ΚΕΡΤΕΖΗ: προς Ο.ΦΥ.ΠΕ.Κ.Α.  …ΑΝΟΙΚΤΗ ΕΠΙΣΤΟΛΗ

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. Η ΑΦΟΡΜΗ

   Το φετινό καλοκαίρι αναστέναξε πάλι και πάλι ο γερο Πλάτανος στην κεντρική πλατεία της Κέρτεζης. Οι συζητήσεις κάθε επιπέδου και θέματος δεν έλειπαν καθόλου. Κάποια μέρα με πλησίασε επιστήμονας της Κέρτεζης και μου παραπονέθηκε. Δεν ξέρω αν το έκανε και σε άλλους. Δεν ρώτησα. Με άγγιξε πολύ και το πήρα προσωπικά. Δεν το ανέθεσα το ερώτημα, το πρόβλημα και τον αναστεναγμό σε θεσμικό όργανο. Αποφάσισα να το πάρω στην πλάτη μου.

   Μια μέρα πηγαίνοντας στα Καλάβρυτα μπήκα στο Κέντρο Πληροφόρησης της «Μονάδας Διαχείρισης Εθνικού Πάρκου Χελμού-Βουραϊκού και Προστατευόμενων  Περιοχών Βόρειας Πελοποννήσου»  του Ο.ΦΥ.ΠΕ.Κ.Α του Υ.Π.ΕΝ. Πρόκειται για τον πρώην «Φορέα Διαχείρισης  Εθνικού Πάρκου ΧΕΛΜΟΥ-ΒΟΥΡΑΪΚΟΥ».

   Ο χώρος αυτός είναι στεγασμένος στα ΒΔ της κεντρικής πλατείας των Καλαβρύτων (παλαιό «Τουριστικό Περίπτερο»). Εκεί με καλοδέχτηκαν, όπως και όλους τους επισκέπτες. Πήρα ένα πλήθος από πολλά και διαφορετικά φυλλάδια και χάρτες. Τα μελέτησα κατόπιν στο σπίτι μου, στην Κέρτεζη… Και τότε με έπιασε διανοητικό «εγκεφαλικό». Η Κέρτεζη σχεδόν απουσίαζε από του χάρτες, τις αναφορές, τα στοιχεία, το κάλεσμα για επίσκεψη…[1]

ΙΙ. ΔΥΟ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΛΑ ΤΗΛΕΦΩΝΑ ΣΤΗ ΜΟΝΑΔΑ

    Τον παλιό Φορέα είχα επισκεφτεί το 2018 με αφορμή την έκδοση του πρώτου μου βιβλίου «ΤΑ ΝΕΡΑ ΤΩΝ ΒΟΥΝΩΝ ΚΑΙ Η ΚΕΡΤΕΖΗ». Το βιβλίο το χάρισα στον φορέα με στόχο να δουν τις απαρχές του Βουραϊκού,[2] τις πηγές της Κέρτεζης, κλπ. Φέτος χάρισα και τους δύο επόμενους τόμους.

   Επισκέφτηκα τη Μονάδα Διαχείρισης στα Καλάβρυτα τον Σεπτέμβριο δύο φορές. Ο σκοπός μου ήταν να μιλήσω εκτενώς μαζί με τους ανθρώπους του, αφού είχα αποφασίσει το επόμενο άρθρο στην ΩΡΑ ΤΩΝ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ να αφορά ανοικτή επιστολή με θέμα την ένταξη πλήρως της Κέρτεζης στα ενδιαφέροντα της Μονάδας.

   Μπορώ να πω ευθύς εξαρχής ότι είχα πολύ καλή αντιμετώπιση. Μάλιστα με τις συζητήσεις και τα τηλέφωνα ανοίχθηκε και ο δικός μου ορίζοντας, ώστε η ανοικτή αυτή επιστολή να έχει θετικό, δημιουργικό και ωφέλιμο χαρακτήρα και όχι μιας απλής διαμαρτυρίας.

   Στο πλαίσιο αυτό γράφεται αυτή η ανοικτή επιστολή, παρότι η αφορμή ήταν η έλλειψη της Κέρτεζης στα αρχικά σχέδια του Φορέα.

   Η Μονάδα Διαχείρισης έχει ως αντικείμενο τη διαχείριση και προστασία του Εθνικού Πάρκου και του Παγκόσμιου Γεωπάρκου UNESCO Χελμού-Βουραϊκού καθώς και τις περιοχές του δικτύου Natura 2000 της Βόρειας Πελοποννήσου, κάποιες εξ αυτών εντός της περιοχής του Χελμού- Βουραϊκού.

   Και ενώ η ύπαρξη των Εθνικών Πάρκων και των περιοχών NATURA 2000 θέτει περιορισμούς ως προς την ανάπτυξη έχοντας ως βασικό στόχο την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος και της βιοποικιλότητας, η ύπαρξη του Γεωπάρκου  μπορεί να αποτελέσει, μεταξύ άλλων, σημαντική ευκαιρία για την ανάδειξη και τη στήριξη της τοπικής κοινωνίας και οικονομίας, καθώς και για την προβολή και αξιοποίηση τόσο της φυσικής όσο και της πολιτιστικής και ανθρωπογενούς κληρονομιάς της περιοχής.

ΙΙΙ. ΑΝΤΙΦΑΣΕΙΣ, ΕΛΛΕΙΨΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΩΤΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

   Στα πλαίσια αυτών των συζητήσεων ήλθε και η ξενάγηση δύο επιστημόνων της Μονάδας την Τρίτη 29 Σεπτεμβρίου 2026, δηλαδή πριν λίγες ημέρες. Πορευτήκαμε στα σημαντικά της Κέρτεζης, φυσικά μνημεία, πολιτιστικά, αρχαιολογικά, κλπ.

   Κατά τις συζητήσεις και με βάση παλιούς χάρτες, είδαμε αντιφάσεις, όπως π.χ. που είναι οι απαρχές του Βουραϊκού.[3] Με την αυτοψία στο Κεφαλόβρυσο και την αναφορά μου στην Νερομάννα και το παραπόταμο Λίθο ή Μοναστηριά  έγιναν μάρτυρες του ότι οι απαρχές του Βουραϊκού είναι στην Κέρτεζη.

   Μάλιστα, όπως τονίζεται και στο πρόσφατο βιβλίο μου, την θερινή και φθινοπωρινή περίοδο μόνο η Κέρτεζη διέθετε νερόμυλους και μάλιστα πολλούς.[4] Τα Καλάβρυτα και τα γύρω χωριά του οροπεδίου του Βουραϊκού διέθεταν λίγους ή έναν μόνο τη χειμερινή περίοδο. Εξάλλου, γι’ αυτό το λόγο στη 2^η Τουρκοκρατία η Κέρτεζη ήταν η έδρα του Καζά Καλαβρύτων.

   Η βασική εξήγηση των επιστημόνων για αυτές τις ελλείψεις και αντιφάσεις ήταν ότι η Κέρτεζη, παρά το πλήθος των φυσικών της μνημείων (πηγές, Καστανόδασος, Πλατανόδασος, Ελατοδάση, μικτά δάση, κλπ) είναι εκτός των ορίων  του Εθνικού Πάρκου και Γεωπάρκου αλλά εφάπτεται σε αυτά.

   Είναι, ωστόσο, εντός της περιοχής NATURA 2000 «Όρος Ερύμανθος». Το γεγονός αυτό το είδαμε και σε σχετικούς χάρτες. Σε έναν μάλιστα απ’ αυτούς αναφέρονται ορθά οι «Πηγές του Βουραϊκού», αλλά δεν αναφέρονται ούτε το όνομα των πηγών (Μεγάλο και Μικρό Κεφαλόβρυσο στα όρια του οικισμού), αλλά ούτε το όνομα της Κέρτεζης, ενώ αναφέρονται άλλοι οικισμοί που είναι τελείως έξω από τα όρια…[5]

   Στην πρώτη μας αυτή περιοδεία έδειξα τους επτά αρχαίους δρόμους που διέρχονταν ή ξεκινούσαν από την Κέρτεζη προς όλες τις κατευθύνσεις μέσα από διάσελα στις ανατολικές απολήξεις του Ερύμανθου ή στα όρια του οροπεδίου του Βουραϊκού.

   Παράλληλα έδειξα και κάποιες από τις πολλές διαδρομές, εντός του οικισμού, δίπλα στον Βουραϊκό, στο Καστανόδασος ή στο βόρειο Επάνω Δρόμο με τεράστια θέα. Η πρώτη τους εντύπωση είναι ότι με μια καλή επεξεργασία θα μπορούσαν να ενταχθούν αυτές οι διαδρομές στις προτάσεις του Κέντρου Πληροφόρησης προς τους επισκέπτες της ευρύτερης περιοχής. Αυτό το θεωρώ εξαίρετο!

ΙV. ΠΡΟΤΑΣΗ 2^η: ΤΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ, Η ΑΓΟΡΑ ΚΑΙ Η ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΤΟΥ ΓΕΩΠΑΡΚΟΥ

  Κάναμε πολλές στάσεις και σε σημεία άξια για να χαίρονται οι Κερτεζίτες και οι Κερτεζίτισσες, αλλά και ενδιαφέροντα για ήπιο τουρισμό και σχετικές περιηγήσεις.

   Η πρώτη μας στάση ήταν το νέο δημοτικό μας σχολείο, που δυστυχώς, ενώ έσφυζε από ζωή όλα τα χρόνια του 2^ου μισού του 20^ου αιώνα και 15 χρόνια στις αρχές του 21^ου, τώρα έχει κλείσει ως σχολείο. Το κτίριο, πέτρινο της δεκαετίας του 1930, είναι διατηρητέο κι ακόμα αναζητείται η εκπαιδευτική του χρήση…

   Απέναντι χαζέψαμε την σύγχρονη Πλατεία Στριφτόμπολα, το τεράστιο ορειχάλκινο άγαλμα του Κερτεζίτη Δάσκαλου και Οπλαρχηγού του 1821, που ήταν το στήριγμα της Αγίας Λαύρας πριν το ξέσπασμα του 1821, ο ιθύνων νους της απελευθέρωσης των Καλαβρύτων (21 Μαρτίου 1821) και της Κέρτεζης (22 Μαρτίου 1821), αλλά και ο μόνος οπλαρχηγός των 50 αγωνιστών στην πρώτη νικητήρια ανοικτή μάχη στο Λεβίδι, όπου και έπεσε μαζί με άλλους 4![6]

   Στο κέντρο του διπλανού κοιμητηρίου στέκει σχετικά αγέρωχος ο Ι. Ν. της Κοίμησης της Θεοτόκου, μονόκλιτη Βασιλική με τρούλο, που περιμένει στήριξη και συντήρηση από τους θεσμούς εδώ και 20 χρόνια… Η εκτίμησή μου είναι ότι κτίστηκε μεταξύ 1454 και 1460, όταν διοικητής του οροπεδίου ήταν ο Γεώργιος Σφραντζής, το δεξί διπλωματικό χέρι του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου.[7]

   Περάσαμε από την εναπομείνασα αγορά της Κέρτεζης, σταθήκαμε στο ανακαινισμένο κτίριο Στριφτόμπολα (πρώην Ελληνικό και Δημοτικό σχολείο), στο κρεοπωλείο, στα δύο καφεστιατόρια, στα δύο μίνι μάρκετ, στην κεντρική πλατεία με την καφετέρια στο γερο Πλάτανο και στην νέα κεντρική (από τις αρχές του 19^ου αι.) πέτρινη εκκλησία της Γέννησης της Θεοτόκου, που διαθέτει και εξαίρετο πέτρινο καμπαναριό από τα τέλη του 19^ου αι.

   Περπατήσαμε με στάση στην περιοχή του τραυματισμένου «Εθνικού πύργου» (ιδιωτικού, του Χασαπόπουλου/«Λιάρου»), που και αυτός θεωρείται αρχιτεκτονικό τέκνο του Γεωργίου Σφραντζή, που το σόι του έμενε δίπλα μέχρι την γερμανική Κατοχή!

   Εκεί θαυμάσαμε το σχετικά στενό πέτρινο γεφύρι της δεκαετίας του 1930, και δείξαμε την καταστροφή του διπλανού νερόμυλου και της νεροτριβής.

  Στη συνέχεια ακολουθήσαμε το μυλαύλακο και τα νερά του Κεφαλόβρυσου, θαυμάσαμε τα πέτρινα σπίτια και είδαμε τα νερά του διπλού Κεφαλόβρυσου στην πιο ασθενική περίοδο για τις πηγές (Σεπτέμβριος). Μιας και βρεθήκαμε εκεί, περάσαμε δίπλα από το πολύ παλιό παρεκκλήσι του Αη Γιάννη, περπατήσαμε μια μικρή κλειστή διαδρομή και φτάσαμε στους πρόποδες του καστανόδασους (πλαγιά «Κουτσουβέρι»).

   Εκεί είδαμε και το τσιμεντωμένο από πάνω πέτρινο γεφύρι της δεκαετίας του 1930[8] (υπάρχουν άλλα δύο τέτοια αδελφά πέτρινα γεφύρια), τον χείμαρρο Ελλά που έρχεται από τα βάθη του καστανόδασους (Καρβελού), αλλά και την αφετηρία ενός από τους επτά αρχαίους δρόμους που οδηγούσε στα πίσω χωριά από το διάσελο της Φροξυλιάς… Επιστρέψαμε πάλι στον κεντρικό δρόμο.

   Σε όλες τις συζητήσεις περάσαμε από καμιά δεκαριά παλαιότερους, αλλά και σύγχρονους ξενώνες, στους οποίους μπορούν να μείνουν ένα ή περισσότερα βράδια θαυμαστές και περιηγητές της Κέρτεζης.

   Στη συνέχεια οδηγηθήκαμε στις απαρχές του Βουραϊκού, εκεί όπου συναντιούνται τα νερά του διπλού Κεφαλόβρυσου, της Νερομάννας όταν δεν συγκρατούνται, αλλά και του χείμαρρου Ελά, όταν έχουμε πολλά χιόνια ή βροχές… Δίπλα μας περνούσε νερό από το τυπικά μυλαύλακο, που έχει αιώνες ζωής. Αρχικά καταλήγει στους δίδυμους μύλους, όπου ο νεότερος βρίσκεται σε πολύ καλή κατάσταση.

   Βεβαίως καταλήξαμε και στον Καλογερικό μύλο, που ενώ βρίσκεται σε ακόμη καλύτερη κατάσταση, η πολιτική του «Συλλόγου των εν Αθήναις Κερτεζιτών» τον έκανε ανενεργό λόγω της δημιουργίας ενός αλειτούργητου εκεί λαογραφικού μουσείου… Φυσικά έδειξα τη συνέχεια του μυλαύλακου προς άλλους δύο μύλους, οι οποίοι έχουν να λειτουργήσουν κι αυτοί πάνω από 60 χρόνια…

   Κι ενώ η πρότασή μου για επέκταση του γεωπάρκου της περιοχής γινόταν στη συζήτηση όλο και πιο ζωηρή, δεν παρέλειψα να επισκεφτούμε τα παλιά Αλώνια της Κέρτεζης δυο χλμ προς Καλάβρυτα.[9] Αγναντέψαμε δίπλα τη θέση του προχριστιανικού Οχυρού της Κέρτεζης, που στήριζε τους επτά αρχαίους δρόμους και την Κύναιθα.

   Δείξαμε επίσης τα όρια του Πλατανόδασους που φτάνει και διαπερνά τον οικισμό. Μίλησα για μυκηναϊκούς τάφους στην περιοχή. Κυρίως όμως έδειξα και περπατήσαμε αλώνια και πέτρινες αποθήκες, έστω κι αν στην περιοχή πλέον έχουν εισβάλει δυναμικά εδώ και 50 χρόνια εγκαταστάσεις στάβλων…

   Στο τέλος, στα ανατολικά όρια των Αλωνιών, σταματήσαμε και είδαμε από κοντά να στέκει σε πολύ καλή κατάσταση το πέτρινο ασβεστοκάμινο του Σχοινά… Το ίδιο ισχύει και για το άλλο στις Καμάρες (του Κρησαρομιχάλη).[10]

  Η επέκταση επομένως του Γεωπάρκου, ώστε να περιλαμβάνει και την Κέρτεζη, αποτελεί την δεύτερη μεγάλη πρόταση που ανοικτά κάνω, μαζί με τα μονοπάτια και φυσικά τους νέους χάρτες στους οποίους οφείλετε να έχετε πλέον και την Κέρτεζη, παλιά πρωτεύουσα της επαρχίας…, αλλά και κυρίαρχο πόλο του οροπεδίου του Βουραϊκού…

Παραπομπές

[1] ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Α. ΜΠΟΥΡΔΑΛΑΣ, Όταν παιδεία και ποίηση συναντούν την επανάσταση 1821, Αρμός 2021, Επανέκδοση, Κεφ. Α΄ Η ειδική γεω-πολιτική θέση της Κέρτεζης στα βουνά του βόρειου Μωριά, σελ. 25-60.

[2] ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Α. ΜΠΟΥΡΔΑΛΑΣ, ΤΑ ΝΕΡΑ ΤΩΝ ΒΟΥΝΩΝ ΚΑΙ Η ΚΕΡΤΕΖΗ, Αρμός 2018, Κεφ. Β΄, Οι απαρχές του Βουραϊκού, σελ. 73-82.

[3] ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Α. ΜΠΟΥΡΔΑΛΑΣ, ΤΑ ΝΕΡΑ ΤΩΝ ΒΟΥΝΩΝ ΚΑΙ Η ΚΕΡΤΕΖΗ, ό. π., Κεφ. Α΄, ΙΙΙ. Το Κεφαλόβρυσο ως κεντρική πηγή της Κέρτεζης και του Βουραϊκού, σελ. 21-25. Επίσης, στο ίδιο, Κεφ. Α΄, V. Συμπληρωματικές πηγές και βρύσες της Κέρτεζης, β) «Η Νερομάννα», σελ. 38.

[4] ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Α. ΜΠΟΥΡΔΑΛΑΣ, ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤ’ ΟΡΟΠΕΔΙΟ ΤΟΥ ΒΟΥΡΑΪΚΟΥ, ΑΡΜΟΣ 2026, Κεφ. Α΄, σελ. 36-51.

[5] Τετρασέλιδο έγχρωμο φυλλάδιο με χάρτη στην 4^η σελίδα του, που μοιράζεται στο Κέντρο Πληροφόρησης στα Καλάβρυτα από τον  «Φορέα Διαχείρισης Χελμού-Βουραϊκού» (Υ.ΠΕ.ΧΩ.ΔΕ.) με θέμα «Οι Υγρότοποι στην Προστατευόμενη Περιοχή ΧΕΛΜΟΥ-ΒΟYΡΑΪΚΟΥ».

[6]  ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Α. ΜΠΟΥΡΔΑΛΑΣ, Όταν παιδεία και ποίηση συναντούν την επανάσταση 1821,  ό. π., Κεφάλαιο Δ΄ VI. Ο κερτεζίτης δάσκαλος – αρχηγός Στριφτόμπολας, σελ. 111-120. Επίσης στο ίδιο, Κεφ. ΣΤ΄, ΙΙΙ. Το ασκέρι του Αναγνώστη Στριφτόμπολα στην ορκωμοσία στην Αγία Λαύρα, σελ. 162-163, και  ΙV. Ο Στριφτόμπολας ηγέτης στην απελευθέρωση της πόλης των Καλαβρύτων, σελ. 164-176. Επίσης, Κεφ. Θ΄ Δημοτικά τραγούδια για τον Αναγνώστη Στριφτόμπολα, σελ. 231-240. Επίσης, Κεφ. Ι΄ Η ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΛΕΒΙΔΙΟΥ ΠΟΙΗΤΙΚΑ, σελ. 241-285. Τέλος, Παράρτημα, VI. Αναγνώστης Στριφτόμπολας (Γεώργ. Β. Σχοινάς), σελ. 341-345 και VIII. H προσφορά της Κερτέζης στην έναρξη της επανάστασης το 1821 (Γεώργιος Β. Σχοινάς), σελ. 348-353.

[7] ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Α. ΜΠΟΥΡΔΑΛΑΣ, ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤ’ ΟΡΟΠΕΔΙΟ ΤΟΥ ΒΟΥΡΑΪΚΟΥ,  ό. π., Κεφ. ΙΘ΄, σελ. Ι 2. ε) Πύργοι και πυργόσπιτα, υποσημ. 598, σελ. 405.

[8] ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Α. ΜΠΟΥΡΔΑΛΑΣ, ΤΑ ΝΕΡΑ ΤΩΝ ΒΟΥΝΩΝ ΚΑΙ Η ΚΕΡΤΕΖΗ, ό. π., Κεφ. Γ΄, Τα γεφύρια στον κερτεζίτικο Βουραϊκό, σελ. 85-86, 100, 107-108, 109-110.

[9] ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Α. ΜΠΟΥΡΔΑΛΑΣ, ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΣΤΑ ΒΟΥΝΑ, Κεφ. ΙΑ΄,  II. Τ’ αλώνια της Κέρτεζης, σελ. 273-275.

[10] ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Α. ΜΠΟΥΡΔΑΛΑΣ, ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤ’ ΟΡΟΠΕΔΙΟ ΤΟΥ ΒΟΥΡΑΪΚΟΥ, ό. π., Κεφ. ΙΘ΄, σελ. 425-429.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ:

Το άρθρο δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στην εφημερίδα ΩΡΑ ΤΩΝ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ, φ. 105, ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2026, στήλη ΒΟΥΡΑΪΚΕΣ ΝΥΞΕΙΣ, σελ. 28-29.

ΜΙΜΗΣ Α. ΝΙΚΟΛΑΟΥ: Από τη ζωή μου στην Κέρτεζη

(«Όσα είδα, όσα άκουσα, όσα έμαθα»: Βιβλιοπαρουσίαση)

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Η Κέρτεζη έζησε φέτος το Καλοκαίρι άλλη μία ευχάριστη συγγραφική έκπληξη! Ένα νέο βιβλίο μπήκε στη ζωή μας κι ένας νέος συγγραφέας εμφανίστηκε στα δημόσια πράγματα. Και προστίθεται σε αρκετούς παλαιότερους συγγραφείς, άνδρες και γυναίκες.

   Ο Δημήτριος (Μίμης) Α. Νικολάου, ο νέος μας Κερτεζίτης συγγραφέας, γεννήθηκε (1940) και μεγάλωσε στην Κέρτεζη. Γόνος ιερατικής οικογένειας, πολυμελούς, όπως πολλές στην επαρχία τα χρόνια εκείνα.

   Εδώ και αρκετά χρόνια είναι συνταξιούχος δάσκαλος και σχολικός σύμβουλος. Επί πλέον είναι και πτυχιούχος του τμ. Πολιτικής Επιστήμης και Κοινωνιολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου (Αθήνα), αλλά και σημαντικός γνώστης της επιστημονικής Βυζαντινής μουσικής με πάρα πολλές δεκαετίες πάνω στο αναλόγιο (στην Κέρτεζη από μικρό παιδί και ακόμα είναι δυναμικά ενεργός).

Δημόσια παιδεία και δημόσιοι λειτουργοί μετά τα μνημόνια

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Γνωρίζουμε οι ευρύτερα Καλαβρυτινές μάνες και γιαγιάδες, αλλά και οι Καλαβρυτινοί πατεράδες και παππούδες, με πόσους κόπους σπούδασαν στα Πανεπιστήμια από την περιοχή εκατοντάδες παιδιά (ειδικά μετά τη δεκαετία του 1950), χθεσινοί και σημερινοί επιστήμονες.

   Τα Πανεπιστήμια δεν είχαν δίδακτρα, τα βιβλία ήταν δωρεάν, υπήρχαν κουπόνια σίτισης σε σχετικά άπορους και δεν υπήρχε η σπάθη της διαγραφής των εργαζόμενων φοιτητών (πλην της απόπειρας του 1978 με το Ν. 815, που βρέθηκε για δεκαετίες στα σκουπίδια της ιστορίας)… Ανάμεσα σ’ αυτούς και ο γράφων, που προέρχεται από μια φτωχή αγροτική οικογένεια της Κέρτεζης, αλλά και πολλοί από σας….

  Πέρασαν κάποιες δεκαετίες με ιδιοτελείς και μονομερείς πολιτικές αρκετές φορές. Όμως, με το μηχανισμό των μνημονίων και της στενής επιτήρησης για δέκα ολόκληρα χρόνια (2010-2019) από τους «ετέρους» οδήγησαν το λαό στην απέλπιδα προσπάθεια ν’ αλλάξει καμιά δεκαριά κυβερνήσεις. Όμως οι 1000 περίπου νόμοι των μνημονίων έμειναν αλώβητοι. Κοντά σ’ αυτούς και μια βαθιά απογοήτευση που έστειλε πολλούς στην αποχή από τις εκλογικές διαδικασίες, έτσι που το 40% να είναι ένα μόνο 20%, και ν’ αντιστοιχεί στη μερίδα όσων περνούν ακόμα μια χαρά…

Φαράγγι, Βουραϊκός, Οδοντωτός

Του Παναγιώτης Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΟΙ ΠΛΗΜΥΡΕΣ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠΟΤΟΜΟ ΦΡΕΝΑΡΙΣΜΑ ΤΟΥ ΟΔΟΝΤΩΤΟΥ

   Τη χρονιά που πέρασε τέσσερα γεγονότα μεγάλης εμβέλειας συζητήθηκαν τόσο στα καφενεία, όσο και σε θεσμικό επίπεδο στην περιοχή μας.

   Τα συμβάντα εντός και εκτός ΟΠΕΚΕΠΕ και οι παραπλήσιες κινητοποιήσεις αγροτών, κτηνοτρόφων και μελισσοκόμων.

   Η πλημμύρα από τις φράουλες και μάλιστα σχετικά δίπλα στον Βουραϊκό, αλλά σίγουρα στο κλειστό οροπέδιό του.

   Οι πραγματικές πλημμύρες από τις συνεχόμενες βροχοπτώσεις, που εν τέλει γέμισαν με νερά τους υδροφόρους ορίζοντες, παρά τις πλημμύρες σε κομμάτια του αναδασμού.

   Και τέλος, το αργό στην αρχή, αλλά και το απότομο φρενάρισμα του ιστορικού οδοντωτού, που πλήττει εδώ κι ένα χρόνο εν μέρει και καίρια από τα μέσα Μαρτίου την τουριστική κίνηση στην πολίχνη των Καλαβρύτων.

Τρία Καλαβρυτινά μοναστήρια στην καρδιά του 1821

(Η εκτενής εισήγησή μου στις 21 Μαρτίου στα Καλάβρυτα)

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Στα όρια του οροπεδίου του Βουραϊκού υπήρχαν ακριβώς μετά την επανάσταση του 1821 12 μοναστήρια. Από την επίθεση στα μοναστήρια που έκανε η Αντιβασιλεία στις 7.10.1833 (ανδρικά), 9.3.1934 (γυναικεία) και 8.5.1934 (απαγόρευση δωρεών), έμειναν τα επτά ανδρικά.^[1] Ανάμεσά τους έμειναν ισχυρά τρία μεγάλα, όχι το ίδιο ξακουστά και τα τρία.

   Τα τρία μοναστήρια δημιουργούν στο χάρτη ένα νοητό ευθύγραμμο τμήμα, όπου ανάμεσά τους είναι τα Καλάβρυτα, από ΒΔ προς ΝΔ: Μ. Σπ. – Καλ/τα – Αγ. Λαύρα. – Αγ. Θεόδωροι. Οι δρόμοι πρόσβασης μέχρι το 1900 περίπου δεν είχαν καμία άμεση σχέση με τους σημερινούς. Ήταν αρχαίοι που απέφευγαν βάλτους, απότομα ανεβάσματα, ενώ διάλεγαν πρόποδες βουνών και διάσελα, όσο γίνονται πιο χαμηλά

ΙΙ. ΤΕΣΣΕΡΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ ΤΟΥΣ

Καλαβρυτοχώρια: Συγγραφικός και επιστημονικός οργασμός!

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΒΙΒΛΙΑ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΕΣ

      Βεβαίως μαζί με το «κρασί» (πολιτισμός) θέλουμε και «ψωμί» (επιβίωση). Κι αυτή η υπόθεση του ψωμιού περνάει από σαράντα κύματα, πάλι στην εποχή μας. Και θα παλέψουμε, ο καθείς με τα όπλα του, αλλά και μαζί. Δεν θ’ αφήσουμε όμως τη ζωή χωρίς κρασί… και γι αυτό θα μιλήσουμε στο άρθρο αυτή τη φορά.

   Τα τελευταία χρόνια υπάρχει μια συγγραφική έκρηξη, όσον αφορά τα Καλάβρυτα ως έδρα, αλλά και τα Καλαβρυτοχώρια.  Νομίζω ότι έχει τρεις διαστάσεις. Αρθρογραφία, προσωπικά συγγραφικά έργα και συμμετοχή σε συλλογικούς τόμους. Ας προσθέσουμε και τ’ άλλα είδη τέχνης, όπως π.χ. τα ντοκιμαντέρ, θεατρικά, εκθέσεις φωτογραφίας, κλπ, τότε πρόκειται για πολύ πλούσιο υλικό.

   Από τη μία στον έντυπο και ηλεκτρονικό τύπο δημοσιεύονται έρευνες, άρθρα επιστημονικά ή απόψεις, τοπικού ή και γενικότερου ενδιαφέροντος. Υπάρχουν σταθεροί αρθρογράφοι και ερευνητές αρκετοί και αρκετές ή περιστασιακοί. Μένουν μόνιμα, για πολύ στην περιοχή ή όχι. Δεν έχει και μεγάλη σημασία για το έργο τους. Είναι τόσο το πλήθος που π.χ. προτάθηκε στην λογοτεχνική συνάντηση (25.01.2026) που έγινε στο Πολύκεντρο πολιτιστικό Κέντρο του Δήμου ότι σχεδιάζεται η συλλογή τους και έκδοσή τους σε έναν ή περισσότερους τόμους, από τον επικεφαλής της ΩΡΑΣ των Καλαβρύτων και της αντίστοιχης ιστοσελίδας.

Ένα τάβλι και λίγος καφές για όλες τις επιστήμες

(βιβλιοπαρουσίαση του νέου βιβλίου του Γιώργου Πλούμη)

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Ο Γιώργος Πλούμης τελικά δεν είναι μόνο χημικός και δεν ήταν μόνο συνάδελφος στα σχολεία. Είναι πλέον κι ένας αγαπημένος μου συγγραφέας. Όχι μόνο γιατί η γλώσσα του ρέει όπως τα νερά στα βουνά της κεντρικής Ρούμελης και στο Κρυοβούνι της, όχι μόνο γιατί συνδέει το παλιό με το καινούριο, αλλά και γιατί από τη μια μας διδάσκει με φόντο μεγάλες εικόνες και μικρές λεπτομέρειες, αλλά και από την άλλη με γυρίζει κι εμένα προσωπικά πίσω στα βουνά του βόρειου Μωριά και στην περιοχή των Καλαβρύτων.

   Ο Γιώργος φαίνεται ότι αγαπούσε πολύ τον παππού του Βαγγέλη, τον πατέρα της μητέρας του Βασιλικούλας. Τον βάζει, λοιπόν, στο κέντρο του μυθιστορήματός του. Τον βάζει δίπλα του και λίγο απέναντι. Όχι γιατί τους χωρίζουν δυο γενιές, όχι γιατί είχαν διαφορετική πορεία στη ζωή, αλλά γιατί ανάμεσά τους μπήκε ένα τάβλι.

Κέρτεζη: Η οθωμανική οικονομική απογραφή του 1583 – Μέρος Β΄

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΜΕΤΑ ΑΠΟ 120 ΧΡΟΝΙΑ

   Από το 1463 μέχρι το 1583 πέρασαν 120 χρόνια. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν έγιναν ενδιάμεσα κι άλλες οικονομικές απογραφές. Συμφωνήσαμε όμως με την ιδιωτική εταιρεία, ότι, αφού δεν ήσαν πλήρεις, να δώσουμε βάρος σ’ αυτήν του 1583.

   Αυτή την περίοδο είχε εισαχθεί το νόμισμα «γρόσι», ενώ σ’ αυτήν του 1460-63 έγιναν με το νόμισμα «ακτσιές». Ενδιάμεσα υπήρξε το νόμισμα «παράς». Περισσότερα σημειώσαμε στο  Α΄ μέρος (φ. 91, Ιούλιος 2025) στη σταθερή στήλη μας στην ΩΡΑ.

   Να σημειώσουμε εισαγωγικά ότι στη απογραφή του 1583 έχουμε κι άλλες αλλαγές, πέραν του νομίσματος, όπως θα δούμε αναλυτικά. Ανάμεσά τους σημειώνω την αναφορά στα ταβερνεία της Κέρτεζης και στο φόρο τους, στην αναλυτική αναφορά στα δημητριακά και στο φόρο τους, στο μετάξι, στα μελίσσια, κ. ά. Σημαντικό στοιχείο αποτελεί επίσης ο διαχωρισμός της Κέρτεζης σε έξι συνοικίες με εκκλησιαστικές ονομασίες και η καταγραφή των υπόχρε3ων φορολογικά επικεφαλής των οικογενειών με βάση τη συνοικία τους!

ΙΙ. ΤΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΤΗΣ ΑΠΟΓΡΑΦΗΣ ΤΟΥ 1583[1]

     «Με βάση τον πίνακα που παραθέτουμε (μεταφρασμένο στα ελληνικά) οι φόροι είναι τριών ειδών: α) κεφαλικός φόρος (ανά κάτοικο), β) παραγωγικός (με βάση τη συνολική παραγωγή ανά είδος) και γ) άλλοι φόροι (γάμου και ποινών). Η πρόσοδος είναι σε γρόσια.

Η Οθωμανική απογραφή του 1583 για την Κέρτεζη στα ελληνικά.

     Επειδή δεν έχουμε αναλυτική απογραφή του συνόλου των κατοίκων, δεν μπορούμε να διαιρέσουμε ώστε να συμπεράνουμε τον συνολικό κεφαλικό φόρο (7.425 γρόσια) ανά κάτοικο. Επίσης δεν έχουμε αναλυτικά του φόρους για ποινές και για γάμους. Έχουμε μόνο το σύνολο για το έτος αυτό, που φθάνει αισίως στα 760 γρόσια.

     Εκεί που έχουμε αναλυτικά στοιχεία φορολογίας είναι για την πρωτογενή, δευτερογενή και τριτογενή παραγωγή. Δεν φορολογούνται ακόμα τα ζώα! Παρατηρούμε όμως τι καλλιεργούσε τότε η Κέρτεζη!

     Ως δευτερογενής παραγωγή θεωρείται η λειτουργία των νερόμυλων. Κατ’ αρχάς μπορούμε να δούμε ότι έχουμε πολλούς νερόμυλους και την εποχή εκείνη. Οι νερόμυλοι σε μια εποχή προβιομηχανική αποτελούν ανώτατο στάδιο βιοτεχνίας και γι’ αυτό φορολογούνται στυγνά. Επίσης εκείνη την ιστορική περίοδο φαίνεται έμμεσα ότι την ιδιοκτησία την είχαν οι χριστιανοί ντόπιοι κάτοικοι που επίσης είχαν και την τεχνογνωσία. Το σύνολο των νερόμυλων είναι 4 σε λειτουργία και 2 παλαιοί κατεστραμμένοι, όπου όλοι φορολογούνται, με 60 και 15 γρόσια αντίστοιχα. Να σημειώσουμε επίσης ότι υπάρχει και μια φορολογία με 160 γρόσια «χώρων», για την οποία μπορούμε να πιθανολογήσουμε, αλλά όχι με βεβαιότητα.

     Ως τριτογενή παραγωγή θα θεωρήσουμε τα μαγαζιά στην αγορά της Κέρτεζης με την ονομασία «ταβερνεία». Δεν ήταν σκέτα καφενεία, αλλά κυρίως κρασοπουλειά με κάποιο μεζέ που τα συνόδευε. Ταβερνεία διέθετε η Κέρτεζη μέχρι τη δεκαετία του 1970, τα οποία κατόπιν μετεξελίχθηκαν σε καφεστιατόρια μέχρι τις ημέρες μας. Τα ταβερνεία βρίσκονται σε έξι (6) κτίσματα, αφού θα ήταν διάσπαρτα σε κεντρικά σημεία των 5 συνοικιών! Ο φόρος για κάθε ταβερνείο ήταν 30 γρόσια και το σύνολο 180 γρόσια.

ΙΙΙ. Η ΠΡΩΤΟΓΕΝΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΟ 1583

     Φαίνεται πεντακάθαρα ότι η βασική παραγωγή είναι η πρωτογενής. Αξίζει να σημειωθεί ότι είναι πλούσια και σε ποσότητα και σε ποικιλία. Για λόγους μεθοδολογικούς και εκπαιδευτικούς, θα την διαχωρίσουμε σ’ έξι ομάδες:

   α) Χορτολιβαδική (800 γρόσια για χριστιανούς και άλλα 80 μόνο για μουσουλμάνους). Δεν αναφέρεται μονάδα μέτρησης.

   β) Γεωργική παραγωγή δημητριακών 35 φορτωμάτων σιταριού και 40 φορτωμάτων κριθαριού, όπως και λίγης σίκαλης (1 μόλις φόρτωμα) έδωσαν φόρο αντίστοιχα σε γρόσια: (1.960, 1.280 και 42, δηλαδή σύνολο 3.282 γρόσια). Στην παραγωγή αυτή αξίζει να προστεθεί και η καλλιέργεια δύο ειδών από «κεχρί».^[2] Από το απλό κεχρί είχαμε παραγωγή 12 φορτώματα,  ενώ από το μαύρο 30 φορτώματα. Η συνολική φορολογία ήταν 1.344 γρόσια (384+960).

     Η μονάδα μέτρησης ήταν τα φορτώματα (στα υποστατικά ή φορτηγά ζώα). Η μονάδα αυτή χρησιμοποιείτο στην ορολογία μέχρι να χαθούν στην πράξη τα ζώα αυτά, μετά την αντικατάστασή τους από τα αγροτικά αυτοκίνητα και τα τρακτέρ στη σύγχρονη εποχή.

   γ) Αμπελουργική παραγωγή (από την εποχή της αρχαίας Κύναιθας). Εδώ φορολογείται ο μούστος, πριν γίνει κρασί. Δεν γνωρίζουμε ακριβώς τι σημαίνει η μονάδα μέτρησης «μέτρα». Πιθανά να ήταν η «μπότσα».^[3] Έχουμε λοιπόν ετήσια παραγωγή 160 μπότσες το χρόνο (δηλαδή 410,24 κιλά, η οποία θεωρείται μικρή) με φόρο όμως 3.200 γρόσια. Επομένως η μικρή παραγωγή οφείλεται στην πολύ υψηλή φορολογία, δεδομένου ότι οι μουσουλμάνοι λόγω Κορανίου δεν πίνουν αλκοολούχα ποτά, που ήταν πιθανά και σε διωγμό!

   δ) Εντομοκαλλιέργειες: Σημαντική είναι η παραγωγή μεταξιού, δηλαδή με καλλιέργεια μεταξοσκωλήκων σε μουριές (σηροτροφία). Η σηροτροφία στην Κέρτεζη διατηρήθηκε μέχρι τις αρχές του 20^ου αι. Παράχτηκαν 10 λίτρα μετάξι με φόρο 600 γρόσια. Παράλληλα έχουμε και κάποια παραγωγή μελιού με μελισσοτροφία με 70 γρόσια. Η μελισσοτροφία διατηρείται μέχρι τις ημέρες μας.

   ε) Δεν έχουμε πέραν της προσόδου για το χόρτο, ως τροφής των ζώων, φορολογία για την κτηνοτροφία, αλλά έχουμε όμως 150 γρόσια φορολογία σε χοίρους, ζώα που δεν τρώνε οι μουσουλμάνοι.

   στ) Μικρή ήταν η παραγωγή καρυδιών, ειδικά σε σχέση με τη σημερινή εποχή. Έχουμε μόνο ένα φόρτωμα καρύδια με φόρο 56 γρόσια.

     Να σημειώσουμε ότι υπάρχουν ακόμα κάποια ενδιαφέροντα στοιχεία ανά συνοικία. Αφορούν τη φορολογία κληρονομιών, αλλά και την απαλλαγή από αυτή στους «γερακοτρόφους»! Τα γεράκια ήταν μέσα ταχυδρομικών αποστολών! Οι αναφορές σε αυτούς είναι ονομαστικές σε κάθε συνοικία!»

IV. ΟΙ ΕΞΙ ΣΥΝΟΙΚΙΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΕΠΙΚΕΦΑΛΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΩΝ

   Τα στοιχεία της απογραφής αυτής βρίσκονται στις σελίδες 252 -255 του αντίστοιχου καταστίχου.[4] Αναφέρονται στην Κέρτεζη που «υπάγεται στα Καλάβρυτα». Κατανοούμε λοιπόν ότι στην πρώτη περίοδο της Οθωμανικής κυριαρχίας στην Πελοπόννησο η έδρα ήταν τα Καλάβρυτα. Η Κέρτεζη διέθετε έξι εμφανείς συνοικίες.

   Οι έξι συνοικίες της Κέρτεζης (με εκκλησιαστικές ονομασίες) αναφέρονται με την εξής σειρά: 1) «Συνοικία Αγίας Βαρβάρας». 2) «Συνοικία Αγίου Γιάννη Μπάλα». 3) «Συνοικία Άγιου Δημήτρη». 4) «Συνοικία παπα Θόδωρου». 5) «Συνοικία Γαϊτάνη επίσης γνωστή ως Άγιος Γιάννης κάτω (συνοικία)», 6) «Συνοικία Αγίου Θόδωρου».

   Μόνο να υποθέσουμε που ήταν οι συνοικίες μπορούμε και με κίνδυνο να κάνουμε λάθος. Μια υπόθεση είναι ότι η καταγραφή γίνεται από τα ανατολικά προς τα δυτικά. Αν ισχύει τότε η σημερινή Αγία Βαρβάρα στα ΒΑ του σύγχρονου οικισμού της Κέρτεζης έχει ιστορία από τότε (χωρίς την μετέπειτα εμφανή προσθήκη νότιά της). Υπάρχουν οι συνοικίες Αη Δημήτρη και Αη Γιάννη και σήμερα, αλλά δεν είναι βέβαιο ότι πρόκειται για τις ίδιες περιοχές.

   α) Στην συνοικία της «Αγίας Βαρβάρας» αναφέρονται 60 επικεφαλής οικογενειών! Πρόκειται δηλαδή για μια πολύ πυκνοκατοικημένη συνοικία. Ανάμεσά τους ο ιερέας «Παπα Μανώλης». Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Άγγελος Μερκάνας, …., Θόδωρος Σταυράκης, ….., Σταμούλης Παπανικόλας, Άγγελος Παπαγιάννης, …, Παπα Μανώλης, …., Βασίλης Κονικλής, Ζαχαρίας Τσαγκάρης, …., Αλέξανδρος Νάζος, …., Παύλος Αρνάς, …., Βάλιος Βεντέκας, Στάθης Κουβαράς, Μαν’ωλης Χαρκόπουλος, …., Κώστας Μουρκανάς.».

  β) Στην συνοικία του «Αγίου Γιάννη Μπάλα» αναφέρονται 54 επικεφαλής οικογενειών. Δεν αναφέρεται ιερέας εμφανώς. Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Στέφανος Κωστάνης, …, Μιχάλης Λιόλος, …, Βασίλης Αρνάς, …, Μανώλης Καρνίτσας, …, Γιώργης Τσέκος, …, Στάθης Λαζάρου, Δήμος Τσουκαλάς, …, Λεοντάρης Πέρκης, …, Γιώργης Κολιγκιώνης, …, Γιάννης Κωστάκης, …».

   γ) Στην συνοικία του «Άγιου Δημήτρη» αναφέρονται 67 επικεφαλής οικογενειών. Ανάμεσά τους οι ιερείς «Παπα Γιάννης» και «Παπα Βάλιος». Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Μανώλης Μαλαυρός, …, Σταμάτης Αρνάς, …, Σταμούλης Παπαδάς, …, Νικόλας Μαυρόπουλος, …, Λάζαρος Γαϊτάνης, …, Νικόλας Παλιούρης, Δήμος Τσένας, …, Γιώργης Κοντονικόλας, Θόδωρος Κρανίτσας, …, Θόδωρος Πετρόπουλος, Γιώργης Μαυρομάτης, Γκίνης Γιάννη Τσένας».

   δ) Στην συνοικία του «παπα Θόδωρου» αναφέρονται 54 επικεφαλής οικογενειών. Δεν αναφέρεται άλλος ιερέας. Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Βασίλης Κομνηνός, …, Στέφανος Καρυάς, Σταμάτης Πανίτσας, …, Αλέξανδρος Μακρυχέρας, …, Θόδωρος Άσιος, …, Θόδωρος Πετρής, …, Δήμος Ζούλας, …, Λαυρέντης Μαθιός, …, Δήμος Μακλούνης, Γιώργης Μιχάλη».

   ε) Στην συνοικία «Γαϊτάνη επίσης γνωστή ως Άγιος Γιάννης κάτω (συνοικία)» αναφέρονται 20 επικεφαλής οικογενειών. Δεν αναφέρεται ιερέας εμφανώς. Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Θόδωρος Γαϊτάνης, …, Νίκος Ξένος Θόδωρου, …, Στάθης Χαρκόπουλος, Σταμούλης Μπούζας, Γιώργης Πετρής, Σταμάτης Γερακάρης, Γιώργης Ζεβός, …, Γιώργης Σκορδούλας, …».

   στ) Στην συνοικία του «Αγίου Θόδωρου αναφέρονται 26 επικεφαλής οικογενειών. Δεν αναφέρεται ιερέας εμφανώς. Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Δήμος Καστανιώτης, …, Γιάννης Καπέρης, …, Λεοντάρης Τόγιας, …, Δήμος Πολίτης, …, Δήμος Κυρκομύτης, …, Αλέξανδρος Ραχλούμος, …, Νικόλας Βασίνης, …, Γιώργης Πετρόπουλος, Γιώργης Μαυρομάτης».

  Μια πρώτη, αλλά βασική, παρατήρηση που κάνουμε τα επώνυμα δεν έχουν καμία σχέση με τις λίστες που διαθέτουμε κατά την επανάσταση του 1821, τη συνέλευση για τα νερά του 1919, πολύ δε περισσότερο με τα σημερινά δεδομένα.

   Μια δεύτερη παρατήρηση είναι το σύνολο των επικεφαλής οικογενειών που είναι 281 υπόχρεοι: 60+54+67+54+20+26= 281. Ακόμα κι αν θεωρήσουμε ότι αρκετοί ανήκουν στην ίδια οικογένεια (αναφέρονται κάποιοι ως γιοί), δεν μπορούμε παρά να πούμε ότι η Κέρτεζη είχε υπερπληθυσμό! Αναλυτική, όμως, και συγκριτική μελέτη επιθυμούμε να κάνουμε στον Δ΄ τόμο το σειράς, αν μας χαριστεί ζωή…

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: 1^η δημοσίευση στην ΩΡΑ των ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ, στήλη Βουραϊκές νύξεις, φ. 92, σελ. 28-29.

Παραπομπές

[1] Η παράγραφος αυτή, όπως και η επόμενη αποτελούν αποσπάσματα από το βιβλίο μας: ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΣΤΑ ΒΟΥΝΑ, εκδ. Αρμός, Ιούνιος 2024, σελ. 55-58.

^[2] Διαβάζουμε στη Βικιπέδια σχετικά: «Το κεχρί είναι η γενική ονομασία διαφόρων ειδών ποωδών φυτών της οικογένειας των Αγρωστιδών (Graminae), τα οποία παράγουν μικρά εδώδιμα σπέρματα και χρησιμοποιούνται ως τροφή του ανθρώπου ή ως ζωοτροφή. Το κεχρί ανακαλύφθηκε και καλλιεργήθηκε συστηματικά για πρώτη φορά στην Κίνα το 7500 π.Χ..

   Όλα τα είδη κεχριού αναπτύσσονται αντίστοιχα με το σόργο [= ένα από τα περίπου 30 είδη, όπως είναι το γνωστό «καλαμπόκι», από το στέλεχος του οποίου κατασκευάζονταν και στην Κέρτεζη οι σκούπες] με μόνη διαφοροποίηση ότι ενίοτε η παραγωγή στελεχών (αδέλφωμα) είναι πιο άφθονη. Ο χρό-νος του βλαστικού τους κύκλου είναι σύντομος από 2 έως 3 μήνες για τα πρώιμα και 5 μήνες για τα όψιμα…». ΠΗΓΗ: Βικιπέδια.

^[3] Η «μπότσα» ήταν μονάδα μέτρησης υγρών: «μέτρο χωρητικότητας υγρών για τη μέτρηση κυρίως μούστου ή κρασιών, ίσο με δυο μετρικές οκάδες, (2x 400×3,2) = 2.560 γραμμάρια πριν από την οκά! 1 οκά αντιστοιχούσε σε 1,28 κιλά και η μία μπότσα σε 2 οκάδες=2,564 κιλά περίπου.

   Πηγή: https:// el.wiktionary.org/wiki/.

[4] ΒΟΑ ΤΤ607, όπου BOA: Başbakanlık Osmanlı Arşivi (The Ottoman Archives of the Prime Minister’s Office, Αρχεία Πρωθυπουργίας της Κωνσταντινούπολης). TT: Tapu Tahrir.

Κέρτεζη: Η 1^η οθωμανική οικονομική απογραφή (1460)

Α΄ ΜΕΡΟΣ

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. Η ΚΑΤΑΛΗΨΗ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΡΧΙΑΣ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ

     Βρισκόμαστε στην πρώτη φάση της Οθωμανικής κυριαρχίας στην Πελοπόννησο. Οι Οθωμανοί πραγματοποιούσαν ανά περιόδους οικονομικές απογραφές. Συντάσσονταν στην παλαιοτουρκική γλώσσα (είδος αραβικής). Τα έγγραφα φυλάσσονται μέχρι τις ημέρες μας στα γενικά αρχεία του σημερινού κράτους της Τουρκίας…

     Ήλθα σε επαφή με ιδιωτική ελληνική εταιρεία, που διαχειρίζεται και μεταφράζει τα εν λόγω έγγραφα, αρχικά στην νεοτουρκική γλώσσα και τέλος στην ελληνική. Αρχικά ήλθε στα χέρια μου η οικονομική απογραφή του 1583 για την Κέρτεζη^[1] και μετά από ένα χρόνο του 1460-63.

   Έτσι ήλθαν τα μεν πρώτα έγγραφα στα χέρια μου, στον χρηματοδότη,^[2] αλλά και σε κάποια ελάχιστα ακόμη θεσμικά πρόσωπα.^[3] Όσον αφορά τα δεύτερα (1460-63) είναι, κατά το κλείσιμο του βιβλίου, μόνο στα δικά μου χέρια και στο νέο μας χρηματοδότη.^[4]