Φαράγγι, Βουραϊκός, Οδοντωτός

Του Παναγιώτης Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΟΙ ΠΛΗΜΥΡΕΣ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠΟΤΟΜΟ ΦΡΕΝΑΡΙΣΜΑ ΤΟΥ ΟΔΟΝΤΩΤΟΥ

   Τη χρονιά που πέρασε τέσσερα γεγονότα μεγάλης εμβέλειας συζητήθηκαν τόσο στα καφενεία, όσο και σε θεσμικό επίπεδο στην περιοχή μας.

   Τα συμβάντα εντός και εκτός ΟΠΕΚΕΠΕ και οι παραπλήσιες κινητοποιήσεις αγροτών, κτηνοτρόφων και μελισσοκόμων.

   Η πλημμύρα από τις φράουλες και μάλιστα σχετικά δίπλα στον Βουραϊκό, αλλά σίγουρα στο κλειστό οροπέδιό του.

   Οι πραγματικές πλημμύρες από τις συνεχόμενες βροχοπτώσεις, που εν τέλει γέμισαν με νερά τους υδροφόρους ορίζοντες, παρά τις πλημμύρες σε κομμάτια του αναδασμού.

   Και τέλος, το αργό στην αρχή, αλλά και το απότομο φρενάρισμα του ιστορικού οδοντωτού, που πλήττει εδώ κι ένα χρόνο εν μέρει και καίρια από τα μέσα Μαρτίου την τουριστική κίνηση στην πολίχνη των Καλαβρύτων.

   Όλα τα ζητήματα αυτά συμπλέκονται για το ψωμί, όχι μόνο στην πολίχνη, αλλά τουλάχιστον και στα κοντινά μεγαλοχώρια που ακόμα ανασαίνουν (Σκεπαστό, Κέρτεζη, κλπ).

  Στο άρθρο αυτό δεν θα τα αναλύσουμε ούτε όλα, ούτε πλήρως. Θα βγάλουμε όμως κάποιες όψεις του ζητήματος στην επιφάνεια, ώστε οι συζητήσεις μας, οι επιδιώξεις μας, οι αποφάσεις μας και εν τέλει οι κινητοποιήσεις μας να στοχεύσουν σωστά.

  Μάλιστα, εκτός από τις δύο κινητοποιήσεις που έγιναν για το τραινάκι, είχαμε και αξιόλογες εκδηλώσεις από τον νεαρό όμιλο «Φίλοι των Καλαβρύτων» – ΦΙΛΟΙ.ΚΑ. Όλες τις αγκάλιασε ο Δήμος μας, που σ’ αυτόν τον τομέα είναι και ευέλικτος και θετικός.

   Απ’ αυτές, θα σημειώσω ιδιαίτερα για το θέμα μας την εκδήλωση που έγινε αρχές Μαΐου (εσπερίδα, Σάββατο, 9 Μαΐου 2026) στο Πολύκεντρο Πολιτιστικό Κέντρο του Δήμου. Θεωρώ αρκετά επιτυχημένη τη συνεργασία με τον παλαιό Ε.Ο.Σ. Καλαβρύτων, παρά το γεγονός ότι οι εισηγήσεις δεν δουλεύτηκαν στον «αργαλειό»…

   Στο άρθρο αυτό θα κάνουμε ένα βήμα σύνθεσης, με στοιχεία γεωλογικά – ιστορικά, θα δώσουμε κάποιες ακόμα ερμηνείες, αλλά θα καταθέσουμε και δυό προτάσεις, με φόντο το κοντινό μέλλον.

ΙΙ. Η ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ ΦΑΡΑΓΓΙΟΥ

   Κάποτε όλη η περιοχή, που τώρα αποτελεί το οροπέδιο του Βουραϊκού και τη στενή κοιλάδα του φαραγγιού μέχρις τις «Πόρτες», ήταν λίμνη. Ακόμη πιο παλαιά, όλη η Πελοπόννησος ήταν βυθισμένη στη θάλασσα… Ας δούμε λίγες αναφορές…

   Α. «…Λοιπόν, η Πελοπόννησος ούσα αρχαιότατα βυθός θαλάσσης ανέδυ εκ των κυμάτων περί το τέλος της αζωϊκής ή αρχαιολιθικής περιόδου και πάλιν περί τα μέσα της μεζοζωϊκής περιόδου διαβρωθείσα υπό των υδάτων έπαθε συνίζησιν και κατεβυθίσθη, τέλος δε κατά την τριτογενή περίοδον του καινοζωϊκού αιώνος ανέδυ και πάλιν τμηματικώς και δι’ ανιζήσεων εκ των υδάτων και ένεκα τούτου και πολλαχού των Καλαβρύτων και επί της κορυφής του Χελμού ευρίσκονται θαλασσίων οστράκων κελύφη.

   Κατά δε την αρχήν της τεταρτογενούς περιόδου, καθ’ ήν ενεφανίσθη και ο άνθρωπος, συνετρίβη  και απεσαθρώθη και το κεντρικόν της Πελοποννήσου οροπέδιον και εκ τούτου εγεννήθησαν τα υψίπεδα της Αρκαδίας και των Καλαβρύτων (πεδιάς Τριποτάμων – Παγκρατίου, πεδιάς Σουδενών, Καλαβρύτων , κλπ.) και αι λίμναι και δια των καταρρεόντων υδάτων αι φάραγγες και κοιλάδες.

   Εν τη επαρχία Καλαβρύτων εν μεν τοις όρεσι  και τοις πλείστοις των βουνών τανύν επικρατούσιν τα ασβεστολιθικά πετρώματα (εκ ασβεστολίθου  του Ωλονού ή ασβεστολίθου Τριπόλεως), εν τοις χαμηλοτέροις δ’ απλούνται ψαμμιτικά, κροκαλοπαγή και αργιλικά πετρώματα, προϊόντα αποσαθρώσεως παλαιοτέρων πετρωμάτων.

   Τα κροκαλοπαγή επικρατούσι κυρίως εκατέρωθεν του Ερασίνου και επί των περί το Μ. Σπήλαιον βουνών και περί την πηγήν του Λάδωνος π…».[1]

   Β. «…Οι ποταμοί, ως γνωστόν, και τα στάσιμα ύδατα αποτρώγουσι τα πετρώματα και ευρίσκοντες εμπόδια προς διέξοδον σχηματίζουσιν λίμνας και εν συν τω χρόνω ή κατατρώγουσι το ασθενέστερον και λεπτότερον πέτρωμα,, ίνα εύρωσι διέξοδον, και σχηματίζουσι καταβόθρας, δι’ ων εκφεύγει το ύδωρ υπογείως. Και των μεν καταρρακτών είναι δύο τουλάχιστον παραδείγματα εν τη επαρχία, τα εξής:

   1) Η ποταμία χώρα του Ερασίνου (από Συρμπανίου και Κερτέζης μέχρι της Ζαχλωρούς είχε σχηματισθή αρχικώς εις λίμνην, εν τη οποία εν τη τριτογενή γεωλογική περιόδω δι’ απαύστων προσχώσεων των ποταμών και των ρυάκων εσχηματίσθη νεογενές στρώμα και ενεκλείσθη το στρώμα του λιγνίτου, το εσχάτως αποκαλυφθέν εν τη θέσεις Ξυδιάς έξω και τέταρτον της ώρας προς τα ΝΔ της πολίχνης των Καλαβρύτων…

   Κατόπιν δ’ όμως το ύδωρ διέρρηξε το υπό το Μέγα Σπήλαιον σκληρόν πέτρωμα και σχηματίσαν καταρράκτην εξεχύθη προς τα κάτω και προς Β. της Ζαχλωρούς, εσχημάτισε τον Βουραϊκόν και μετέβαλλε την λίμνην εις την ποταμίαν κοιλάδα του Ερασίνου. 2)….».[2]

ΙΙΙ. ΒΟΥΡΑ, ΒΟΥΡΑΪΚΟΣ, ΟΡΟΠΕΔΙΟ ΒΟΥΡΑΪΚΟΥ

   «…Για να αναζητήσουμε λοιπόν ποιό μπορεί να είναι το οροπέδιο αυτό, καλύτερος οδηγός αποτελεί το γεωλογικό ανάγλυφο και οι αντίστοιχες ιστορικές πηγές. Βοηθητικά θα προσφύγουμε και στον Καλαβρυτινό ιστορικό Γεώργιο Παπανδρέου (1859-1940)…. Ισχυρίζεται λοιπόν ότι ‘’…στην αρχαιότητα ο ποταμός σχεδόν σε όλο του το μήκος, σε όσο δηλαδή βρισκόταν εντός της επικράτειας της Αρκαδικής πόλεως Κύναιθας, ονομαζόταν Ερασίνος, ενώ το κομμάτι του που διέσχιζε την περιοχή της αρχαίας πόλεως Βούρας και μέχρι τη θάλασσα, δηλ. ο κάτω ρους στην περιοχή της Αιγιάλειας, ονομαζόταν Βουραϊκός...’’.

   Να δούμε συμπληρωματικά λίγα στοιχεία για τις αρχαίες πόλεις της Αχαΐας, την «Βούρα» και την «Κύναιθα». Στην Wikipedia (2018) θεωρείται -και αυτή είναι και η ιστορική προφορική πεποίθηση- ότι η ‘’…Βούρα (Βοῦρα) ήταν αρχαία πόλη στην Αχαΐα. Ιδρύθηκε από τους Ίωνες και ήταν μέλος της Ιωνικής Δωδεκάπολης ή Κοινό των Αχαιών και αργότερα της Αχαϊκής Συμπολιτείας. Απείχε 40 στάδια (7,2 χλμ) από την θάλασσα. Η πόλη πήρε το όνομα της από την Βούρα η οποία ήταν κόρη της Ελίκης και του Ίωνα. Κοντά στην Βούρα και στις όχθες του Βουραϊκού ποταμού υπήρχε, σε σπήλαιο, μαντείο όπου λατρευόταν ο Ηρακλής και υπήρχε και το άγαλμα του...’’.

   Ομοίως κάπου στο οροπέδιο των Καλαβρύτων (αλλά χωρίς συμφωνία για τον ακριβή τόπο της) υπήρξε η αρχαία πόλη Κύναιθα». Στην Wikipedia (2018) διαβάζουμε: ‘’…Η Κύναιθα ή Κυναίθη ήταν αρχαία πόλη – κράτος της Αρκαδίας, που βρισκόταν κοντά στα σημερινά Καλά-βρυτα και σήμερα ανήκει διοικητικά στην Αχαΐα’’…

   Συμπερασματικά καταλήγω στην εξής υπόθεση: Το οροπέδιο των Καλαβρύτων, που εκτείνεται από το στενό άνοιγμα ενός μέτρου στο φαράγγι του Βουραϊκού ανατολικά της Ζαχλωρούς και φθάνει μέχρι τον Πριόλιθο και την Κέρτεζη, ήταν στην προομηρική αρχαιότητα λίμνη λόγω των πολλών νερών της περιοχής πάνω σε ασβεστολιθικά υλικά… Η Κέρτεζη συνεισέφερε λόγω των πολλών μεγάλων και μικρών πηγών της το μεγαλύτερο ποσοστό υδάτων…

   Σε κάποια γεωλογική φάση άνοιξε οπή στο στενό φαράγγι, οπότε δημιουργήθηκε ο αρχικός Βουραϊκός ποταμός, βόρεια του ανοίγματος, αφού έπαιρνε νερά από την καλαβρυτινή «χούφτα» – λίμνη. Έτσι εξηγείται το όνομα που του δόθηκε για το βόρειο τμήμα του κοντά στη θάλασσα και στην αρχαία πόλη Βούρα. Αργότερα το άνοιγμα μεγάλωσε, άδειασε η λίμνη – «χούφτα» και έμειναν κάποιοι βάλτοι – έλη…

   Κατόπιν στην προομηρική αρχαιότητα κτίστηκε σε κατάλληλη πλαγιά του οροπεδίου και η πόλη Κύναιθα…».[3]

ΙV. Ο ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΒΟΥΡΑΪΚΟΣ

   «…Ο Βουραϊκός ποταμός έχει κατεύθυνση προς το βορρά και εκβάλλει δυτικά του Διακοπτού, στα βορειοανατολικά της Αχαΐας. Το μήκος του είναι περίπου 40 χλμ (θάλασσα Διακοπτού έως το κέντρο της Κέρτεζης). Επτά χλμ νοτιοδυτικά των Καλαβρύτων έχουμε τη συνάντηση του πριολιθιώτικου (συρμπανέϊκου) παραπόταμου με τον κερτεζίτικο Βουραϊκό (Ερασίνο). Ο πριολιθιώτικος φέρνει νερά κυρίως τον Χειμώνα, από την περιοχή του Λαγοβουνίου και του Πριόλιθου. Σε ετήσια όμως βάση οι απαρχές του Βουραϊκού βρίσκονται στην Κέρτεζη, βορειοδυτικά της συνάντησης με τον λαγοβουνιώτικο – πριολιθιώτικο παραπόταμο, νότια από τα «Ρεμπίσια» της Κέρτεζης…

   Ο σύγχρονος λοιπόν Βουραϊκός (υπάρχει και ο … αρχαίος), ένα χλμ νότια της εκβολής του, συναντιέται με τον ξακουστό Οδοντωτό (σιδηρόδρομο) και έκτοτε η πορεία τους είναι παράλληλη και πλεκόμενη μέχρι περίπου την στάση του χωριού Κερπινής.

   Από τη στάση στα Νιάματα μάλιστα και μέχρι την Ζαχλωρού (περιοχή Μεγάλου Σπηλαίου),  η παρέα τους σημαδεύεται και από το στενό περίφημο ομώνυμο Φαράγγι με τις παλιές μεταλλικές σιδηροδρομικές γέφυρες και τα τούνελ που άνοιξαν με φουρνέλα, βαριοπούλες και κασμάδες τα εργατικά χέρια στο τέλος του 19^ου αι..

   Το Φαράγγι κάτω από το Μέγα Σπήλαιο ανοίγει, όμως το κοινό ταξίδι Βουραϊκού και Οδοντωτού έχει πολύ κοινό δρόμο ακόμα μέχρι την στάση της Κερπινής. Σήμερα αποτελεί το ξακουστό «Φαράγγι του Βουραϊκού» μήκους 20 χλμ., προστατευόμενο από την Natura 2000 (Οδηγία 92/43/ΕΟΚ).

   Για την ονομασία και την ιστορία της ονομασίας του ποταμού έχουν γραφεί πολλά κατά καιρούς. Η κοινή όμως συνισταμένη συγκλίνει στην ετυμολογική ονομασία του από την αρχαιοελληνική λέξη «βούρα», δωρικής προέλευσης.

   Κατά το ετυμολογικό λεξικό του «Δημητράκου» «βούρα» σημαίνει «χούφτα», δηλαδή «το κοίλον της παλάμης» (σελ. 316, ΝΕΟΝ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΚΟΝ ΛΕΧΙΚΟΝ Δημητρίου Β. Δημητράκου, εκδ. ΓΙΟΒΑΝΗΣ, Γ έκδοση, 1970). Η έννοια αυτή οδηγεί σε προέλευση νερών από κλειστό οροπέδιο με νερά. Πιθανά η λέξη αυτή να έδωσε και την λέξη  «βούρ-κος», δηλαδή βάλτος με στάσιμα λιμνάζοντα νερά (σελ. 201, ΛΕΞΙΚΟ για το σχολείο, Γ. Μπαμπινιώτη, Κέντρο λεξικολογίας, 2004). Παραλλαγές της λέξης «βούρ-κος» είναι τα «βούρ-κα» και τα «βούλ-κα» (σελ. 155, ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ, ΤΕΓΟΠΟΥΛΟΣ-ΦΥΤΡΑΚΗΣ, έκδ. ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 1993)».[4]

   Πλέον και ήδη πριν τα μέσα του 20^ου αι. το Καλαβρυτινό ποτάμι ενιαία ονομάζεται Βουραϊκός και το δικό του όνομα πήρε το οροπέδιο. Έτσι ονομάζεται από τους αυτοδιοικητικούς θεσμούς κι έτσι αναφέρθηκε από τους επιστήμονες στην εσπερίδα στις 9 Μαΐου.

   Μόνο που η αρχαία Κύναιθα είχε μια σχέση με την Βούρα, τουλάχιστον γεωλογικής και αρδευτικής διάστασης, ενώ από το 1896 μέχρι τις μέρες μας, το φαράγγι, ο ενιαίος Βουραϊκός και ο οδοντωτός συνδέουν το Διακοπτό με τα Καλάβρυτα… Το αν αυτή η σχέση θα μείνει ακλόνητη θα το δείξουν οι συλλογικοί αγώνες και η απαραίτητη σοφία…

V. Η ΕΣΠΕΡΙΔΑ ΣΤΙΣ 9 ΜΑΪΟΥ 2026 ΣΤΑ ΚΑΛΑΒΡΥΤΑ

   Από τις εισηγήσεις και την εκδήλωση κρατώ κάποια στοιχεία στη μνήμη μου: α) Το υψόμετρο στο κυρίως οροπέδιο και ειδικά στην περιοχή του αναδασμού έχει σταθεροποιηθεί κοντά στα 700μ, αλλά και δημιουργεί ακόμα μια μίνι λεκάνη/χούφτα για τα πολλά νερά. Έτσι ο ποταμός δεν έχει τη δυνατότητα, όσο κι αν σκαφτεί, να τα οδηγήσει χωρίς περιφερειακές πλημμύρες μέσα στο φαράγγι, μετά τη στάση Κερπινής.

  Οι Ιτιές και τα Πλατάνια στις άκρες είναι χρήσιμα γιατί, αφενός συγκρατούν τις όχθες του και αφετέρου δεν επιτρέπουν να αναπτυχθούν καλάμια, τα οποία και εμποδίζουν τη ροή του νερού και δεν ξεριζώνονται… Μόνο οι Ιτιές στο μέσον της κοίτης πρέπει να απομακρυνθούν.

   β) Έπεσαν επίσης δυο καλές ακόμα προτάσεις. Η δημιουργία στα δυτικά μικρών φραγμάτων και η δημιουργία στο οροπέδιο μελετημένων πλημμυρικών ζωνών.

   γ) Η συζήτηση για τη ρύπανση από τα λιπάσματα και φυτοφάρμακα της μονοκαλλιέργειας της φράουλας, απλά άνοιξε, αλλά νομίζω πρέπει να αποτελέσει θέμα μιας επόμενης εκδήλωσης σε σχέση με το πρότυπο της πολυκαλλιέργειας που χάθηκε ήδη από τη δεκαετία του 1990.

   δ) Η συζήτηση για την ιστορία, αλλά και το μέλλον του οδοντωτού άνοιξε περισσότερο. Σχετίστηκε λίγο με τις φωτιές στα πρανή, που ήδη αυτό-ανανεώθηκαν από αυτοφυή δεντρύλλια, αλλά και σχετίστηκε με την ιστορία των 130 ετών χωρίς ατυχήματα, αλλά λιγότερο ακούμπησε την αιτία. Και η αιτία έχει να κάνει με το πρότυπο του νεοφιλελευθερισμού, τις αρπαχτές της μεγαλύτερης μερίδας των μεγάλων ιδιοκτητών, με το ρόλο των μνημονίων, αλλά και το πως συμπεριφέρονται μετά τις αρπαχτές οι ιδιώτες ιδιοκτήτες στα δημόσια αγαθά, όπως το τρένο στο δυτικό κόσμο.

   Όσον αφορά τα του Βουραϊκού μέσα στο οροπέδιο, ακούστηκαν από τους ειδικούς καλές αναλύσεις, αλλά την λύση της απαλλοτρίωσης παραποτάμιων ιδιοκτησιών δεν θεωρώ ότι μπορούν να γίνουν άμεσα, αφού έχουν μόνο περιβαλλοντικό αποτύπωμα.

   Θεωρώ πιο βιώσιμες, αν προσεχθεί η πρόταση των ειδικών, η μέθοδος συγκράτησης μεγάλου όγκου νερού από μικρού μεγέθους φράγματα στα σημεία που ξεκινούν οι μεγάλες ποσότητες νερού. Τα φράγματα αυτά, μπορούν να παίξουν και το ρόλο άρδευσης για τις χρονιές ή περιόδους λίγων χιονοπτώσεων ή βροχοπτώσεων και παράλληλα, θα κάνουν άλλες δύο προσφορές.

   α) Θα γεμίζουν τον υδροφόρο ορίζοντα ο οποίος εξαντλείται σε τέτοιες περιόδους λόγω των οργανωμένων γεωτρήσεων.

   β) Θα μπορεί με μια επέκταση της μελέτης να αρδεύονται οι κήποι και να εξοικονομείται νερό ύδρευσης. Το πρότυπο αυτό υπάρχει στην περιοχή Κολυμπαρίου των Χανίων.

   Χωρίς να είμαι ειδικός, μια πρόταση μπορεί να γίνει στη χαράδρα του Λίθου της Κέρτεζης, η οποία την μη αρδεύσιμη περίοδο κουβαλά μεγάλες ποσότητες νερού από τη Νερομάννα. Τη δεκαετία μάλιστα του 1960, νομίζω με απόφαση του δασαρχείου κτίστηκαν δύο αναχώματα τα οποία μείωσαν την ταχύτητα του νερού, αλλά όχι όμως την συγκράτησή του.

VΙ. ΓΙΑ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΤΟΥ ΟΔΟΝΤΩΤΟΥ

   Συνέβησαν δύο γεγονότα που συνεχώς στριφογυρίζουν στο μυαλό μου. Το πρώτο είναι η προφορική διαβεβαίωση του νυν Πθ, που αναπαράχθηκε από τη δημοτική αρχή, αλλά και τοπικά μέσα ενημέρωσης, ότι σχεδιάζεται να φτάσει ο οδοντωτός πρώτα στην Αγία Λαύρα. Και μάλιστα άρχισε να αιωρείται ότι στη συνέχεια θα καταλήξει στη βάση του χιονοδρομικού…

   Ήλθε όμως και το σχετικά αναμενόμενο συλλογικό τραύμα στα Τέμπη με 59 νεκρούς και άλλους τραυματίες, το οποίο όμως δεν το άφησαν οι συγγενείς τους να περάσει στη λήθη, αλλά αντίθετα τρόμαξαν πολλούς εκεί ψηλά.

   Στις συζητήσεις αυτές ποτέ δεν τέθηκε το ιδιοκτησιακό καθεστώς, ποτέ δεν συζητήθηκε η πολιτική στα τρένα στην Ελλάδα, ούτε φυσικά τονίστηκε τότε όσο έπρεπε το ζήτημα της τριπλής συντήρησης για τον κερδοφόρο, αλλά και επιδοτούμενο από τον κρατικό κορβανά οδοντωτό.

   α) Η συντήρηση των βαγονιών, η αγορά και ενός επί πλέον αναπληρωματικού και φυσικά το αναγκαίο εκπαιδευμένο προσωπικό.

   β) Η συντήρηση των γραμμών, οι οποίες κατά κανόνα κουβαλάνε 130 χρόνια λειτουργίας στην πλάτης τους μέσα σε δύσκολες καιρικές συνθήκες.

   γ) Η ασφάλεια στον περιβάλλοντα χώρο, όπως π.χ. την έθεσε ο πρόεδρος του ΤΕΕ στην εσπερίδα.

   Επίσης δεν είναι καθόλου τυχαίο το γεγονός ότι μπήκε απότομο φρένο με δελτίο τύπου και μάλιστα δυο μέρες μετά τις θεσμικές εκδηλώσεις για τα 130 χρόνια στις 10 Μαρτίου του 2026! Επίσης δεν θεωρώ ότι μετά από τότε έχει εξαφανιστεί ο Περιφερειάρχης από τις κινητοποιήσεις (ήταν όμως τον Νοέμβριο, γιατί μάλλον δεν «ήξερε καλά» τι θα συμβεί…), αλλά και πολλοί εκλεγμένοι στο Δήμο Καλαβρύτων.

    Ευτυχώς για τα Καλάβρυτα η ζωντανή λειτουργία της Επιτροπής Πρωτοβουλίας και κάποιων θεσμικών και μη Καλαβρυτινών δεν θα επιτρέψουν να μείνουμε μόνο σε ανταλλαγές επιστολών…

   Η συζήτηση όμως οφείλει να ανοιχτεί που να αγγίξει ακόμη και το ιδιοκτησιακό καθεστώς, να ερμηνεύσει την ΤΙΝΑ του νεοφιλελευθερισμού και για τα τρένα ως δημόσιο αγαθό και ταυτόχρονα προσεχθεί από τώρα κατά τις συζητήσεις και διεκδικήσεις η όποια εναλλακτική λύση ετοιμάζεται από πολύ ψηλά…

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: 1^η Δημοσίευση: ΩΡΑ ΤΩΝ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ, φ. 101, ΜΑΪΟΣ 2026, σελ. 28-29.

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

[1] ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ ΔΦ, ΚΑΛΑΒΡΥΤΙΝΗ ΕΠΕΤΗΡΙΣ 1906, σελ. 322-323.

[2] ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ ΔΦ, ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ 1928, σελ. 145.

[3] ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Α. ΜΠΟΥΡΔΑΛΑΣ, ΤΑ ΒΟΥΝΑ ΤΩΝ ΒΟΥΝΩΝ ΚΑΙ Η ΚΕΡΤΕΖΗ, εκδ. Αρμός 2018, σελ. 74-75.

[4] ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Α. ΜΠΟΥΡΔΑΛΑΣ, ΤΑ ΒΟΥΝΑ ΤΩΝ ΒΟΥΝΩΝ ΚΑΙ Η ΚΕΡΤΕΖΗ, ό.π., σελ. 73-74.

Τρία Καλαβρυτινά μοναστήρια στην καρδιά του 1821

(Η εκτενής εισήγησή μου στις 21 Μαρτίου στα Καλάβρυτα)

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Στα όρια του οροπεδίου του Βουραϊκού υπήρχαν ακριβώς μετά την επανάσταση του 1821 12 μοναστήρια. Από την επίθεση στα μοναστήρια που έκανε η Αντιβασιλεία στις 7.10.1833 (ανδρικά), 9.3.1934 (γυναικεία) και 8.5.1934 (απαγόρευση δωρεών), έμειναν τα επτά ανδρικά.^[1] Ανάμεσά τους έμειναν ισχυρά τρία μεγάλα, όχι το ίδιο ξακουστά και τα τρία.

   Τα τρία μοναστήρια δημιουργούν στο χάρτη ένα νοητό ευθύγραμμο τμήμα, όπου ανάμεσά τους είναι τα Καλάβρυτα, από ΒΔ προς ΝΔ: Μ. Σπ. – Καλ/τα – Αγ. Λαύρα. – Αγ. Θεόδωροι. Οι δρόμοι πρόσβασης μέχρι το 1900 περίπου δεν είχαν καμία άμεση σχέση με τους σημερινούς. Ήταν αρχαίοι που απέφευγαν βάλτους, απότομα ανεβάσματα, ενώ διάλεγαν πρόποδες βουνών και διάσελα, όσο γίνονται πιο χαμηλά

ΙΙ. ΤΕΣΣΕΡΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ ΤΟΥΣ

Καλαβρυτοχώρια: Συγγραφικός και επιστημονικός οργασμός!

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΒΙΒΛΙΑ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΕΣ

      Βεβαίως μαζί με το «κρασί» (πολιτισμός) θέλουμε και «ψωμί» (επιβίωση). Κι αυτή η υπόθεση του ψωμιού περνάει από σαράντα κύματα, πάλι στην εποχή μας. Και θα παλέψουμε, ο καθείς με τα όπλα του, αλλά και μαζί. Δεν θ’ αφήσουμε όμως τη ζωή χωρίς κρασί… και γι αυτό θα μιλήσουμε στο άρθρο αυτή τη φορά.

   Τα τελευταία χρόνια υπάρχει μια συγγραφική έκρηξη, όσον αφορά τα Καλάβρυτα ως έδρα, αλλά και τα Καλαβρυτοχώρια.  Νομίζω ότι έχει τρεις διαστάσεις. Αρθρογραφία, προσωπικά συγγραφικά έργα και συμμετοχή σε συλλογικούς τόμους. Ας προσθέσουμε και τ’ άλλα είδη τέχνης, όπως π.χ. τα ντοκιμαντέρ, θεατρικά, εκθέσεις φωτογραφίας, κλπ, τότε πρόκειται για πολύ πλούσιο υλικό.

   Από τη μία στον έντυπο και ηλεκτρονικό τύπο δημοσιεύονται έρευνες, άρθρα επιστημονικά ή απόψεις, τοπικού ή και γενικότερου ενδιαφέροντος. Υπάρχουν σταθεροί αρθρογράφοι και ερευνητές αρκετοί και αρκετές ή περιστασιακοί. Μένουν μόνιμα, για πολύ στην περιοχή ή όχι. Δεν έχει και μεγάλη σημασία για το έργο τους. Είναι τόσο το πλήθος που π.χ. προτάθηκε στην λογοτεχνική συνάντηση (25.01.2026) που έγινε στο Πολύκεντρο πολιτιστικό Κέντρο του Δήμου ότι σχεδιάζεται η συλλογή τους και έκδοσή τους σε έναν ή περισσότερους τόμους, από τον επικεφαλής της ΩΡΑΣ των Καλαβρύτων και της αντίστοιχης ιστοσελίδας.

Ένα τάβλι και λίγος καφές για όλες τις επιστήμες

(βιβλιοπαρουσίαση του νέου βιβλίου του Γιώργου Πλούμη)

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Ο Γιώργος Πλούμης τελικά δεν είναι μόνο χημικός και δεν ήταν μόνο συνάδελφος στα σχολεία. Είναι πλέον κι ένας αγαπημένος μου συγγραφέας. Όχι μόνο γιατί η γλώσσα του ρέει όπως τα νερά στα βουνά της κεντρικής Ρούμελης και στο Κρυοβούνι της, όχι μόνο γιατί συνδέει το παλιό με το καινούριο, αλλά και γιατί από τη μια μας διδάσκει με φόντο μεγάλες εικόνες και μικρές λεπτομέρειες, αλλά και από την άλλη με γυρίζει κι εμένα προσωπικά πίσω στα βουνά του βόρειου Μωριά και στην περιοχή των Καλαβρύτων.

   Ο Γιώργος φαίνεται ότι αγαπούσε πολύ τον παππού του Βαγγέλη, τον πατέρα της μητέρας του Βασιλικούλας. Τον βάζει, λοιπόν, στο κέντρο του μυθιστορήματός του. Τον βάζει δίπλα του και λίγο απέναντι. Όχι γιατί τους χωρίζουν δυο γενιές, όχι γιατί είχαν διαφορετική πορεία στη ζωή, αλλά γιατί ανάμεσά τους μπήκε ένα τάβλι.

Κέρτεζη: Η οθωμανική οικονομική απογραφή του 1583 – Μέρος Β΄

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΜΕΤΑ ΑΠΟ 120 ΧΡΟΝΙΑ

   Από το 1463 μέχρι το 1583 πέρασαν 120 χρόνια. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν έγιναν ενδιάμεσα κι άλλες οικονομικές απογραφές. Συμφωνήσαμε όμως με την ιδιωτική εταιρεία, ότι, αφού δεν ήσαν πλήρεις, να δώσουμε βάρος σ’ αυτήν του 1583.

   Αυτή την περίοδο είχε εισαχθεί το νόμισμα «γρόσι», ενώ σ’ αυτήν του 1460-63 έγιναν με το νόμισμα «ακτσιές». Ενδιάμεσα υπήρξε το νόμισμα «παράς». Περισσότερα σημειώσαμε στο  Α΄ μέρος (φ. 91, Ιούλιος 2025) στη σταθερή στήλη μας στην ΩΡΑ.

   Να σημειώσουμε εισαγωγικά ότι στη απογραφή του 1583 έχουμε κι άλλες αλλαγές, πέραν του νομίσματος, όπως θα δούμε αναλυτικά. Ανάμεσά τους σημειώνω την αναφορά στα ταβερνεία της Κέρτεζης και στο φόρο τους, στην αναλυτική αναφορά στα δημητριακά και στο φόρο τους, στο μετάξι, στα μελίσσια, κ. ά. Σημαντικό στοιχείο αποτελεί επίσης ο διαχωρισμός της Κέρτεζης σε έξι συνοικίες με εκκλησιαστικές ονομασίες και η καταγραφή των υπόχρε3ων φορολογικά επικεφαλής των οικογενειών με βάση τη συνοικία τους!

ΙΙ. ΤΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΤΗΣ ΑΠΟΓΡΑΦΗΣ ΤΟΥ 1583[1]

     «Με βάση τον πίνακα που παραθέτουμε (μεταφρασμένο στα ελληνικά) οι φόροι είναι τριών ειδών: α) κεφαλικός φόρος (ανά κάτοικο), β) παραγωγικός (με βάση τη συνολική παραγωγή ανά είδος) και γ) άλλοι φόροι (γάμου και ποινών). Η πρόσοδος είναι σε γρόσια.

Η Οθωμανική απογραφή του 1583 για την Κέρτεζη στα ελληνικά.

     Επειδή δεν έχουμε αναλυτική απογραφή του συνόλου των κατοίκων, δεν μπορούμε να διαιρέσουμε ώστε να συμπεράνουμε τον συνολικό κεφαλικό φόρο (7.425 γρόσια) ανά κάτοικο. Επίσης δεν έχουμε αναλυτικά του φόρους για ποινές και για γάμους. Έχουμε μόνο το σύνολο για το έτος αυτό, που φθάνει αισίως στα 760 γρόσια.

     Εκεί που έχουμε αναλυτικά στοιχεία φορολογίας είναι για την πρωτογενή, δευτερογενή και τριτογενή παραγωγή. Δεν φορολογούνται ακόμα τα ζώα! Παρατηρούμε όμως τι καλλιεργούσε τότε η Κέρτεζη!

     Ως δευτερογενής παραγωγή θεωρείται η λειτουργία των νερόμυλων. Κατ’ αρχάς μπορούμε να δούμε ότι έχουμε πολλούς νερόμυλους και την εποχή εκείνη. Οι νερόμυλοι σε μια εποχή προβιομηχανική αποτελούν ανώτατο στάδιο βιοτεχνίας και γι’ αυτό φορολογούνται στυγνά. Επίσης εκείνη την ιστορική περίοδο φαίνεται έμμεσα ότι την ιδιοκτησία την είχαν οι χριστιανοί ντόπιοι κάτοικοι που επίσης είχαν και την τεχνογνωσία. Το σύνολο των νερόμυλων είναι 4 σε λειτουργία και 2 παλαιοί κατεστραμμένοι, όπου όλοι φορολογούνται, με 60 και 15 γρόσια αντίστοιχα. Να σημειώσουμε επίσης ότι υπάρχει και μια φορολογία με 160 γρόσια «χώρων», για την οποία μπορούμε να πιθανολογήσουμε, αλλά όχι με βεβαιότητα.

     Ως τριτογενή παραγωγή θα θεωρήσουμε τα μαγαζιά στην αγορά της Κέρτεζης με την ονομασία «ταβερνεία». Δεν ήταν σκέτα καφενεία, αλλά κυρίως κρασοπουλειά με κάποιο μεζέ που τα συνόδευε. Ταβερνεία διέθετε η Κέρτεζη μέχρι τη δεκαετία του 1970, τα οποία κατόπιν μετεξελίχθηκαν σε καφεστιατόρια μέχρι τις ημέρες μας. Τα ταβερνεία βρίσκονται σε έξι (6) κτίσματα, αφού θα ήταν διάσπαρτα σε κεντρικά σημεία των 5 συνοικιών! Ο φόρος για κάθε ταβερνείο ήταν 30 γρόσια και το σύνολο 180 γρόσια.

ΙΙΙ. Η ΠΡΩΤΟΓΕΝΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΟ 1583

     Φαίνεται πεντακάθαρα ότι η βασική παραγωγή είναι η πρωτογενής. Αξίζει να σημειωθεί ότι είναι πλούσια και σε ποσότητα και σε ποικιλία. Για λόγους μεθοδολογικούς και εκπαιδευτικούς, θα την διαχωρίσουμε σ’ έξι ομάδες:

   α) Χορτολιβαδική (800 γρόσια για χριστιανούς και άλλα 80 μόνο για μουσουλμάνους). Δεν αναφέρεται μονάδα μέτρησης.

   β) Γεωργική παραγωγή δημητριακών 35 φορτωμάτων σιταριού και 40 φορτωμάτων κριθαριού, όπως και λίγης σίκαλης (1 μόλις φόρτωμα) έδωσαν φόρο αντίστοιχα σε γρόσια: (1.960, 1.280 και 42, δηλαδή σύνολο 3.282 γρόσια). Στην παραγωγή αυτή αξίζει να προστεθεί και η καλλιέργεια δύο ειδών από «κεχρί».^[2] Από το απλό κεχρί είχαμε παραγωγή 12 φορτώματα,  ενώ από το μαύρο 30 φορτώματα. Η συνολική φορολογία ήταν 1.344 γρόσια (384+960).

     Η μονάδα μέτρησης ήταν τα φορτώματα (στα υποστατικά ή φορτηγά ζώα). Η μονάδα αυτή χρησιμοποιείτο στην ορολογία μέχρι να χαθούν στην πράξη τα ζώα αυτά, μετά την αντικατάστασή τους από τα αγροτικά αυτοκίνητα και τα τρακτέρ στη σύγχρονη εποχή.

   γ) Αμπελουργική παραγωγή (από την εποχή της αρχαίας Κύναιθας). Εδώ φορολογείται ο μούστος, πριν γίνει κρασί. Δεν γνωρίζουμε ακριβώς τι σημαίνει η μονάδα μέτρησης «μέτρα». Πιθανά να ήταν η «μπότσα».^[3] Έχουμε λοιπόν ετήσια παραγωγή 160 μπότσες το χρόνο (δηλαδή 410,24 κιλά, η οποία θεωρείται μικρή) με φόρο όμως 3.200 γρόσια. Επομένως η μικρή παραγωγή οφείλεται στην πολύ υψηλή φορολογία, δεδομένου ότι οι μουσουλμάνοι λόγω Κορανίου δεν πίνουν αλκοολούχα ποτά, που ήταν πιθανά και σε διωγμό!

   δ) Εντομοκαλλιέργειες: Σημαντική είναι η παραγωγή μεταξιού, δηλαδή με καλλιέργεια μεταξοσκωλήκων σε μουριές (σηροτροφία). Η σηροτροφία στην Κέρτεζη διατηρήθηκε μέχρι τις αρχές του 20^ου αι. Παράχτηκαν 10 λίτρα μετάξι με φόρο 600 γρόσια. Παράλληλα έχουμε και κάποια παραγωγή μελιού με μελισσοτροφία με 70 γρόσια. Η μελισσοτροφία διατηρείται μέχρι τις ημέρες μας.

   ε) Δεν έχουμε πέραν της προσόδου για το χόρτο, ως τροφής των ζώων, φορολογία για την κτηνοτροφία, αλλά έχουμε όμως 150 γρόσια φορολογία σε χοίρους, ζώα που δεν τρώνε οι μουσουλμάνοι.

   στ) Μικρή ήταν η παραγωγή καρυδιών, ειδικά σε σχέση με τη σημερινή εποχή. Έχουμε μόνο ένα φόρτωμα καρύδια με φόρο 56 γρόσια.

     Να σημειώσουμε ότι υπάρχουν ακόμα κάποια ενδιαφέροντα στοιχεία ανά συνοικία. Αφορούν τη φορολογία κληρονομιών, αλλά και την απαλλαγή από αυτή στους «γερακοτρόφους»! Τα γεράκια ήταν μέσα ταχυδρομικών αποστολών! Οι αναφορές σε αυτούς είναι ονομαστικές σε κάθε συνοικία!»

IV. ΟΙ ΕΞΙ ΣΥΝΟΙΚΙΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΕΠΙΚΕΦΑΛΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΩΝ

   Τα στοιχεία της απογραφής αυτής βρίσκονται στις σελίδες 252 -255 του αντίστοιχου καταστίχου.[4] Αναφέρονται στην Κέρτεζη που «υπάγεται στα Καλάβρυτα». Κατανοούμε λοιπόν ότι στην πρώτη περίοδο της Οθωμανικής κυριαρχίας στην Πελοπόννησο η έδρα ήταν τα Καλάβρυτα. Η Κέρτεζη διέθετε έξι εμφανείς συνοικίες.

   Οι έξι συνοικίες της Κέρτεζης (με εκκλησιαστικές ονομασίες) αναφέρονται με την εξής σειρά: 1) «Συνοικία Αγίας Βαρβάρας». 2) «Συνοικία Αγίου Γιάννη Μπάλα». 3) «Συνοικία Άγιου Δημήτρη». 4) «Συνοικία παπα Θόδωρου». 5) «Συνοικία Γαϊτάνη επίσης γνωστή ως Άγιος Γιάννης κάτω (συνοικία)», 6) «Συνοικία Αγίου Θόδωρου».

   Μόνο να υποθέσουμε που ήταν οι συνοικίες μπορούμε και με κίνδυνο να κάνουμε λάθος. Μια υπόθεση είναι ότι η καταγραφή γίνεται από τα ανατολικά προς τα δυτικά. Αν ισχύει τότε η σημερινή Αγία Βαρβάρα στα ΒΑ του σύγχρονου οικισμού της Κέρτεζης έχει ιστορία από τότε (χωρίς την μετέπειτα εμφανή προσθήκη νότιά της). Υπάρχουν οι συνοικίες Αη Δημήτρη και Αη Γιάννη και σήμερα, αλλά δεν είναι βέβαιο ότι πρόκειται για τις ίδιες περιοχές.

   α) Στην συνοικία της «Αγίας Βαρβάρας» αναφέρονται 60 επικεφαλής οικογενειών! Πρόκειται δηλαδή για μια πολύ πυκνοκατοικημένη συνοικία. Ανάμεσά τους ο ιερέας «Παπα Μανώλης». Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Άγγελος Μερκάνας, …., Θόδωρος Σταυράκης, ….., Σταμούλης Παπανικόλας, Άγγελος Παπαγιάννης, …, Παπα Μανώλης, …., Βασίλης Κονικλής, Ζαχαρίας Τσαγκάρης, …., Αλέξανδρος Νάζος, …., Παύλος Αρνάς, …., Βάλιος Βεντέκας, Στάθης Κουβαράς, Μαν’ωλης Χαρκόπουλος, …., Κώστας Μουρκανάς.».

  β) Στην συνοικία του «Αγίου Γιάννη Μπάλα» αναφέρονται 54 επικεφαλής οικογενειών. Δεν αναφέρεται ιερέας εμφανώς. Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Στέφανος Κωστάνης, …, Μιχάλης Λιόλος, …, Βασίλης Αρνάς, …, Μανώλης Καρνίτσας, …, Γιώργης Τσέκος, …, Στάθης Λαζάρου, Δήμος Τσουκαλάς, …, Λεοντάρης Πέρκης, …, Γιώργης Κολιγκιώνης, …, Γιάννης Κωστάκης, …».

   γ) Στην συνοικία του «Άγιου Δημήτρη» αναφέρονται 67 επικεφαλής οικογενειών. Ανάμεσά τους οι ιερείς «Παπα Γιάννης» και «Παπα Βάλιος». Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Μανώλης Μαλαυρός, …, Σταμάτης Αρνάς, …, Σταμούλης Παπαδάς, …, Νικόλας Μαυρόπουλος, …, Λάζαρος Γαϊτάνης, …, Νικόλας Παλιούρης, Δήμος Τσένας, …, Γιώργης Κοντονικόλας, Θόδωρος Κρανίτσας, …, Θόδωρος Πετρόπουλος, Γιώργης Μαυρομάτης, Γκίνης Γιάννη Τσένας».

   δ) Στην συνοικία του «παπα Θόδωρου» αναφέρονται 54 επικεφαλής οικογενειών. Δεν αναφέρεται άλλος ιερέας. Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Βασίλης Κομνηνός, …, Στέφανος Καρυάς, Σταμάτης Πανίτσας, …, Αλέξανδρος Μακρυχέρας, …, Θόδωρος Άσιος, …, Θόδωρος Πετρής, …, Δήμος Ζούλας, …, Λαυρέντης Μαθιός, …, Δήμος Μακλούνης, Γιώργης Μιχάλη».

   ε) Στην συνοικία «Γαϊτάνη επίσης γνωστή ως Άγιος Γιάννης κάτω (συνοικία)» αναφέρονται 20 επικεφαλής οικογενειών. Δεν αναφέρεται ιερέας εμφανώς. Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Θόδωρος Γαϊτάνης, …, Νίκος Ξένος Θόδωρου, …, Στάθης Χαρκόπουλος, Σταμούλης Μπούζας, Γιώργης Πετρής, Σταμάτης Γερακάρης, Γιώργης Ζεβός, …, Γιώργης Σκορδούλας, …».

   στ) Στην συνοικία του «Αγίου Θόδωρου αναφέρονται 26 επικεφαλής οικογενειών. Δεν αναφέρεται ιερέας εμφανώς. Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Δήμος Καστανιώτης, …, Γιάννης Καπέρης, …, Λεοντάρης Τόγιας, …, Δήμος Πολίτης, …, Δήμος Κυρκομύτης, …, Αλέξανδρος Ραχλούμος, …, Νικόλας Βασίνης, …, Γιώργης Πετρόπουλος, Γιώργης Μαυρομάτης».

  Μια πρώτη, αλλά βασική, παρατήρηση που κάνουμε τα επώνυμα δεν έχουν καμία σχέση με τις λίστες που διαθέτουμε κατά την επανάσταση του 1821, τη συνέλευση για τα νερά του 1919, πολύ δε περισσότερο με τα σημερινά δεδομένα.

   Μια δεύτερη παρατήρηση είναι το σύνολο των επικεφαλής οικογενειών που είναι 281 υπόχρεοι: 60+54+67+54+20+26= 281. Ακόμα κι αν θεωρήσουμε ότι αρκετοί ανήκουν στην ίδια οικογένεια (αναφέρονται κάποιοι ως γιοί), δεν μπορούμε παρά να πούμε ότι η Κέρτεζη είχε υπερπληθυσμό! Αναλυτική, όμως, και συγκριτική μελέτη επιθυμούμε να κάνουμε στον Δ΄ τόμο το σειράς, αν μας χαριστεί ζωή…

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: 1^η δημοσίευση στην ΩΡΑ των ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ, στήλη Βουραϊκές νύξεις, φ. 92, σελ. 28-29.

Παραπομπές

[1] Η παράγραφος αυτή, όπως και η επόμενη αποτελούν αποσπάσματα από το βιβλίο μας: ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΣΤΑ ΒΟΥΝΑ, εκδ. Αρμός, Ιούνιος 2024, σελ. 55-58.

^[2] Διαβάζουμε στη Βικιπέδια σχετικά: «Το κεχρί είναι η γενική ονομασία διαφόρων ειδών ποωδών φυτών της οικογένειας των Αγρωστιδών (Graminae), τα οποία παράγουν μικρά εδώδιμα σπέρματα και χρησιμοποιούνται ως τροφή του ανθρώπου ή ως ζωοτροφή. Το κεχρί ανακαλύφθηκε και καλλιεργήθηκε συστηματικά για πρώτη φορά στην Κίνα το 7500 π.Χ..

   Όλα τα είδη κεχριού αναπτύσσονται αντίστοιχα με το σόργο [= ένα από τα περίπου 30 είδη, όπως είναι το γνωστό «καλαμπόκι», από το στέλεχος του οποίου κατασκευάζονταν και στην Κέρτεζη οι σκούπες] με μόνη διαφοροποίηση ότι ενίοτε η παραγωγή στελεχών (αδέλφωμα) είναι πιο άφθονη. Ο χρό-νος του βλαστικού τους κύκλου είναι σύντομος από 2 έως 3 μήνες για τα πρώιμα και 5 μήνες για τα όψιμα…». ΠΗΓΗ: Βικιπέδια.

^[3] Η «μπότσα» ήταν μονάδα μέτρησης υγρών: «μέτρο χωρητικότητας υγρών για τη μέτρηση κυρίως μούστου ή κρασιών, ίσο με δυο μετρικές οκάδες, (2x 400×3,2) = 2.560 γραμμάρια πριν από την οκά! 1 οκά αντιστοιχούσε σε 1,28 κιλά και η μία μπότσα σε 2 οκάδες=2,564 κιλά περίπου.

   Πηγή: https:// el.wiktionary.org/wiki/.

[4] ΒΟΑ ΤΤ607, όπου BOA: Başbakanlık Osmanlı Arşivi (The Ottoman Archives of the Prime Minister’s Office, Αρχεία Πρωθυπουργίας της Κωνσταντινούπολης). TT: Tapu Tahrir.

Κέρτεζη: Η 1^η οθωμανική οικονομική απογραφή (1460)

Α΄ ΜΕΡΟΣ

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. Η ΚΑΤΑΛΗΨΗ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΡΧΙΑΣ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ

     Βρισκόμαστε στην πρώτη φάση της Οθωμανικής κυριαρχίας στην Πελοπόννησο. Οι Οθωμανοί πραγματοποιούσαν ανά περιόδους οικονομικές απογραφές. Συντάσσονταν στην παλαιοτουρκική γλώσσα (είδος αραβικής). Τα έγγραφα φυλάσσονται μέχρι τις ημέρες μας στα γενικά αρχεία του σημερινού κράτους της Τουρκίας…

     Ήλθα σε επαφή με ιδιωτική ελληνική εταιρεία, που διαχειρίζεται και μεταφράζει τα εν λόγω έγγραφα, αρχικά στην νεοτουρκική γλώσσα και τέλος στην ελληνική. Αρχικά ήλθε στα χέρια μου η οικονομική απογραφή του 1583 για την Κέρτεζη^[1] και μετά από ένα χρόνο του 1460-63.

   Έτσι ήλθαν τα μεν πρώτα έγγραφα στα χέρια μου, στον χρηματοδότη,^[2] αλλά και σε κάποια ελάχιστα ακόμη θεσμικά πρόσωπα.^[3] Όσον αφορά τα δεύτερα (1460-63) είναι, κατά το κλείσιμο του βιβλίου, μόνο στα δικά μου χέρια και στο νέο μας χρηματοδότη.^[4]

Προσωπικός αριθμός και αριθμητικά αγιογραφικά σύμβολα

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΕΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Για μια ακόμα φορά οι λεγόμενοι φονταμενταλιστικοί και χιλιαστικοί κύκλοι στη χώρα μας συνδέουν με απόλυτο τρόπο πραγματικές κυβερνητικές αλλαγές, που έχουν παγκόσμιο ηλεκτρονικό χαρακτήρα, με σύμβολα στην Αποκάλυψη του Ιωάννη. Στην συγκεκριμένη περίπτωση αφορά την εισαγωγή του «προσωπικού αριθμού» που εισάγει αυτό τον καιρό τη κυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη (ΝΔ).

   Με τον τρόπο που λειτουργούν, δημιουργούν προβλήματα στην σοβαρή κριτική που είναι αναγκαία. Εμείς θα πάμε ανάποδα σ’ αυτό το άρθρο. Θα ξεκινήσουμε από κάποια αριθμητικά σύμβολα στην Αγία Γραφή για να βγάλουμε το δικό μας συμπέρασμα για το εν λόγω ζήτημα.

ΙΙ. 666 ΚΑΙ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ

Οι γυναίκες στην εκκλησία: Μεταξύ ευαγγελίων και ανδροκρατίας

(Προδημοσίευση από συλλογικό τόμο[1])

Μέρος Β΄

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ ΤΟ Μέρος Α΄

IV. ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΑΝΩΤΕΡΟ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟ ΡΟΛΟ  

Για να δούμε, λοιπόν, το ρόλο των γυναικών, πλην ελάχιστων εξαιρέσεων, τα εκατό τελευταία χρόνια. Οι γυναίκες θεολόγοι σπούδασαν στην Ελλάδα από τη δεκαετία του 1940, αποφοίτησαν και διδάσκουν ανελλιπώς στα σχολεία της Β/βαθμιας εκπαίδευσης μέχρι τις ημέρες μας. Πώς έγινε αυτή η αλλαγή; Μα οι σπουδές και οι διορισμοί είναι κρατική υπόθεση. Εάν ήταν εκκλησιαστική δεν θα υπήρχαν κάν κατά πάσα πιθανότητα. Τα τελευταία χρόνια έχουμε και γυναίκες θεολόγους στις θεολογικές σχολές (Γ/βαθμια). Ως μαθητής είχα την ευλογία να έχω μία από τις πρώτες αποφοίτους, την «καθηγήτρια της αγάπης»,^[2] την καθηγήτρια δηλαδή Μαρία Παπαγιάννη, στο Γυμνάσιο Καλαβρύτων. Μια χαρά λοιπόν.

Οι γυναίκες στην εκκλησία:

Μεταξύ ευαγγελίων και ανδροκρατίας

(Προδημοσίευση από συλλογικό τόμο[1])

Μέρος Α΄

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΠΕΡΙ ΓΥΝΑΙΚΕΙΑΣ ΧΕΙΡΑΦΕΤΗΣΗΣ

    Έχουν περάσει πάνω από εκατό χρόνια που η γυναικεία χειραφέτηση στον ευρωπαϊκό κόσμο -και εν γένει στο «δυτικό»- έχει φτάσει σ’ ένα βαθμό μέσα και στα λαϊκά στρώματα. Μέχρι τότε ελάχιστες γυναίκες είχαν περάσει το φράγμα της υποτέλειας, της ανδροκρατίας και της πατριαρχίας. Ενδεικτικά θυμίζουμε κάποιες γυναίκες «βασιλομήτορες» στην ανατολική ρωμαϊκή αυτοκρατορία (λόγω ανήλικων τέκνων και πολύ αργότερα στη ρωσική). Φαινόμενα τέτοια δεν γνωρίζω στην εγγύς και μέση Ανατολή, ούτε στη Βόρεια Αφρική.

   Η αναφορά σ’ αυτόν το γεωγραφικό χώρο γίνεται διότι στις περιοχές αυτές άνθησε κατά καιρούς η χριστιανική πίστη, όχι πάντα με αυθεντικό τρόπο. Αργότερα η επέλαση και η κυριαρχία του Ισλάμ επέτεινε αυτή την υποβάθμιση της γυναίκας. Πέρασαν πολλοί αιώνες μέχρι να έλθει η νεωτερικότητα στο δυτικό κόσμο για να ξεκινήσει θεωρητικά και πρακτικά η γυναικεία χειραφέτηση, τόσο από την ανδροκρατία, όσο και από ένα ισχυρό πλέγμα κοινωνικής, θρησκευτικής και πολιτικής υποταγής. Φυσικά στο δρόμο αυτό υπήρξαν και λανθασμένες απολήξεις, αλλά αυτό ήταν μοιραίο.