος, …, Νικόλας Βασίνης, …, Γιώργης Πετρόπουλος, Γιώργης Μαυρομάτης».

  Μια πρώτη, αλλά βασική, παρατήρηση που κάνουμε τα επώνυμα δεν έχουν καμία σχέση με τις λίστες που διαθέτουμε κατά την επανάσταση του 1821, τη συνέλευση για τα νερά του 1919, πολύ δε περισσότερο με τα σημερινά δεδομένα.

   Μια δεύτερη παρατήρηση είναι το σύνολο των επικεφαλής οικογενειών που είναι 281 υπόχρεοι: 60+54+67+54+20+26= 281. Ακόμα κι αν θεωρήσουμε ότι αρκετοί ανήκουν στην ίδια οικογένεια (αναφέρονται κάποιοι ως γιοί), δεν μπορούμε παρά να πούμε ότι η Κέρτεζη είχε υπερπληθυσμό! Αναλυτική, όμως, και συγκριτική μελέτη επιθυμούμε να κάνουμε στον Δ΄ τόμο το σειράς, αν μας χαριστεί ζωή…

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: 1^η δημοσίευση στην ΩΡΑ των ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ, στήλη Βουραϊκές νύξεις, φ. 92, σελ. 28-29.

Παραπομπές

[1] Η παράγραφος αυτή, όπως και η επόμενη αποτελούν αποσπάσματα από το βιβλίο μας: ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΣΤΑ ΒΟΥΝΑ, εκδ. Αρμός, Ιούνιος 2024, σελ. 55-58.

^[2] Διαβάζουμε στη Βικιπέδια σχετικά: «Το κεχρί είναι η γενική ονομασία διαφόρων ειδών ποωδών φυτών της οικογένειας των Αγρωστιδών (Graminae), τα οποία παράγουν μικρά εδώδιμα σπέρματα και χρησιμοποιούνται ως τροφή του ανθρώπου ή ως ζωοτροφή. Το κεχρί ανακαλύφθηκε και καλλιεργήθηκε συστηματικά για πρώτη φορά στην Κίνα το 7500 π.Χ..

   Όλα τα είδη κεχριού αναπτύσσονται αντίστοιχα με το σόργο [= ένα από τα περίπου 30 είδη, όπως είναι το γνωστό «καλαμπόκι», από το στέλεχος του οποίου κατασκευάζονταν και στην Κέρτεζη οι σκούπες] με μόνη διαφοροποίηση ότι ενίοτε η παραγωγή στελεχών (αδέλφωμα) είναι πιο άφθονη. Ο χρό-νος του βλαστικού τους κύκλου είναι σύντομος από 2 έως 3 μήνες για τα πρώιμα και 5 μήνες για τα όψιμα…». ΠΗΓΗ: Βικιπέδια.

^[3] Η «μπότσα» ήταν μονάδα μέτρησης υγρών: «μέτρο χωρητικότητας υγρών για τη μέτρηση κυρίως μούστου ή κρασιών, ίσο με δυο μετρικές οκάδες, (2x 400×3,2) = 2.560 γραμμάρια πριν από την οκά! 1 οκά αντιστοιχούσε σε 1,28 κιλά και η μία μπότσα σε 2 οκάδες=2,564 κιλά περίπου.

   Πηγή: https:// el.wiktionary.org/wiki/.

[4] ΒΟΑ ΤΤ607, όπου BOA: Başbakanlık Osmanlı Arşivi (The Ottoman Archives of the Prime Minister’s Office, Αρχεία Πρωθυπουργίας της Κωνσταντινούπολης). TT: Tapu Tahrir.

Κέρτεζη: Η 1^η οθωμανική οικονομική απογραφή (1460)

Α΄ ΜΕΡΟΣ

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. Η ΚΑΤΑΛΗΨΗ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΡΧΙΑΣ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ

     Βρισκόμαστε στην πρώτη φάση της Οθωμανικής κυριαρχίας στην Πελοπόννησο. Οι Οθωμανοί πραγματοποιούσαν ανά περιόδους οικονομικές απογραφές. Συντάσσονταν στην παλαιοτουρκική γλώσσα (είδος αραβικής). Τα έγγραφα φυλάσσονται μέχρι τις ημέρες μας στα γενικά αρχεία του σημερινού κράτους της Τουρκίας…

     Ήλθα σε επαφή με ιδιωτική ελληνική εταιρεία, που διαχειρίζεται και μεταφράζει τα εν λόγω έγγραφα, αρχικά στην νεοτουρκική γλώσσα και τέλος στην ελληνική. Αρχικά ήλθε στα χέρια μου η οικονομική απογραφή του 1583 για την Κέρτεζη^[1] και μετά από ένα χρόνο του 1460-63.

   Έτσι ήλθαν τα μεν πρώτα έγγραφα στα χέρια μου, στον χρηματοδότη,^[2] αλλά και σε κάποια ελάχιστα ακόμη θεσμικά πρόσωπα.^[3] Όσον αφορά τα δεύτερα (1460-63) είναι, κατά το κλείσιμο του βιβλίου, μόνο στα δικά μου χέρια και στο νέο μας χρηματοδότη.^[4]

Προσωπικός αριθμός και αριθμητικά αγιογραφικά σύμβολα

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΕΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Για μια ακόμα φορά οι λεγόμενοι φονταμενταλιστικοί και χιλιαστικοί κύκλοι στη χώρα μας συνδέουν με απόλυτο τρόπο πραγματικές κυβερνητικές αλλαγές, που έχουν παγκόσμιο ηλεκτρονικό χαρακτήρα, με σύμβολα στην Αποκάλυψη του Ιωάννη. Στην συγκεκριμένη περίπτωση αφορά την εισαγωγή του «προσωπικού αριθμού» που εισάγει αυτό τον καιρό τη κυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη (ΝΔ).

   Με τον τρόπο που λειτουργούν, δημιουργούν προβλήματα στην σοβαρή κριτική που είναι αναγκαία. Εμείς θα πάμε ανάποδα σ’ αυτό το άρθρο. Θα ξεκινήσουμε από κάποια αριθμητικά σύμβολα στην Αγία Γραφή για να βγάλουμε το δικό μας συμπέρασμα για το εν λόγω ζήτημα.

ΙΙ. 666 ΚΑΙ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ