Αρχείο κατηγορίας Βουραϊκές νύξεις

Τρία Καλαβρυτινά μοναστήρια στην καρδιά του 1821

Σχολιάστε

Τρία Καλαβρυτινά μοναστήρια στην καρδιά του 1821

(Η εκτενής εισήγησή μου στις 21 Μαρτίου στα Καλάβρυτα)

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Στα όρια του οροπεδίου του Βουραϊκού υπήρχαν ακριβώς μετά την επανάσταση του 1821 12 μοναστήρια. Από την επίθεση στα μοναστήρια που έκανε η Αντιβασιλεία στις 7.10.1833 (ανδρικά), 9.3.1934 (γυναικεία) και 8.5.1934 (απαγόρευση δωρεών), έμειναν τα επτά ανδρικά.[1] Ανάμεσά τους έμειναν ισχυρά τρία μεγάλα, όχι το ίδιο ξακουστά και τα τρία.

   Τα τρία μοναστήρια δημιουργούν στο χάρτη ένα νοητό ευθύγραμμο τμήμα, όπου ανάμεσά τους είναι τα Καλάβρυτα, από ΒΔ προς ΝΔ: Μ. Σπ. – Καλ/τα – Αγ. Λαύρα. – Αγ. Θεόδωροι. Οι δρόμοι πρόσβασης μέχρι το 1900 περίπου δεν είχαν καμία άμεση σχέση με τους σημερινούς. Ήταν αρχαίοι που απέφευγαν βάλτους, απότομα ανεβάσματα, ενώ διάλεγαν πρόποδες βουνών και διάσελα, όσο γίνονται πιο χαμηλά

ΙΙ. ΤΕΣΣΕΡΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ ΤΟΥΣ

   Θα προσπαθήσουμε να δούμε συνοπτικά τη σχέση των τριών μοναστηριών με κέντρο την ημιτελή εθνικο-απελευθερωτική επανάσταση του 1821-1927. Θα δούμε όμως και κάποιες πλευρές πριν την κήρυξή της. Δεν συμβαίνουν όλες και στα τρία. Μία όμως απ’ αυτές ήταν κοινή, η υλική προσφορά και αλληλεγγύη. Η παιδεία ήταν κοινή στα δύο.

   Θ’ αφήσω στην άκρη άλλες πλευρές συνειδητά, που θα άξιζαν όμως να κουβεντιαστούν, ίσως στο τέλος. Κατά τη δική μου οπτική, και στα τρία μοναστήρια, ως συλλογικά υποκείμενα, είχαμε κατά κύριο λόγο έμμεση στήριξη της επανάστασης με τρεις τρόπους και όχι άμεσης εμπλοκής με όπλα. Βασικές πλευρές αυτής της στήριξης ήταν:

   1) Συμμετοχή στο δίλημμα για την εξέγερση και συμμετοχή στους προβληματισμούς, αλλά κάτω από την θεολογικο-κοινωνική ομπρέλα της ευρύτερης χριστιανικής πίστης.

   2) Ανάπτυξη της παιδείας με κέντρο είτε τα ίδια τα μοναστήρια, είτε τα κοντινά μεγαλοχώρια, κυρίως κατά τον 18ο και 19ο αι.

   3) Στήριξη σε επίπεδο υλικής βοήθειας σε όλα τα επίπεδα μετά την κήρυξή της. Και για τα τρία αυτά επίπεδα θα αναφερθούμε συνοπτικά για κάθε ένα από τα τρία.

   4) Άμεση εμπλοκή με όπλα, μία μόνο φορά, όταν βρέθηκε το Μ. Σπήλαιο, σε αμυντική θέση και είχε στρατιωτικά τη δυνατότητα να νικήσει (Ιμβραήμ). Έμμεση οι Αγιοι Θεόδωροι.

   Από το υλικό αυτό επέλεξα στοιχεία που έχουν μια γενικότερη αποδοχή για τα τρία μας μοναστήρια. Θα τα προσφέρω χωρίς άμεση κριτική παρουσίαση.

ΙΙΙ. ΜΕΓΑ ΣΠΗΛΑΙΟ

   Α) ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ: Το Μ. Σπήλαιο βρίσκεται στην εποχή του Όθωνα (Σεπτέμβρης του 1935) με ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (ιδιωτικό) με σχολάρχη τον Αβακούμ και με 35 μαθητές και την επόμενη με 54. Πάντως μέσα στην Ι.Μ. υπήρχε και αντιπολίτευση![2] Αυτό δείχνει ότι είχε μια παράδοση πριν και κατά την επανάσταση (1821), αλλά όχι απόλυτη.

   Β) Φιλική Εταιρεία: Πριν το 1821 είχαμε ένα ρεύμα μέσα στη Μονή για συμμετοχή στη Φιλική Εταιρεία. Γράφει ο μοναχός της Αμβρόσιος Φραντζής: «Το δε μυστήριον της Φιλικής Εταιρείας ενεπιστεύθη εις πολλά ολίγα υποκείμενα κατά την Πελοπόννησον, από δε της εποχής αυτής και ύστερον διεδίδετο εις τε εκκλησιαστικούς και πολιτικούς της πρώτης τάξεως, καθώς και εις την Μονήν του Μεγάλου Σπηλαίου μέχρι του 1818. Εξηπλώθη δε (το 1819) πολύ περισσότερον, ώστε έφθασεν να διαδοθή και εις άλλα κατά την Πελοπόννησον Μοναστήρια, εις πολλούς εκ του ανωτέρου και κατωτέρου κλήρου και εις διαφόρους πόλεις… Από δε του τέλους του 1819 μέχρι τέλους των 1820 η κατήχησις της Εταιρείας έφθασε να εξαπλωθή και εις τους ποιμένας και εις τους χοιροβοσκούς χωρικούς…».[3]

   Γ) Σημαντικό πρόσωπο: Ανδόνικος Φραντζής (γεννιέται στο Μεσορρούγι Αχαΐας το 1778): «Ο αγωνιστής και ιστορικός ιερομόναχος και πρωτοσύγκελος της Μητρόπολης Χριστιανουπόλεως (έδρα της η Κυπαρισσία) Αμβρόσιος Φραντζής (1778–1851)…  Νεαρός εκάρη μοναχός στη Μονή του Μεγάλου Σπηλαίου… και πήρε το όνομα Αμβρόσιος. Εκεί έμαθε και τα πρώτα του γράμματα. Όπως γράφει ο Κουρνούτος ‘’Η πίστη και η πατρίδα  έγιναν το επίκεντρο των στοχασμών του…

   Με την έναρξη της Επανάστασης έλαβε ενεργό μέρος σε αυτήν και πικραινόταν, όπως γράφει, από τις αγριότητες των συμπατριωτών του σε βάρος ανήμπορων οθωμανών και τη λαφυραγώγηση. Πολύ πίκρα αισθανόταν και από τον αλληλοσκοτωμό των ίδιων των Ελλήνων. Ο Φραντζής το 1822 ανέλαβε το Τμήμα της Αστυνομίας, μήπως και έμπαινε μια τάξη. Η ανάμιξή του στα κοινά τον έφερε σε οξεία αντιπαράθεση με τους πολιτικούς αντιπάλους του. Ο Αμβρόσιος Φραντζής υποστήριζε σταθερά τον [= Θεόδ.] Κολοκοτρώνη, αλλά δεν εξορίστηκε μαζί του στην Ύδρα, χάρη των προσπαθειών του Βρεσθένης Θεοδώρητου και του Παπαφλέσσα, που, ως Υπουργός των Εσωτερικών, είχε διατάξει την εξορία του Κολοκοτρώνη…

   Η αγάπη και αφοσίωσή του στον Κολοκοτρώνη του στοίχισε φυλάκιση από την Αντιβασιλεία, όταν ο Γέρος του Μωριά καταδικάστηκε σε θάνατο. Ύστερα από 14 μήνες που εξέτισε την ποινή του ο Φραντζής ξαναγύρισε στην επαρχία του, την Κυπαρισσία, γεμάτος πικρές εμπειρίες, ανέχεια και απογοήτευση.

   Σε αυτή την κατάσταση ευρισκόμενος σκέφθηκε να γράψει την ιστορία της Επανάστασης, ως μια παρακαταθήκη προς τους επιγενόμενους. Έτσι από το 1837 άρχισε να γράφει την ιστορία, συμπληρώνοντας κατά κάποιο τρόπο τα απομνημονεύματα των Παλαιών Πατρών Γερμανού, Φιλήμονος, Περραιβού, και άλλων, που είχαν προηγηθεί. Η ιστορία του, υπό τον τίτλο ‘’Επιτομή της Ιστορίας της Αναγεννηθείσης Ελλάδος αρχομένη από του έτους 1715 και λήγουσα το 1835’’. Εξεδόθη από το 1839 έως το 1841 από το Τυπογραφείο Καστόρχη…».[4]

   Δ) Αλληλεγγύη στους αδύναμους: «…γ. Πέμπτον ήδη περιέτρεχεν έτος της μακράς και πολυπόνου των Ελλήνων επαναστάσεως (τω 1825), και ο άθεος Αιγύπτιος Ιμβραήμ εισβαλών εις την Πελοπόννησον ήγε και έφερε πάντα προ ποδών, και μάλιστα την Αχαΐαν και τα πεδινώτερα της χερσονήσου. Κατά δε το μέγα Σπήλαιον πανταχόθεν ήσαν καταφυγόντες χιλιάδες πολλαί, μεθ’ ών συνηριθμούντο και πεντακόσιαι ολόκληραι οικογένειαι.  

   Διότι πάσα η Πελοπόννησος, και τα πολλά δε της πέριξ Ελλάδος, οχυρώτατον καταφύγιον εν τοις εσχάτοις των πολέμων κινδύνοις έχουσιν ανέκαθεν το μέγα Σπήλαιον, ου μόνον δια την τοποθεσίαν, και την προμήθειαν των αναγκαίων, αλλά πολύ μάλλον διά την εν αυτώ επισκιάζουσαν χάριν της Θεομήτορος.

   Τοιούτος τόπος καταφυγής ανεφάνη η Σπηλαιώτις Μονή και κατά την καλλίνικον γενομένην επανάστασιν των Ελλήνων. Και πολλά μεν εις τον υπέρ πίστεως αγώνα χρήματα κατέβαλε, μηδ’ αυτών των αργυρών φεισαμένη σκευών (ών τα πλείστα εξηργήρωσε), και χρέους ανέλαβε φορτίον βαρύ δανεισαμένη προς τε διεξαγωγήν του στρατού, και πολλών πενήτων περιποίησιν και διατροφήν.

   Και τα ίδια δε σώματα παρέδωκαν οι Μοναχοί του Σπηλαίου συμμαχούντες τοις υπέρ πίστεως αγωνιζομένοις αδελφοίς, προς ούς έδραμον πολλάκις βοηθοί, καθοπλισθέντες εξ ανάγκης, πάντες οι εν ηλικία ιδιώται μάλιστα υπηρέται της Μονής.

   Τότε δε, των Αιγυπτίων το πλείστον της Πελοποννήσου κατεχόντων, συνέρρευσε προσφύγων ανδρών τε (και μάλιστα ασθενεστέρων) και γυναίων και παίδων πλήθος πολύ. Πολλών δε πολλαχόθεν και πολύτιμα κειμήλια, και χρήματα μεγάλα, και παντοίαι αποσκευαί μετεκομίσθησαν εν τω Σπηλαίω χάριν ασφαλείας εγκατατεθέντα. Των δε μοναχών οι πλείστοι, και σχεδόν άπαντες διέτριβον αίθριοι παραχωρήσαντες τα οικήματα εις τους πρόσφυγας, και έτρεφον τούτους υπηρετούντες…».[5]

   Ε) Η νικητήρια μάχη του Μ. Σπηλαίου: «δ΄. Πάντα ταύτα ηπίστατο ο Αιγύπτιος Κεφρήν, και των συγκεκομισμένων ωρέγετο θησαυρών, και αίματος εδίψα ελληνικού. Και δή κατά την ημέραν των γενεθλίων του τιμίου Προδρόμου (Ιουνίου κδ. τω 1827), της ιεράς λειτουργίας τελουμένης, έρχονται τινές αγγέλλοντες ότι Τούρκων και Αιγυπτίων μέγας στρατός ανέβαινεν όπισθεν του Μοναστηρίου προς τον λεγόμενον Υψηλόν Σταυρόν. Πολύς δε τους ακούσαντας τρόμος περιεχύθη. Και οι μοναχοί θερμότερον προσηύχοντο.

   Ήδη των πυροβόλων ηκούετο κρότος εξελθούσης της φρουράς άνωθεν εκ των πύργων και προμαχώνων, συνεξήλθον δε και των διακονητών της μονής οι εν ηλικία, και καταστάντες εμάχοντο κατά τον λεγόμενον Ζυγόν, παρά το λιθάριον της παναγίας και τον υψηλόν Σταυρόν, όπου πρώτον έστησαν οι εχθροί, επτακισχίλιοι περίπου τον αριθμόν. Όπισθεν δε τούτων εφήδρευε και άλλο τάγμα δισχιλίων Αιγυπτίων, κατέχοντες το λεγόμενον Πετρούχον. Οι δε φρουρά του Μοναστηρίου πάντες ήσαν περί τους εξακοσίους…

   Η δ’ επάνω κατά τον Ζυγόν το πρώτον συστάσα μάχη προϊούσης της ημέρας εκραταιούτο, γινομένη καυστειρά, και διήρκεσε μέχρις εσπέρας. Πολλοί δε και εις χείρας συνέμιξαν. Και έπεσεν εκ των Αιγυπτίων πλήθος πολύ. Οι δε λοιποί, τέλος, σκεδασθέντες ετράπησαν εις φυγήν, καταθέτοντες επί κεφαλής οπίσω πάλιν προς τα Καλάβρυτα…».[6]

IV. ΑΓΙΑ ΛΑΥΡΑ

   Α) Η συνεύρεση στην Αγία Λαύρα: «…Την 9.3.1821 ήλθον εις Αγίαν Λαύραν κυνηγημένοι οι Ανώτατοι Άρχοντες από Μαζέϊκα (καλύβια) με τέχνασμα διαφυγόντες την Τουρκικήν φρουράν των, ήτις τους επήγαινε εις Τρίπολιν προς βεβαίαν σφαγήν. Μετά του ηγουμένου Καλλινίκου ήρχισαν αμέσως σύσκεψιν περί του πρακτέου. Έστειλαν αμέσως τους καλογήρους της Μονής προς πάσαν κατεύθυνσιν αναζητούντες τους οπλαρχηγούς (33 τότε ήσαν οι μοναχοί).

   Πρώτος λόγω ετοιμότητας ανήλθε εις Αγίαν Λαύραν ο Στριφτόμπολας με τα 17 εικοσάχρονα Κερτεζιτόπουλα με τα οποία αλώνιζε την επαρχίαν, διαδίδων, ενθαρρύνων και στρατολογών οπλίτας δια την πολιτικοστρατιωτικήν του οργάνωσιν (μάγγαν). Είχε ανεβάσει τον αριθμόν των οπαδών του εις 400 ενόπλους και είχε καταρτίσει δια την ευχερή διοίκησίν του 13 αξιωματικούς από τους ιδίους, ών τα ονόματα κατέχομεν, αλλά θα δημοσιευτούν εις άλλην ευκαιρίαν. Η σημαντική αύτη δύναμις κρούσεως όμως, δεν είχε ετοιμότητα αμέσου συμ-μετοχής εις τον αγώνα διότι ήτο κατανεμημένη εις πολλά χωριά και έπρεπε να κληθή και διατρέξη αποστάσεις δια να εύρη τον Αρχηγόν της. Έτσι ο Στριφτόμπολας ηναγκάσθη να κινηθή προς σωτηρίαν της Αγίας Λαύρας μόνον με την πενιχράν δύναμιν των Κερτεζιτών, οίτινες όμως εξήρκεσαν, μέχρις ότου κληθέντες προσέτρεξαν και οι άλλοι δικοί του…

   Από τας 13.3 όμως η στρατιωτική κατάστασις εβελτιώθη ραγδαίως εις τον χώρον της Αγίας Λαύρας υπέρ ημών, διότι πλην και των αναθαρρυσάντων πρωτευόντων οπλαρχηγών, προσήλθε και μέγα πλήθος νέων μαχητών εντεταγμένων και ανεντάκτων και ο ολικός αριθμός του επαναστατικού στρατού ανήλθε εις 3000 κατά τας εκτιμήσεις των τότε γραφιάδων…  Εν τω μεταξύ οι καλόγηροι της Αγίας Λαύρας εζύμωναν συνεχώς άρτους δια το τόσον πλήθος πολεμιστών. Η Αγία Λαύρα υπήρξε η πρώτη Επιμελητεία του αγώνος. Κάποτε όμως τα σαρακοστιανά της μονής ετελείωσαν και τότε οι Αρχιερείς διέταξαν μεσούσης της Αγίας και Μεγάλης Σαρακοστής να σφαγούν τα αμνοερίφια της Μονής δια να μη διαλυθούν οι πολεμισταί… Τότε η Μονή εδήλωσε ότι σε λίγες ημέρες ακόμη θα τελειώσουν τα άλευρα και ότι οι Νερόμυλοι της Κέρτεζης δεν προλαμβάνουν δια τόσον πλήθος. Τότε επεσπεύθη η ορκομωσία…».[7]

   Β) Του Αγίου Αλεξίου, 17.03.1821: «Την ίδια ημέρα, 17 Μαρτίου 1821, του αγ. Αλεξίου, στο Μοριά, στα Καλάβρυτα η ιερά μονή αγ. Λαύρας, όπου και η κάρα του αγίου. Εκεί βρισκόταν πλήθος κόσμου ως προσκυνητές, μετά από ολονυχτία και δοξολογία. Στην μονή ήταν σχεδόν όλες οι σημαντικές προσωπικότητες της βόρειας Πελοποννήσου και ο Π.Π. Γερμανός. Μετά την δοξολογία τελέστηκε αυτό που αναφέρεται ως ορκομωσία στην αγ. Λαύρα».[8]

   Γ) Η αναφορά του Α.(ναγνώστη) Κ.(ορδή), σημαιοφόρου του Αναγν. Στριφτόμπολα: «…Στρατιωτικοί δε αρχηγοί (και διά να άρχη τίς πρέπει να έχη αρχόμενους) επί της ενάρξεως της επαναστάσεώς μας, εν Αγία Λαύρα και εν Καλαβρύτοις, ήτον πρώτον ο Αναγνώστης Στριφτόμπολας, όστις είχε τριακοσίους περίπου στρατιώτας υπό τας αμέσους διαταγάς του. Προμηθευόμενος τα του πολέμου εξ ιδίων του.

   Είχε δεκαπέντε περίπου μπουλουξίδες (καπετανέους)… Τον ανδρείον Αναγνώστην Κορδήν εκ του τμήματος των Χασίων, Σημαιοφόρον, όστις εβάσταξε την πρώτην Σημαίαν της παλιγγενεσίας, όταν εψάλη η ικετήριος δοξολογία εις τον Ύψιστον υπέρ ευοδώσεως κατά των Τούρκων επιχειρήσεως την 17 Μαρτίου 1821, εν τώ ναώ της Υπεραγίας Θεοτόκου,[9] …».[10]

   Δ) Ο λογαριασμός του αγώνα της Αγίας Λαύρας: «…Εκτός των ανωτέρω επιστολών και αποδείξεων παρατίθεται και γενικός λογαριασμός υποβληθείς υπό τη Μονής προς τας επισήμους αρχάς.

   1) Πριν του πολέμου μας εκράτησεν η Πολιτεία μας χρεωστιμιά κατά τας νότας των γρόσια 4.500…

   40) Διά προσταγής Ανδρέα Λόντου ο Γεράσιμος 4 γελάδια και σφαχτά 15, γρ. 800.

        Έν όλω γρόσια 31.789,20».[11]

V. ΜΟΝΑΣΤΗΡΙ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΘΕΟΔΩΡΩΝ ΑΡΟΑΝΙΑΣ

   Α) Φιλική Εταιρεία: «…Φαίνεται ότι νωρίς είχε μυηθεί στην Φιλική Εταιρία. Όπως αναγράφεται ‘’…ο περιβόητος μοναχός Δοσίθεος… ήτο εκ των επαξίως δρώντων φιλικών’’. [«Παπαδόπουλου Ν., Μονής Αγίων Θεοδώρων εθνικαί εκδουλεύσεις, «Εκκλησία», 35 (1958), σελ. 251».] Στα χρόνια της επαναστάσεως γύρισε στο Σοποτό όπου συνέχισε τη διδασκαλία, όταν το επέτρεπαν οι περιστάσεις…».[12]

   Β) Μοναχός Δοσίθεος Τσιβίλης, Ιεροδιδάσκαλος του Γένους.

   1) Αναφορά του Θανάση Τζώρτζη: «…Δεν ασχολήθηκε με τη συγγραφή, αλλά η προσφορά του στην παιδεία υπήρξε μεγάλη (ΔΟΜΗ)… Διετέλεσε σχολάρχης της σχολής Σοπωτού και εδίδαξε στη σχολή του Σοποτού από το 1801 έως το 1804, στη Σμύρνη το 1808, ύστερα πάλι στο Σοποτό (1809 – 1814) (Γ. Π.: Πραγματεία … -Εν Αθήναις 1906 – Επ. τ. Καλ/των), όπου συγκέντρωνε μαθητές απ’ όλη την Πελοπόννησο, στα Καλάβρυτα (1815 – 1823), όπου διετέλεσε σχολάρχης και δίδαξε έξι χρόνια, ξανά στο Σοποτό (1823 – 1830), όπου κατά την εποχή του Ιμπραήμ δίδασκε ακόμη και στα σπήλαια και τα βουνά…».[13]

   2) Αναφορά του Αδρέα Χρυσα. Βορύλλα, 1994: «…Ο Δοσίθεος γεννήθηκε το 1774 στην Κέρτεζη Καλαβρύτων. Το κοσμικό του όνομα ήταν Δήμος Τσιβίλης. Τα πρώτα γράμματα έμαθε στην πατρίδα του και νεαρός εκάρη μοναχός στο μοναστήρι των Αγίων Θεοδώρων. Η δίψα του για μάθηση έφερε τον Δοσίθεο στην Πάτρα, στο Μεσολόγγι, όπου υπήρχαν σχολές, όπως αναφέρει ο επιθεωρητής Ι. Κοκκώνης στην έκθεσή του το 1830.

   Στην Ελληνική σχολή του Σοποτού εδίδαξε σε τρεις διαφορετικές περιόδους. Πρώτα το 1801-1804 που η απόδοσίς του στο σχολείο έκανε ιδιαίτερη εντύπωση. Οι Επίτροποι της σχολής βλέποντας τα ιδιαίτερα προσόντα του Δοσίθεου τον παρακινούν να πάει στη σχολή της Χίου για να σπουδάση, Μαθηματικά, Φιλοσοφία.

   Οι σπουδές στη Χίο τον κάνουν ευρύτερα γνωστό και τον καλούν να διδάξη στη Σμύρνη (1809), πριν από τον Οικονόμο και Κούμα. Από τη Σμύρνη επιστρέφει στο Σοποτό, όπου η φήμη του σαν δασκάλου έκανε να συγκεντρώνονται μαθηταί απ’ όλη την Πελοπόννησο. Αργότερα ο Δοσίθεος προσκαλείται στα Καλάβρυτα όπου δίδαξε έξι χρόνια… Αργότερα στα Καλάβρυτα διδάσκει σαν οικοδιδάσκαλος στο σπίτι του οπλαρχηγού Σωτηρ. Θεοχαρόπουλου. Τα τελευταία του χρόνια τα αφιέρωσε στο σχολείο της πατρίδος του στην Κέρτεζη, όπου απέθανε (1836)».[14] 

   Γ) Υλική και πρακτική συνεισφορά στον αγώνα: Θα κάνω τρεις αναφορές, αλλά από την ίδια πηγή. 1) Τρόφιμα: «Έχει μεγάλη αξία για την ιστορία της Μονής Αγίων Θεοδώρων, πως ο ολιγογράμματος ηγούμενος Ιάκωβος σημείωσε σ’ ένα πρόχειρο χαρτί λακωνικά, τα δοσίματα από τις πρώτες κι όλας μέρες της επαναστάσεως.

   ‘’1821 Μαρτίου 1829. Κάνω θύμισιν ότι στέλνομεν εις ορδί (στρατόπεδον) του Τριποτάμου εν πρώτοις ψωμί οκάδες 240 … (έγγρ. Αρ. 1)….

   ‘’τη 25η Απριλίου έστειλα ένα λεβέτι στα Τριπόταμα’’.

   …Όπως φαίνεται από τις σημειώσεις στους μήνες αυτούς η Μονή έστειλε συνολικά στα στρατόπεδα: Ψωμί οκ. 658, Κρασί οκ. 314, Κρασί φορτώματα 2, Σφαχτά 70, Τυρί οκ. 85, 1 δαμάλι, 1 γελάδα, 1 λεβέτι.

   Τις αποστολές αναλαμβάνουν συνήθως μοναχοί. Οι αποστολές ποικίλουν, άλλοτε κοντινές, 2 ή 3 ώρες, όπως στα Τριπόταμα και το Λειβάρτζι, κι άλλοτε μακρινές, δέκα ή δώδεκα ώρες, όπως στην Πάτρα, στην Ακράτα και αλλλού…».[15]

   2) Μεταφορά οπλισμού: «…Είναι φορές που κάτω απ’ τα αθώα αυτά φορτώματα είχε κρύψει ο Ηγούμενος ντουφέκια για τους πολεμιστές. Τούτη η μεγάλη μαρτυρία ξεφεύγει στις σημειώσεις του όταν γράφει: ‘’Μαΐου 21 (1821) εις Τριπόταμα έστειλα με τον Παρθένιο ντουφέκια δύο (έγγρ. Αρ. 1)…».

   3) Πληροφοριοδότες: «Καλλιεργώντας τα χωράφια ή κάνοντας αγιασμούς και τρισάγια, ξέφευγαν οι καλόγεροι τις υποψίες των Τούρκων και ειδοποιούσαν για τις κινήσεις του εχθρού, πράγμα πολύτιμο στις ώρες του πολέμου. ‘’Πώς ήλθον εις Τριπολιτσά (οι Τούρκοι) χθες εις Σέλιτσα ο άγιος καθηγούμενος μου το είπεν’’ (έγγρ. αρ. 21)…».[16]

VI. ΑΝΤΙ ΕΠΙΛΟΓΟΥ

   Έχω αφήσει συνειδητά μεγάλο υλικό εκτός της εισήγησης για πολλούς λόγους. Άφησα αρχικά απέξω πλευρές που έχουν διαφορετικές ιστορικές ή ιδεολογικές διαστάσεις. Αν το έκανα, θα άλλαζε ριζικά η εισήγησή μου.

   Ευχαριστώ του διοργανωτές που με δέχτηκαν κι εσάς που με υπομείνατε.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ από τΜτΒ: 1η δημοσίευση στην ΩΡΑ των ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ, φ. 99, ΜΑΡΤΙΟΣ 2026, σελ. 28-29.

Παραπομπές

[1] ΓΙΟΥΛΑ Γ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΥ, Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΡΧΙΑ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΟΘΩΝΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟ )1833-1862), διδ. Διατριβή, ΠΑΤΡΑ, 2009, σελ. 66-67.

[2] ΓΙΟΥΛΑ Γ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΥ, ό.π., σελ. 97, 253-257.

[3] Φραντζής Αμβρόσιος, «Επιτομή της Ιστορίας της Αναγεννηθείσης Ελλάδος», 1839, τ. Α΄, σελ. 79 – 81, απόσπασμα. Το είδα: edume.myds.me/. Αναδημοσίευση: Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Όταν παιδεία και ποίηση συναντούν την επανάσταση 1821, εκδ. Αρμός, 2021, ΕΠΑΝΕΚΔΟΣΗ, σελ. σελ. 92-93.

[4] ΠΗΓΗ: Γιώργος Ν. Παπαθανασόπουλος, 01.06.2020, https://www.ekklisiaonline.gr/nea/amvrosios-frantzis-alosi-ke-epanastasi/. Αναδημοσίευση: Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Όταν παιδεία και ποίηση συναντούν την επανάσταση 1821, εκδ. Αρμός, 2021, ΕΠΑΝΕΚΔΟΣΗ, σελ. σελ. 121.

[5] Κωνσταντίνος Οικονόμος, ο εξ οικονόμων, ΚΤΙΤΟΡΙΚΟΝ Ή ΠΡΟΣΚΥΝΗΤΑΡΙΟΝ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΚΑΙ ΒΑΣΙΛΙΚΗΣ ΜΟΝΗΣ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΣΠΗΛΑΙΟΥ, ΑΩΜ (1840), ό. π., σελ. 86. (Ανατύπωση 1985). Αναδημοσίευση: Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Όταν παιδεία και ποίηση συναντούν την επανάσταση 1821, ό.π, σελ. 224-225.

[6] Κωνσταντίνος Οικονόμος, ο εξ οικονόμων, ΚΤΙΤΟΡΙΚΟΝ Ή ΠΡΟΣΚΥΝΗΤΑΡΙΟΝ ΤΗΣ ΙΕΡΑ ΚΑΙ ΒΑΣΙΛΙΚΗΣ ΜΟΝΗΣ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΣΠΗΛΑΙΟΥ, ΑΩΜ (1840), ό. π., σελ. 86-88. (Ανατύπωση 1985). Αναδημοσίευση: Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Όταν παιδεία και ποίηση συναντούν την επανάσταση 1821, ό.π., σελ. 225-226.

[7] Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Όταν παιδεία και ποίηση συναντούν την επανάσταση 1821, ό. π., σελ. 348-351.

[8] ΔΗΜΟΣ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ. Συντάκτης: Δρ Δημήτριος Οδ. Σταθακόπουλος. ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΕΠΕΤΕΙΑΚΟ ΛΕΥΚΩΜΑ, 1821-2021, ΚΑΛΑΒΡΥΤΑ Φλόγα Ελευθερίας, εκδ. 24 γραμματα, σελ. 125.

[9] Το τότε Καθολικόν της Ι. Μονής της Αγίας Λαύρας, όπως και το νέο τωρινό, είναι αφιερωμένο στην Κοίμηση της Υπεραγίας Θεοτόκου, εξού και η ολονυκτία κάθε χρόνο στις 15 Αυγούστου.

[10]  ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΕΙΣ ΤΟ ΑΝΩΝΥΜΩΣ ΕΚΔΟΘΕΝ ΑΧΡΟΝΟΛΟΓΗΤΟΝ ΦΥΛΛΑΔΙΟΝ ΕΠΟΝΟΜΑΖΟΜΕΝΟΝ ‘’ΙΣΤΟΡΙΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΑ Ή Η ΠΕΤΙΜΕΖΑIKH ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ / υπό Κ. Α, ΕΝ ΝΑΥΠΛΙΩ 1850, σελ. 7.

[11] ΧΡΗΣΤΟΥ Γ. ΕΥΑΓΓΕΛΑΤΟΥ, «ΑΓΙΑ ΛΑΥΡΑ», έκδ. 14η ΒΕΛΤΙΩΜΕΝΗ, 1985, σελ. 87-89

[12] Ζωή Μουρούτη – Γκενάκου, ‘’Η προσφορά στην Πατρίδα της Μονής Αγίων Θεοδώρων Καλαβρύτων’’, Εκδόσεις «ΒΙΒΛΙΟ ΚΑΙ ΕΙΚΟΝΑ» της Ι.Μ. Καλαβρύτων και Αιγιαλείας, 2017, σελ. 51.

[13] Θανάσης Τζώρτζης, «Λόγιοι και καθηγητές της επαρχίας Καλαβρύτων κατά τα παλαιότερα χρόνια», 31.10.2010, – ΚΑΛΑΒΡΥΤΑ – NEWS (kalavrytanews.com). Αναδημοσίευση: Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Όταν παιδεία και ποίηση συναντούν την επανάσταση 1821, ό. π., σελ.  106-107.

[14] Ανδρέας Χρυσ. Βορύλλας, ΚΕΡΤΕΖΗ Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΤΗΣ ΠΟΡΕΙΑ, εκδόσεις ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΟ, ΑΘΗΝΑ, 1994, σελ. 54-55. Αναδημοσίευση: Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Όταν παιδεία και ποίηση συναντούν την επανάσταση 1821, ό. π., σελ.  108.

[15] Ζωή Μουρούτη – Γκενάκου, ‘’Η προσφορά στην Πατρίδα της Μονής Αγίων Θεοδώρων Καλαβρύτων’’, ό. π., σελ. 51.

[16] Ζωή Μουρούτη – Γκενάκου, ‘’Η προσφορά στην Πατρίδα της Μονής Αγίων Θεοδώρων Καλαβρύτων’’, ό. π., σελ. 92-93.

Καλαβρυτοχώρια: Συγγραφικός και επιστημονικός οργασμός!

Σχολιάστε

Καλαβρυτοχώρια: Συγγραφικός και επιστημονικός οργασμός!

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΒΙΒΛΙΑ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΕΣ

      Βεβαίως μαζί με το «κρασί» (πολιτισμός) θέλουμε και «ψωμί» (επιβίωση). Κι αυτή η υπόθεση του ψωμιού περνάει από σαράντα κύματα, πάλι στην εποχή μας. Και θα παλέψουμε, ο καθείς με τα όπλα του, αλλά και μαζί. Δεν θ’ αφήσουμε όμως τη ζωή χωρίς κρασί… και γι αυτό θα μιλήσουμε στο άρθρο αυτή τη φορά.

   Τα τελευταία χρόνια υπάρχει μια συγγραφική έκρηξη, όσον αφορά τα Καλάβρυτα ως έδρα, αλλά και τα Καλαβρυτοχώρια.  Νομίζω ότι έχει τρεις διαστάσεις. Αρθρογραφία, προσωπικά συγγραφικά έργα και συμμετοχή σε συλλογικούς τόμους. Ας προσθέσουμε και τ’ άλλα είδη τέχνης, όπως π.χ. τα ντοκιμαντέρ, θεατρικά, εκθέσεις φωτογραφίας, κλπ, τότε πρόκειται για πολύ πλούσιο υλικό.

   Από τη μία στον έντυπο και ηλεκτρονικό τύπο δημοσιεύονται έρευνες, άρθρα επιστημονικά ή απόψεις, τοπικού ή και γενικότερου ενδιαφέροντος. Υπάρχουν σταθεροί αρθρογράφοι και ερευνητές αρκετοί και αρκετές ή περιστασιακοί. Μένουν μόνιμα, για πολύ στην περιοχή ή όχι. Δεν έχει και μεγάλη σημασία για το έργο τους. Είναι τόσο το πλήθος που π.χ. προτάθηκε στην λογοτεχνική συνάντηση (25.01.2026) που έγινε στο Πολύκεντρο πολιτιστικό Κέντρο του Δήμου ότι σχεδιάζεται η συλλογή τους και έκδοσή τους σε έναν ή περισσότερους τόμους, από τον επικεφαλής της ΩΡΑΣ των Καλαβρύτων και της αντίστοιχης ιστοσελίδας.

Συνέχεια →

Ένα τάβλι και λίγος καφές για όλες τις επιστήμες

Σχολιάστε

Ένα τάβλι και λίγος καφές για όλες τις επιστήμες

(βιβλιοπαρουσίαση του νέου βιβλίου του Γιώργου Πλούμη)

Φώτης Δημητρόπουλος, Γιώργος Πλούμης, Ηλίας Δημητρόπουλος, Παναγιώτης Α. Μπο΄ύρδαλας

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Ο Γιώργος Πλούμης τελικά δεν είναι μόνο χημικός και δεν ήταν μόνο συνάδελφος στα σχολεία. Είναι πλέον κι ένας αγαπημένος μου συγγραφέας. Όχι μόνο γιατί η γλώσσα του ρέει όπως τα νερά στα βουνά της κεντρικής Ρούμελης και στο Κρυοβούνι της, όχι μόνο γιατί συνδέει το παλιό με το καινούριο, αλλά και γιατί από τη μια μας διδάσκει με φόντο μεγάλες εικόνες και μικρές λεπτομέρειες, αλλά και από την άλλη με γυρίζει κι εμένα προσωπικά πίσω στα βουνά του βόρειου Μωριά και στην περιοχή των Καλαβρύτων.

   Ο Γιώργος φαίνεται ότι αγαπούσε πολύ τον παππού του Βαγγέλη, τον πατέρα της μητέρας του Βασιλικούλας. Τον βάζει, λοιπόν, στο κέντρο του μυθιστορήματός του. Τον βάζει δίπλα του και λίγο απέναντι. Όχι γιατί τους χωρίζουν δυο γενιές, όχι γιατί είχαν διαφορετική πορεία στη ζωή, αλλά γιατί ανάμεσά τους μπήκε ένα τάβλι.

Συνέχεια →

Τα πανηγύρια της Ελλάδας… με ολίγη Κέρτεζη!

Σχολιάστε

Τα πανηγύρια της Ελλάδας… με ολίγη Κέρτεζη!

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Α΄ ΜΕΡΟΣ

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Φέτος, αρχές Αυγούστου, είχαμε την τεράστια πυρκαγιά που μπήκε και στα σωθικά της Πάτρας. Οι καταστροφές είναι ανυπολόγιστες όχι μόνο σε κτίρια, αλλά και σε στάνες, ελιές και αμπέλια. Ανυπολόγιστη είναι η θλίψη των κατοίκων και παραγωγών, ο φόβος παραμένει από τότε για τον κίνδυνο ακόμη μεγαλύτερης επέκτασης, η αγωνία και τις ανθυγιεινές οσμές από τα καυσαέρια στον τόπο ταφής σκουπιδιών (Ξερόλακκα), η οργή για τα μειωμένα μέσα του κράτους δεν έχει σταματήσει. Τα συναισθήματα είναι πολλά για την έλλειψη οργάνωσης, τόσο για την πρόληψη (πέραν του 112) και την κατάσβεση, όσο και για τις αποζημιώσεις και ειδικά τις αποκαταστάσεις που δεν έρχονται ακόμα…

   Την περίοδο εκείνη κορυφώνονται τα πανηγύρια με αφορμή διάφορες εορτές ή μη, αλλά και πολλές εκδηλώσεις που διοργανώνονται από Δήμους, Κοινότητες ή πολιτιστικούς συλλόγους (15 Αυγούστου). Αυτό συνέβη και στους γεμάτους για λίγο καιρό οικισμούς της πρώην επαρχίας των Καλαβρύτων.

   Στην Κέρτεζη, με ομόφωνη απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου, αποφασίστηκε η διοργάνωση εκδήλωσης υπό τύπον πανηγυριού, το βράδυ της παραμονής της εορτής της Κοίμησης της Παναγίας. Μια διοργάνωση όπου ο Δήμος πλήρωσε τα όργανα, αλλά την διοργάνωσε κατά τα άλλα διπλανό καφεστιατόριο.

   Αρχικά υπήρξε άρθρο του δημοσιογράφου (και θεολόγου) Νίκου Κυριαζή[1] στον ιστότοπο που διατηρεί, ενώ δυο μέρες πριν το πανηγύρι ανέβηκε και δικό μου σχόλιο, αρχικά στη σελίδα μου στο φ/β και την επομένη στον εν λόγω ιστότοπο.[2]

   Ο γνωστός αυτός δημοσιογράφος έδωσε βάρος κυρίως στο γεγονός ότι στις αφίσες που κυκλοφόρησαν (δεν υπήρχε υπογραφή) αναφερόταν ως «θρησκευτικό πανηγύρι». Με αφορμή αυτό επέμεινε ότι δεν μπορεί σε αυστηρή ημέρα εκκλησιαστικής νηστείας να γίνεται τέτοιο πανηγύρι και μάλιστα με χρηματοδότηση του Δήμου. Ζήτησε την αναβολή του.

   Στο δικό μου σχόλιο ζήτησα την αναβολή του και για τον προηγούμενο λόγο, αφού διχάζεται η εκκλησιαστική κοινότητα, αλλά και με αφορμή τις φωτιές που ακόμα έκαιγαν κοντά μας (Πάτρα). Δυστυχώς δυο μέρες μετά τις 15 Αυγούστου υπήρξε φωτιά και στο Λειβαρτζινό της επαρχίας μας. Ευτυχώς οι φορείς πρόλαβαν την μεγάλη επέκταση, αφού πρώτα κατέκαψε μέρος της περιοχής, λόγω του μειωμένου πλήθους εκείνες τις ημέρες…

   Παράλληλα, με αφορμή σχόλια που ομιλούσαν για παράδοση, απέδειξα ότι ένα τέτοιο πανηγύρι δεν είναι παραδοσιακό. Δέχτηκα κι εγώ μερικά πικρόχολα σχόλια, αλλά και πολλά συγχαρητήρια στη γενέτειρά μου. Το «πανηγύρι» δεν αναβλήθηκε, αλλά και δεν ήταν επιτυχημένο, όπως μου είπαν γείτονες. Η αναβολή ενός πανηγυριού ή και η οριστική του ματαίωση για ένα χρόνο αποτελεί μέρος της παράδοσης και όχι η επιμονή για να γίνει.

ΙΙ. Ο ΒΑΣΙΚΟΣ ΚΟΡΜΟΣ ΤΟΥ ΑΡΘΡΟΥ

   Μ’ όλο αυτό το σκηνικό, κάνω, αν και όχι στενά ειδικός, μιαν απόπειρα ν’ ανοίξω πιο πολύ το ζήτημα των πανηγυριών γενικά, ώστε να ξανατοποθετηθούμε κριτικά ως κοινότητες. Στο τέλος θα κλείσω με τα πολλά πανηγύρια της Κέρτεζης. Να δούμε τα αληθινά τους στοιχεία, αλλά και τα νοθεύματα των καιρών, τα οποία οφείλουμε να ξεπεράσουμε και ν’ αφήσουμε πίσω.

   Ο βασικός κορμός αυτού του άρθρου στηρίζεται σε μία ειδικό, την Παναγιώτα Ανδριανοπούλου. Είναι εθνολόγος και λαογράφος, προϊσταμένη του τμήματος συλλογών, έρευνας και τεκμηρίωσης του λαϊκού μουσείου νεότερου ελληνικού πολιτισμού του Υπ. Πολιτισμού, αλλά και δασκάλα παραδοσιακών χορών. Καλέστηκε τρείς συνεχόμενες φορές στην εκπομπή της Μαριλένας Κατσίμη «Ιστορικοί περίπατοι» και μας άνοιξε σε πολλά ζητήματα τα μάτια…

   Το Α΄ μέρος έχει θέμα «Ιστορικοί Περίπατοι: ‘’Η Ανατομία του Πανηγυριού’’», με ημερομηνία 02.08.2025. Το Β΄ μέρος έχει θέμα: «Ιστορικοί Περίπατοι: ‘’Η Επιστροφή του Πανηγυριού’’», με ημερομηνία 09.08.2025. Και το Γ΄ μέρος, τελευταίο, έχει θέμα  «Ιστορικοί Περίπατοι: Αφιέρωμα στο Ελληνικό Πανηγύρι», με ημερομηνία 16.08.2025. Οι ημερομηνίες κατά σύμπτωση συμπίπτουν με τα δύο Καλαβρυτινά άρθρα και τις δύο φωτιές, αλλά δεν είχαν άμεση σχέση με τις τρεις εκπομπές. Τώρα έχουν βαθιά…

ΙΙΙ. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΕΝΑ ΠΑΝΗΓΥΡΙ;

   «Σήμερα ξεκινάμε ένα καλοκαιρινό αφιέρωμα στο ελληνικό πανηγύρι. Πολλοί από εμάς το ταυτίζουμε με το ίδιο το Καλοκαίρι και κυρίως το Αυγουστιάτικο. Τι είναι όμως ένα πανηγύρι; Είναι απλώς μια γιορτή; Είναι ένα θρησκευτικό έθιμο; Ένα λαϊκό δρώμενο;

   Όπως χαρακτηριστικά λέει η εθνολόγος λαογράφος Παναγιώτα Ανδριανοπούλου, που είναι και συνοδοιπόρος μας σ’ αυτό το ταξίδι, ‘’ένα πανηγύρι δεν είναι αξιοθέατο. Είναι αξιοβίωτο’’! Μαζί, λοιπόν, θα περιπλανηθούμε στα πανηγύρια της Ελλάδας, για να κατανοήσουμε τη βαθιά του σχέση με τη θρησκεία, τα έθιμα, την κοινότητα, αλλά και για τις αλλαγές που έχουν γίνει σ’ αυτά με το πέρασμα του χρόνου».[3]

   Στην αρχή της κουβέντας βάζει η επιστήμονας το χέρι στην πληγή: «Συμπυκνώνει το πανηγύρι πολλές από τις σχέσεις που θέλουμε να δούμε και διέπουν την κοινότητα.

 -Εσείς είχατε εμπειρίες από πανηγύρια της ζωής σας, από τότε που ήσασταν παιδί;

   Καταγόμενη από την όμορφη, ηλιόλουστη και ελαιοπαραγωγό Μεσσηνία, παιδικές προσλαμβάνουσες ήταν τα πανηγύρια του χωριού, τα οποία δεν λειτούργησαν τόσο θελκτικά μέσα μου, ώστε να με κατευθύνουν στο κομμάτι… να επιλέξω τη λαογραφία ως πεδίο και επαγγελματική δράση…

   Η μεγαλύτερη τριβή έρχεται αργότερα, όταν πιά στα πρώτα φοιτητικά χρόνια συνδυάζω σαν άσκηση βλέμματος, αλλά και σαν διαφυγή από την πόλη, από την Αθήνα που σπουδάζω, πανηγύρια επιλεκτικά σε συγκεκριμένους τόπους…».[4]

ΙV. ΤΑ ΠΑΝΗΓΥΡΙΑ ΩΣ ΣΥΓΚΟΛΛΗΤΙΚΗ ΟΥΣΙΑ ΜΙΑΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ

   «Δημιουργούνται αποθετήρια – ευρετήρια τα οποία περιλαμβάνουν, ως κομμάτια που αναγνωρίζονται ως στοιχεία πολιτιστικής κληρονομιάς, και τα πανηγύρια, ως κοινωνικές πρακτικές, τα οποία σημαίνουν για τις κοινότητες που τις ασκούν, τόσο σημαντικό και τόσο καθοριστικό, που είναι βασικό στοιχείο της ταυτότητάς τους, που δίνει στα μέλη ενός χωριού, μιας κοινότητας, που μπορεί να βρίσκεται σπαρμένη σε διάφορα σημεία.

   Το αντάμωμα για το πανηγύρι είναι η ισχυρή συγκολλητική ουσία τους, κι αυτό διαπερνά το χρόνο. Η αποδοχή, λοιπόν, του μετασχηματισμού και η αναγωγή σε στοιχείο κληρονομιάς για μια χώρα, που έχει τόσο βαρύ αρχαιοελληνικό και μνημειακό αρχαιοελληνικό απόθεμα, το γεγονός ότι ένα πανηγύρι, μια τεχνική γνώση, όπως είναι αυτή της ξυλοναυπηγικής, οι παραδοσιακές μας συνταγές και ο καραγκιόζης, είναι στοιχεία κληρονομιάς και όχι φολκλόρ, είναι εξαιρετικά σημαντικό».[5]

   «… Γιατί όταν έχεις κάποιον να σε πάρει από το χέρι, και ο τρόπος που θα σε δει ο τοπικός πληθυσμός είναι διαφορετικός και ο τρόπος που θα δεις εσύ τον τοπικό πληθυσμό είναι διαφορετικός.  Είναι τελείως άλλη η αίσθηση από την ανακαλυπτικότητα στην οποία μας καλούν αφιερώματα. Επί της ουσίας ξαναμασάνε την ίδια τσίχλα. Είναι τελείως άλλο πράγμα. Θέλει ένα ιδιαίτερο σκάψιμο και θέλει και μια ιδιαίτερη τόλμη, έτσι;

   Συχνά προσπαθούμε, και μαλλιάζει η γλώσσα μας, να λέμε ότι κάθε, μα κάθε, κάθε λαός και ομάδα, έχει τα τραγούδια του, έχει τα μοιρολόγια του, έχει τον τρόπο που τρώει, έχει τον τρόπο που κοιμάται, τον τρόπο που χαίρεται, λυπάται, εργάζεται. Αυτά δεν θα τα βάλω εγώ σε μια αξιολογική ζυγαριά για να βγάλω το καλύτερο. Όπως συζητούσαμε, ένα πολύ μικρό χειροποίητο πανηγυράκι θα σου δώσει την ίδια αίσθηση πλήρωσης, που μπορεί να σου δώσει σε άλλη στιγμή  ένα πανηγύρι με τον τρανό χορό στα Βλαχοχώρια, που σιέται ο τόπος.

   –Είπες πριν κάτι πολύ ωραίο, ότι αυτός που ξέρει να διαβάσει ένα πανηγύρι, βλέπει πολλά πράγματα. Είναι τελικά ο καθρέπτης της τοπικής κοινωνίας το πανηγύρι της;

   Νομίζω ότι είναι. Και ο ιστορικός που θα κάτσει και θα το δει, μπορεί να διαβάσει πολλά πράγματα με την πρόσφατη και σύγχρονη ιστορία μέσα από το πανηγύρι. Γενικώς προσφέρεται για πολλαπλές αναγνώσεις. Το ζήτημα είναι πως προσερχόμαστε εμείς… Εάν ερχόμαστε για να το δούμε, αν προσερχόμαστε για να το ζήσουμε, εγώ θα έλεγα ότι είναι αξιοβίωτο το πανηγύρι…».[6]

   Το ερώτημα είναι, πως μπορεί να αντιμετωπιστεί ένα πανηγύρι, που δεν αποτελεί συνολικό αντάμωμα, που διχάζει και εμπορευματοποιεί το ίδιο το αντάμωμα, που μετασχηματίζεται αντίστροφα, αποτελεί πολιτιστική κληρονομιά, παράδοση, συγκολλητική ουσία των ανθρώπων της κοινότητας; Η δική μου απάντηση, είναι σαφώς όχι. Ισχυρίζομαι μάλιστα ότι αυτό αποτελεί καρικατούρα πανηγυριού, αποτελεί ιδιοτελές γλέντι και διασκέδαση και διχάζει βαθιά την κοινότητα.

V. ΤΟ ΠΑΝΗΓΥΡΙ ΚΑΙ Ο ΤΟΠΟΣ ΤΟΥ

   «Παράδειγμα στην Κάλυμνο: η κρητική μουσική τείνει να καλύψει τα τοπικά μουσικά ιδιώματα της Δωδεκανήσου, όχι μόνο στην Κάλυμνο…. Ελπίζουμε σε καινούριους μουσικούς (που) θα εμπνευστούν και θα τα επαναφέρουν. Αυτό είναι ένα θέμα που πρέπει να ξαναδούμε Μαριλένα (Κατσίμη), την τοπικότητά του, το δέσιμό του με τον τόπο του. Όχι μόνο σε ένα επίπεδο έμπνευσης, π.χ. για τη μουσική που θα το επενδύει, αλλά και σε ένα επίπεδο μικροανάπτυξης. Ανάπτυξης ήπιας κλίμακας…

   Έχουμε σε ορισμένα μέρη το φαινόμενο της υπερπροσέλευσης, όπως είναι ορισμένα νησιά του ανατολικού Αιγαίου. Το ζήτημα είναι αν οι τόποι μπορούν να αξιοποιήσουν την παρουσία αυτού του κόσμου και στο λίγο πιο πριν και στο λίγο πιο μετά…

   Ήταν, όπως είπαμε, (ένα φαινόμενο) να συνδέεται ένα πανηγύρι και με μια οικονομική δραστηριότητα του ντόπιου πληθυσμού. Έτσι πρέπει να παραμείνει και σήμερα και να λειτουργήσει στην κλίμακα κάθε τόπου. Αυτό είναι το κρίσιμο.

   Υπάρχει πάντοτε ο κίνδυνος, (που) σαν τον πνιγμένο που πιάνεται από τα μαλλιά του, να πέσουμε πάνω στο κομμάτι μιας εύκολης ευκαιρίας για τρεις μέρες ή για δέκα μέρες και να ατονήσει μια ολόκληρη δραστηριότητα, που θα μπορούσε να προχωρά και εκτός του ορόσημου του πανηγυριού. Και προς αυτή την κατεύθυνση πρέπει να λειτουργήσει ο τόπος, για να τροφοδοτείται μια ροή λογική για τους επισκέπτες…».[7]

ΣΗΜΕΙΩΣΗ 1: 1η δημοσίευση στην ΩΡΑ των ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ, στήλη ΒΟΥΡAΪΚΕΣ ΝΥΞΕΙΣ, φ. 93, σελ. 28-29.

Β΄ ΜΕΡΟΣ

VI. ΠΑΝΗΓΥΡΙΩΤΕΣ ΞΕΝΗΤΕΜΕΝΟΙ

   «-…Πολλοί Έλληνες της διασποράς έχουν ιδιαίτερες σχέσεις με τα πανηγύρια, έρχονται ειδικά για να πάνε στο πανηγύρι, κυρίως το Δεκαπενταύγουστο. Και θά’θελα να πεις κάτι σ’ αυτούς τους ανθρώπους.

   Κατ’ αρχάς να πούμε ότι οι άνθρωποι που έρχονται από τα ξένα, τα ξενάκια των πανηγυριών, είναι οι πιο συγκινητικοί, ίσως όχι οι πιο διακριτικοί πολλές φορές, αλλά σίγουρα οι πιο συγκινητικοί πανηγυριστές… Εδώ αναγνωρίζεις το πάθος, που έχει και πόνο και μια νοσταλγία ριζωμένη εδώ. Όχι μια νοσταλγία από ωραιοποίηση του παρελθόντος. Είναι η νοσταλγία του τόπου σου.

   Οι δεύτερες και τρίτες γενιές ειδικά, οι οποίες που όλο και περισσότερο συχνά… μαθαίνουν χορούς. Προσπαθούν μέσα από το χορό να ξανα-ανακαλύψουν τη γλώσσα, τη γλώσσα που ίσως δεν μίλησαν ή δεν μιλάνε… Είναι συγκινητικό το πόσο περιμένουν να έλθουν στο πανηγύρι. Και ξέρουμε ότι, ειδικά τα πανηγύρια του Καλοκαιριού, παίζανε πάντα ένα τέτοιο ρόλο, συνεκτικό. Άρα μόνο καλοδεχούμενοι είναι.

   Βέβαια κι εδώ ισχύει αυτό που λέμε και για όσους από το αστικό κέντρο ξεκινάμε για να πάμε στο πανηγύρι. Θέλεις ν’ ακούσεις λίγο τα χούγια του πανηγυριού με ηρεμία…».[8]

   «Να δούμε και πως ο δικός μας αστικός τρόπος ζωής μας ωθεί αναγκαστικά σε αυτό που λέμε ‘’Αυγουστιάτικη έξοδο από την πόλη’’. Και πόσο αυτό θα ήταν καλύτερο για όλους να ήταν διασπαρμένα μέσα στο χρόνο. Και αυτά είναι τα γλυκύτερα.[9]

   Τα φθινοπωρινά πανηγύρια. Χειμωνιάτικα πανηγύρια, τα οποία δεν τα ξέρουμε, τα οποία πλέον δεν γίνονται σε ανοικτό χώρο. Κι έχουν μιαν άλλη λειτουργία για την κοινότητα. Όχι περισσότερο εσωστρεφή, περισσότερο εσωτερικά και απολογιστικά θα έλεγε κανείς. Και δημιουργούν το χώρο του γλεντιού, μ’ έναν πολύ ιδιαίτερο τρόπο».[10]  

VΙI. ΤΑ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙΝΑ ΠΑΝΗΓΥΡΙΑ

   «Τα τραγούδια είναι της αγάπης, της ξενιτιάς πολλά. Για να μη ξεχνάμε, ότι τα καλοκαιρινά πανηγύρια αποτελούν ανταμώματα των ξενιτεμένων. Επέστρεφαν οι ξενιτεμένοι, οπότε ο Δεκαπενταύγουστος, (που) είναι στο γέρμα στο καλοκαίρι, ήταν ένας τρόπος έκφρασης του κατευόδιου».[11]

   Επίσης επεσήμανε ότι υπάρχουν και αφηγηματικά – ιστορικά τραγούδια. Ποτέ όμως τραγούδια του πανηγυριού, αυτού καθ’ εαυτού! Βεβαίως αυτά ήταν συνδεδεμένα με μεγάλες εορτές της Ορθόδοξης Εκκλησίας στη χώρα μας. Ενδεικτικά αναφέρω μερικά από τα εμποροπανηγύρια – ζωοπανηγύρια  κάποιων περιοχών της Πελοποννήσου:

   α) «23 Απριλίου -25 Απριλίου, Κεφαλάρι Άργους, πανηγύρι Ζωοδόχου Πηγής. 

   β) 18 -21 Μαΐου, Μεγαλόπολη, πανηγύρι Αγίου Κωνσταντίνου.

   γ) 11 -22 Αυγούστου, Τεγέα, πανηγύρι Κοίμησης της Παναγίας.

   δ) 9 – 15 Σεπτεμβρίου ( Κιόνια) Γκούρα ορεινής Κορινθίας, πανηγύρι του Σταυρού».[12]

   ε) 21-23 Σεπτεμβρίου, Κέρτεζη παζάρι και παλαιά ζωοπανήγυρη (Γέννηση της Θεοτόκου με το Ιουλιανό ημερολόγιο 8 Σεπτεμβρίου), κλπ…. Καταργήθηκε το 1955.[13]

VΙΙI. Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΠΑΝΗΓΥΡΙΩΝ

   Τα πανηγύρια είχαν και μια σαφή οικονομική διάσταση, αφού γίνονταν ανταλλαγές προϊόντων. Απομεινάρια αυτής της όψης έχουμε στις εμποροπανηγύρεις και στις παλαιές ζωοπανηγύρεις της ευρύτερης περιοχής των Καλαβρύτων, αλλά και πιο μακριά. Αυτές σταμάτησαν όταν πλέον τα φορτηγά ζώα αντικαταστάθηκαν πλήρως από τα αγροτικά αυτοκίνητα (μικρά και μεγάλα).

   Από την άλλη όμως, έπρεπε να βρεθούν τρόποι να πληρωθούν τα μουσικά όργανα και οι μουσικοί τους (οι λεγόμενες ζυγιές). Η κλασσική μέθοδος ήταν η συλλογή χρημάτων από το χειμώνα από τους φιλόμουσους και έχοντες για χάρη όλης της κοινότητας.

   «(Αυτοί) ήταν άνθρωποι του μόχθου, που όμως είχαν στο νου τους όλο το χρόνο το πανηγύρι και την παραγγελιά που θα δώσουν (όταν χορέψουν). Ακόμη και σήμερα η οικονομική διάσταση του πανηγυριού για τις κοινότητες, τους μικρούς τόπους, είναι αξιοσημείωτη. Είτε πρόκειται για τη συνεισφορά στις μπύρες – γιατί έχουμε τα πανηγύρια που φιλοξενούν-, αλλά έχουμε και πανηγύρια που έχουμε μια μικρή συνεισφορά ή πανηγύρια που γίνονται στην πλατεία και παράλληλα δουλεύουν και τα μαγαζιά της πλατείας. Κι αυτό δεν είναι, δεν είναι καθόλου μικρό πράγμα…».[14]

   «…Ωραία πάσα (από την Μαριλένα Κατσίμη), γιατί είναι κάτι που συχνά μπερδεύουμε με το πανηγύρι. Το ένα είναι, το μπέρδεμα του πανηγυριού με το γλέντι…, δηλαδή πως απομονώνεις απ’ όλη τη διαδικασία αυτό το επεισόδιο του χορού και του τραγουδιού και το άλλο είναι το ότι μπερδεύουμε το πανηγύρι ή βαφτίζουμε πανηγύρι  τη γιορτή του κάστανου, του τσίπουρου, της πατάτας, της κολοκύθας, του σύκου – θα μπορούσαμε να ανοίξουμε μανάβικο εδώ μιλώντας για τέτοιες γιορτές. Είναι μια ιστορία που δειλά – δειλά έχει ξεκινήσει και γίνεται.

   Εγώ θα το πήγαινα και ένα βήμα πιο πέρα. Εάν κάποιος θέλει κάποιος να γνωρίσει και να ζήσει το πανηγύρι στη Χαλκιδική… είναι ενδιαφέρον να του ανοίξεις και ένα άλλο παράθυρο να γνωρίσει και ένα τοπικό προϊόν… Μπορεί να είναι ένα προϊόν χειροτεχνίας τοπικής, … μια παράλληλη δραστηριότητα, συλλογή βοτάνων, και να αρχίσει να απλώνεται το πανηγύρι.

   Να γίνει η αφορμή για να αρχίσεις να γνωρίσεις ουσιαστικά ένα τόπο και τους ανθρώπους του. Και να τους αφήσεις κάτι παραπάνω από μια διημέρευση ή διανυκτέρευση ή τρεις μέρες. Να τους αφήσεις ένα κομμάτι και να πάρεις κι εσύ μαζί κι ένα κομμάτι από τα έργα των χεριών του τόπου. Υπάρχουν παραδείγματα που το κάνουν αυτό. Και ισχύει ότι είναι ένας τρόπος…»[15]

ΙX. ΑΝΑΒΟΛΗ ΠΑΝΗΓΥΡΙΟΥ

   «Ένα πανηγύρι είναι χαρά. Ένα πανηγύρι δεν γίνεται αν δεν υπάρχει χαρά… Βρέθηκα το 2018 σε χωριό που υπήρξε θύμα (πρόσωπο) καταγόμενο στην πυρκαγιά του Ματιού. Και το χωριό ανέβαλε κατά πολύ το πανηγύρι. Δεν το ματαίωσε επειδή ακριβώς υπήρχαν ξενιτεμένοι (εκεί). Είχαν έλθει γι’ αυτό το λόγο. Δεν έγινε στην ώρα του. Μετατοπίστηκε ελαφρώς.

   Το γεγονός ότι οι κοινότητες έχουν τα αντανακλαστικά και ακούν και εντάσσουν τις χαρές και τους πόνους των ανθρώπων τους μέσα στο πανηγύρι, ακόμα και μετατοπίζοντάς το, μας δείχνει ότι είναι ένας ζωντανός οργανισμός. Αναπνέει γιατί κι εμείς αναπνέουμε μέσα σ’ αυτό. Ας προσέξουμε να μη το κάνουμε να σκάσει από ασφυξία…».[16]

   Στην Κέρτεζη (αν θυμάμαι καλά) ματαιώθηκε τελείως – δεν αναβλήθηκε απλά – το 2022 το πανηγύρι λόγω των πολλών θανάτων σχετικά νέων ανθρώπων της Κέρτεζης. Δεν βρέθηκε κανένας δημόσια να ζητήσει να γίνει. Κι ας υπήρξαν και κάποιοι ξενιτεμένοι που είχαν έλθει στο χωριό (όχι μόνο για το πανηγύρι)!

Χ. Η ΣΥΝΘΕΤΗ ΠΛΕΥΡΑ ΤΟΥΣ – Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ

   Τα πανηγύρια μετασχηματίζονται στο χρόνο. Δεν υπάρχει απόλυτη παράδοση. Πως η τοπική κοινωνία και το ευρύ κράτος διαχειρίζονται τα πανηγύρια και την κατεύθυνσή τους; Αποτελούν καθρέπτη κάθε τοπικής κοινωνίας ή όχι; «Η παράδοση δεν είναι κάτι ατόφιο που περνά από γενιά σε γενιά, αλλά κάτι που διαρκώς μετασχηματίζεται».[17]

   Η πολιτική διάσταση υπήρχε πάντοτε, ισχυρίζεται η κ. Παναγιώτα Ανδριανοπούλου και φέρνει παραδείγματα στην αρχή του 20ου αι. με τις Νέες Χώρες, όσο και μετά τον Β΄ παγκόσμιο πόλεμο! Όμως αυτό μπορούμε να το πούμε και για την παλαιά Ελλάδα και επομένως και για την επαρχία Καλαβρύτων. Γιατί και το πανηγύρι με τα τραγούδια του, τα είδη του χορού του και τους τρόπους συνεύρεσης, αποτελούν «κώδικα» για το πως βγαίνουν τα πρόσωπα, οι οικογένειες, οι φίλοι, οι ομάδες στην κοινότητα!

   Τα πανηγύρια αποτελούν τρόπο έκφρασης πολιτισμικής και εθνοτικής ταυτότητας… Έρχονται δυναμικά μέσα από την Οθωμανική αυτοκρατορία, μα επηρεάζονται όχι μόνο από τις εθνικές πολιτικές εξελίξεις, αλλά και από την ευρύτερη ευρωπαϊκή, την αμερικάνικη αρχικά κουλτούρα, αλλά και άλλες χώρες. Στις Νέες Χώρες π. χ. αρχικά πολεμήθηκε η γκάϊντα, αφού συνδεόταν με τα «ακαταλαβίστικα» τραγούδια μερίδων των εκεί τοπικών κοινωνιών. Στην εποχή μας όμως δεν έχουμε πρόβλημα με κανένα είδος μουσικής, ούτε με κάποιο όργανο, λόγω του κύματος της «παγκοσμιοποίησης».

   Ακόμη και στη δική μας επαρχία «τα λόγια των τραγουδιών» υποχωρούν πάρα πολύ μπροστά στο ρυθμό και στο είδος της μουσικής. Έτσι αποκόπτεται το βάθος του πανηγυριού από την κοινωνία, το είδος των εργασιών, τις ανθρώπινες σχέσεις, τον έρωτα, αλλά και τη σχέση του με την θρησκευτικότητα κάθε περιοχής. Έτσι πολλά πανηγύρια μετατρέπονται σε «γλέντι», «ξεφάντωμα» και «διασκέδαση».

   Μια αιτία είναι ο ευρύτερος τρόπος ζωής όπου η κοινότητα διαλύεται σταδιακά (ειδικά στην ορεινότητα) μετά τη δεκαετία του 1950 και προστίθενται οι νοθευμένες όψεις της αστικότητας, όπως ο νεοπλουτισμός και η κομματοκρατία. Όχι ότι δεν υπήρχαν πριν, αλλά πλέον κορυφώνονται. Και τα δύο περνούσαν μέσα στα πανηγύρια των χωριών μας. Στην Κέρτεζη π. χ. αυτό ήταν πολύ εμφανές, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται και μεγάλες αντιθέσεις και κόντρες, ακόμη και με αφορμή το «Γρίβα μ’ σε θέλει ο βασιλιάς» ή άλλα ακριβώς αντίθετα.

ΧI. ΤΑ ΠΑΝΗΓΥΡΙΑ ΣΤΗΝ ΚΕΡΤΕΖΗ

   Η Κέρτεζη χαρακτηρίζεται από πολλά πανηγύρια. Κάποια κρατήθηκαν στο χρόνο, κάποια όχι. Κάποια κρατούν τα γνήσια εκκλησιαστικά και παραγωγικά χαρακτηριστικά τους, κάποια χάθηκαν, άλλα τα νόθευσαν. Η διάκρισή τους δεν είναι και τόσο εύκολη, όπως απέδειξε το 2025…

   Το πιο παλιό πανηγύρι αφορά την ημέρα της Κοίμησης της Παναγίας (15 Αυγούστου) μιας και ο νεοβυζαντινός Ι. Ναός στο Κοιμητήριο ήταν ο πολιούχος της κωμόπολης πριν την επανάσταση του 1821. Δυστυχώς για νόθους οικονομικούς λόγους κάποιες φορές γίνεται την παραμονή (όπως φέτος το 2025) και διχάζεται το σώμα της Κοινότητας. Παράλληλα οι ζυγιές σε κάποια περίοδο πληρώνονταν από τον κάθε χορευτή και όχι τον διοργανωτή. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα νέο διαχωρισμό μεταξύ φτωχότερων και πλουσιότερων οικογενειών σε ακραίο επίπεδο.

   Το επόμενο παλιό πανηγύρι γινόταν στις 8 Σεπτεμβρίου, αφού αφορά την εορτή του νέου πολιούχου Ι. Ναού μας, δηλαδή το Γενέσιο της Παναγίας μας. Ξεκίνησε κάποια στιγμή με την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους. Γινόταν την ημέρα της εορτής και ποτέ παραμονή. Φέτος έγινε από τα «άλλα κόλπα» του Ηλία Μάρκου με προπληρωμένη τη ζυγιά.

   Σε κάποια φάση προστέθηκε ζωοπανήγυρη και εμποροπανήγυρη (8 Σεπτεμβρίου με το Ιουλιανό ημερολόγιο, δηλαδή 21 Σεπτεμβρίου με το Γρηγοριανό) που κρατούσε τρεις ημέρες και γινόταν στην περιοχή Κυπαρίσσι. Σταμάτησε το 1955. Την εποχή της ζωοπανήγυρης το βράδυ γινόταν πανηγύρι με νταούλι και πίπιζες, είτε στον ίδιο τόπο, είτε στο Κεφαλόβρυσο.

   Μικρό πανηγυράκι γινόταν και συνεχίζει μέχρι τις ημέρες μας στην εορτή του Αη Γιώργη από τις αρχές του 20ου αι., όταν και κτίστηκε στα εκεί αμπέλια ο όμορφος πέτρινος (σταυροειδής μετά τρούλου) ναΐσκος. Μετά τη θεία λειτουργία στον κεντρικό δρόμο μας περιμένει ζυγιά με νταούλι και πίπιζες και αφού μας ξεπροβοδίσει όλους, έρχεται στην κεντρική πλατεία. Ο χορός στήνεται μετά τον αγώνα δρόμου και τον χορό ανοίγει ο νικητής της αναστάσιμης κουλούρας. Τελειώνει το μεσημέρι.

   Μετά το 2000 έγιναν προσπάθειες να στηθούν τρία ακόμα πανηγύρια. Ένα εκκλησιαστικό και δύο παραγωγικά. Απ’ αυτά το μόνο που κατάφερε να κρατηθεί (πλην της περιόδου πανδημίας) είναι η «γιορτή της φασολάδας». Οργανώνεται στην κεντρική πλατεία από τον «Σύλλογο των εν Αθήναις Κερτεζιτών» και ομάδα εθελοντών.

   Συνηθίζεται να γίνεται Σάββατο βράδυ και κοντά στο Γενέσιο της Παναγίας. Ο χρόνος αυτός είναι συζητήσιμος, αλλά δεν έχει αντιδράσεις. Αντιδράσεις υπάρχουν για τη νόθευση του μικρού δωρεάν γεύματος (φασολάδα, σαλάτα, τυρί, ρέγγα, ελιές, ψωμί) που νοθεύεται στα τραπέζια με τα σουβλάκια των διπλανών μαγαζιών. Πρόβλημα επίσης δημιουργεί στο κοντινό πανηγύρι στις 8 Σεπτεμβρίου.

   Απόπειρες πανηγυριών που ξεκίνησαν την ίδια περίοδο περίπου ήταν δύο. Το ένα στην περιοχή της «Αγιά-Σωτήρως» στις 6 Αυγούστου (Μεταμόρφωση του Σωτήρος Χριστού), που ξεκίνησε καλά από το «Σύλλογο των εν Αθήναις Κερτεζιτών», το συνέχισε περί τις δύο φορές ο τοπικός Πολιτιστικός Σύλλογος «Ο Στριφτόμπολας», αλλά κατόπιν σταμάτησε. Να σημειώσουμε ότι το μενού ήταν παραδοσιακό, δηλαδή με μπακαλιάρο σκορδαλιά και συμπλήρωμα σαλάτας, τυριού και ψωμιού, με αποτέλεσμα να μη διχάζεται η εκκλησιαστική κοινότητα. Αναζητείται ακόμα η αιτία που σταμάτησε.

   Την ίδια τύχη είχε και η «γιορτή του τσοπάνη». Ξεκίνησε και συνεχίστηκε όπως το προηγούμενο πανηγύρι και σταμάτησε από το επόμενο σύλλογο, αφού έγινε πέντε με έξι φορές. Δεν είχε ούτε σταθερή ημερομηνία, ούτε σταθερό τόπο διεξαγωγής. Χρειάζεται περισσότερη συζήτηση για τις αιτίες που σταμάτησε.

ΧΙI. ΑΝΤΙ ΕΠΙΛΟΓΟΥ

   Χρειαζόμαστε, λοιπόν, ένα ξανακοίταγμα των πανηγυριών. Αυτό δεν σημαίνει ότι μπορεί να είναι στατικά. Οφείλουν να εξελίσσονται. Να εξελίσσονται όμως, διατηρώντας την ουσία της παραδοσιακής τους ψυχής, ενώ ν’ αλλάζουν μόνο τα δευτερεύοντα στοιχεία. Οι επισκέπτες να μην «αρπάζουν» από το τοπικό πανηγύρι, να μη το νοθεύουν, αλλά να εντάσσονται σ’ αυτό, ώστε να τους χαρίζονται «δώρα».

   Οι τοπικοί φορείς ν’ ανοίξουν συζητήσεις για όλα αυτά και να μη λειτουργούν, ούτε μηχανικά, ούτε μικροπαραταξιακά, ούτε πολιτικάντικα. Ν’ αφήσουν στην άκρη τα «ψηφαλάκια», αλλά αντίθετα να κερδίζουν σε εμπιστοσύνη και συμμετοχή. Αν ανοίξουν καρδιά και νου, αν συζητήσουν, αν κάνουν κάποιες δημόσιες εκδηλώσεις γι’ αυτά τα ζητήματα πολιτισμού, τότε θα βρούμε πάλι τους ρυθμούς μας.

   Το ελπίζω…

ΣΗΜΕΙΩΣΗ 2: 1η δημοσίευση στην ΩΡΑ των ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ, στήλη ΒΟΥΡAΪΚΕΣ ΝΥΞΕΙΣ, φ. 94, σελ. 28-29.

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

[1] ΠΗΓΗ: Νίκος Κυριαζής, «Προσβλητικό να μιλάμε για «θρησκευτική πανήγυρη» με… κλαρίνα παραμονή της Παναγίας», www.kalavrytanews.com/2025/08/blog-post_88.html, 08.08.2025.

[2] ΠΗΓΗ: «O Παναγιώτης Μπούρδαλας  Για το σημερινό «πανηγύρι» στην Κέρτεζη…», 14.08.2025, www.kalavrytanews.com/2025/08/blog-post_67.html.

[3] Μαριλένα Κατσίμη, μέρος Α΄ στην «Φωνή της Ελλάδας», σημείο  02.20 – 03.11. Ευχαριστώ την Κερτεζίτισσα φιλόλογο Γεωργία Λ. Αναστασοπούλου που έστειλε τους συνδέσμους των εκπομπών με αφορμή το μικρό μου σχόλιο στο φ/β, σε σχέση με το πανηγύρι στην Κέρτεζη στις 14.08.2025, που δημοσιεύτηκε και στον ιστότοπο www.kalavrytanews.gr.

[4] Παναγιώτα Ανδριανοπούλου, μέρος Γ΄ στην «Φωνή της Ελλάδας», σημείο  05.57 – 07.06.

[5] Παναγιώτα Ανδριανοπούλου, μέρος Γ΄ στην «Φωνή της Ελλάδας», σημείο  22.50 – 24.04.

[6] Παναγιώτα Ανδριανοπούλου, μέρος Γ΄ στην «Φωνή της Ελλάδας», σημείο  46.20 – 48.18.

[7] Παναγιώτα Ανδριανοπούλου, μέρος Γ΄ στην «Φωνή της Ελλάδας», σημείο  37.05– 39.56.

[8] Παναγιώτα Ανδριανοπούλου, μέρος Γ΄ στην «Φωνή της Ελλάδας», σημείο  50.28 – 52.20.

[9] Αναφέρω το θρησκευτικό πανηγύρι στη Γουμένισσα Καλαβρύτων στις 17 Ιουλίου (εορτή της πολιούχου της Αγίας Μαρίνας). Επίσης έχω ζήσει πριν λίγες δεκαετίες αρκετές φορές το θρησκευτικό πανηγύρι στα Κοντογουράτα της Θινιάς στην Κεφαλλονιά στις 27 Ιουλίου (εορτή του πολιούχου τους Αγίου Παντελεήμονα).

[10] Παναγιώτα Ανδριανοπούλου, μέρος Γ΄ στην «Φωνή της Ελλάδας», σημείο  42.20 – 43.45.

[11] Παναγιώτα Ανδριανοπούλου, μέρος Γ΄ στην «Φωνή της Ελλάδας», σημείο  29.05 – 29.35.

[12] Πληροφορίες: Κωνσταντίνος Οικονομίδης, έμπορος παζαριών, Καλάβρυτα, 27.06.2025 για τα 4 πρώτα πανηγύρια.

[13] Πληροφορία: Γεώργιος Παν. Λαφογιάννης, Κέρτεζη, 23.08.2025.

[14] Παναγιώτα Ανδριανοπούλου, μέρος Γ΄ στην «Φωνή της Ελλάδας», σημείο  30.05– 31.22.

[15] Παναγιώτα Ανδριανοπούλου, μέρος Γ΄ στην «Φωνή της Ελλάδας», σημείο  40.20– 42.20.

[16] Παναγιώτα Ανδριανοπούλου, μέρος Γ΄ στην «Φωνή της Ελλάδας», σημείο  55.15 – 56.09.

[17] Παναγιώτα Ανδριανοπούλου, μέρος Γ΄ στην «Φωνή της Ελλάδας», σημείο 03.55 – 4.20.

Κέρτεζη: Η οθωμανική οικονομική απογραφή του 1583 – Μέρος Β΄

Σχολιάστε

Κέρτεζη: Η οθωμανική οικονομική απογραφή του 1583 – Μέρος Β΄

Η απογραφή για την Κέρτεζη του 1583 στην παλαιοτουρκική γλώσσα

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΜΕΤΑ ΑΠΟ 120 ΧΡΟΝΙΑ

   Από το 1463 μέχρι το 1583 πέρασαν 120 χρόνια. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν έγιναν ενδιάμεσα κι άλλες οικονομικές απογραφές. Συμφωνήσαμε όμως με την ιδιωτική εταιρεία, ότι, αφού δεν ήσαν πλήρεις, να δώσουμε βάρος σ’ αυτήν του 1583.

   Αυτή την περίοδο είχε εισαχθεί το νόμισμα «γρόσι», ενώ σ’ αυτήν του 1460-63 έγιναν με το νόμισμα «ακτσιές». Ενδιάμεσα υπήρξε το νόμισμα «παράς». Περισσότερα σημειώσαμε στο  Α΄ μέρος (φ. 91, Ιούλιος 2025) στη σταθερή στήλη μας στην ΩΡΑ.

   Να σημειώσουμε εισαγωγικά ότι στη απογραφή του 1583 έχουμε κι άλλες αλλαγές, πέραν του νομίσματος, όπως θα δούμε αναλυτικά. Ανάμεσά τους σημειώνω την αναφορά στα ταβερνεία της Κέρτεζης και στο φόρο τους, στην αναλυτική αναφορά στα δημητριακά και στο φόρο τους, στο μετάξι, στα μελίσσια, κ. ά. Σημαντικό στοιχείο αποτελεί επίσης ο διαχωρισμός της Κέρτεζης σε έξι συνοικίες με εκκλησιαστικές ονομασίες και η καταγραφή των υπόχρε3ων φορολογικά επικεφαλής των οικογενειών με βάση τη συνοικία τους!

ΙΙ. ΤΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΤΗΣ ΑΠΟΓΡΑΦΗΣ ΤΟΥ 1583[1]

     «Με βάση τον πίνακα που παραθέτουμε (μεταφρασμένο στα ελληνικά) οι φόροι είναι τριών ειδών: α) κεφαλικός φόρος (ανά κάτοικο), β) παραγωγικός (με βάση τη συνολική παραγωγή ανά είδος) και γ) άλλοι φόροι (γάμου και ποινών). Η πρόσοδος είναι σε γρόσια.

Η Οθωμανική απογραφή του 1583 για την Κέρτεζη στα ελληνικά.

     Επειδή δεν έχουμε αναλυτική απογραφή του συνόλου των κατοίκων, δεν μπορούμε να διαιρέσουμε ώστε να συμπεράνουμε τον συνολικό κεφαλικό φόρο (7.425 γρόσια) ανά κάτοικο. Επίσης δεν έχουμε αναλυτικά του φόρους για ποινές και για γάμους. Έχουμε μόνο το σύνολο για το έτος αυτό, που φθάνει αισίως στα 760 γρόσια.

     Εκεί που έχουμε αναλυτικά στοιχεία φορολογίας είναι για την πρωτογενή, δευτερογενή και τριτογενή παραγωγή. Δεν φορολογούνται ακόμα τα ζώα! Παρατηρούμε όμως τι καλλιεργούσε τότε η Κέρτεζη!

     Ως δευτερογενής παραγωγή θεωρείται η λειτουργία των νερόμυλων. Κατ’ αρχάς μπορούμε να δούμε ότι έχουμε πολλούς νερόμυλους και την εποχή εκείνη. Οι νερόμυλοι σε μια εποχή προβιομηχανική αποτελούν ανώτατο στάδιο βιοτεχνίας και γι’ αυτό φορολογούνται στυγνά. Επίσης εκείνη την ιστορική περίοδο φαίνεται έμμεσα ότι την ιδιοκτησία την είχαν οι χριστιανοί ντόπιοι κάτοικοι που επίσης είχαν και την τεχνογνωσία. Το σύνολο των νερόμυλων είναι 4 σε λειτουργία και 2 παλαιοί κατεστραμμένοι, όπου όλοι φορολογούνται, με 60 και 15 γρόσια αντίστοιχα. Να σημειώσουμε επίσης ότι υπάρχει και μια φορολογία με 160 γρόσια «χώρων», για την οποία μπορούμε να πιθανολογήσουμε, αλλά όχι με βεβαιότητα.

     Ως τριτογενή παραγωγή θα θεωρήσουμε τα μαγαζιά στην αγορά της Κέρτεζης με την ονομασία «ταβερνεία». Δεν ήταν σκέτα καφενεία, αλλά κυρίως κρασοπουλειά με κάποιο μεζέ που τα συνόδευε. Ταβερνεία διέθετε η Κέρτεζη μέχρι τη δεκαετία του 1970, τα οποία κατόπιν μετεξελίχθηκαν σε καφεστιατόρια μέχρι τις ημέρες μας. Τα ταβερνεία βρίσκονται σε έξι (6) κτίσματα, αφού θα ήταν διάσπαρτα σε κεντρικά σημεία των 5 συνοικιών! Ο φόρος για κάθε ταβερνείο ήταν 30 γρόσια και το σύνολο 180 γρόσια.

ΙΙΙ. Η ΠΡΩΤΟΓΕΝΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΟ 1583

     Φαίνεται πεντακάθαρα ότι η βασική παραγωγή είναι η πρωτογενής. Αξίζει να σημειωθεί ότι είναι πλούσια και σε ποσότητα και σε ποικιλία. Για λόγους μεθοδολογικούς και εκπαιδευτικούς, θα την διαχωρίσουμε σ’ έξι ομάδες:

   α) Χορτολιβαδική (800 γρόσια για χριστιανούς και άλλα 80 μόνο για μουσουλμάνους). Δεν αναφέρεται μονάδα μέτρησης.

   β) Γεωργική παραγωγή δημητριακών 35 φορτωμάτων σιταριού και 40 φορτωμάτων κριθαριού, όπως και λίγης σίκαλης (1 μόλις φόρτωμα) έδωσαν φόρο αντίστοιχα σε γρόσια: (1.960, 1.280 και 42, δηλαδή σύνολο 3.282 γρόσια). Στην παραγωγή αυτή αξίζει να προστεθεί και η καλλιέργεια δύο ειδών από «κεχρί».[2] Από το απλό κεχρί είχαμε παραγωγή 12 φορτώματα,  ενώ από το μαύρο 30 φορτώματα. Η συνολική φορολογία ήταν 1.344 γρόσια (384+960).

     Η μονάδα μέτρησης ήταν τα φορτώματα (στα υποστατικά ή φορτηγά ζώα). Η μονάδα αυτή χρησιμοποιείτο στην ορολογία μέχρι να χαθούν στην πράξη τα ζώα αυτά, μετά την αντικατάστασή τους από τα αγροτικά αυτοκίνητα και τα τρακτέρ στη σύγχρονη εποχή.

   γ) Αμπελουργική παραγωγή (από την εποχή της αρχαίας Κύναιθας). Εδώ φορολογείται ο μούστος, πριν γίνει κρασί. Δεν γνωρίζουμε ακριβώς τι σημαίνει η μονάδα μέτρησης «μέτρα». Πιθανά να ήταν η «μπότσα».[3] Έχουμε λοιπόν ετήσια παραγωγή 160 μπότσες το χρόνο (δηλαδή 410,24 κιλά, η οποία θεωρείται μικρή) με φόρο όμως 3.200 γρόσια. Επομένως η μικρή παραγωγή οφείλεται στην πολύ υψηλή φορολογία, δεδομένου ότι οι μουσουλμάνοι λόγω Κορανίου δεν πίνουν αλκοολούχα ποτά, που ήταν πιθανά και σε διωγμό!

   δ) Εντομοκαλλιέργειες: Σημαντική είναι η παραγωγή μεταξιού, δηλαδή με καλλιέργεια μεταξοσκωλήκων σε μουριές (σηροτροφία). Η σηροτροφία στην Κέρτεζη διατηρήθηκε μέχρι τις αρχές του 20ου αι. Παράχτηκαν 10 λίτρα μετάξι με φόρο 600 γρόσια. Παράλληλα έχουμε και κάποια παραγωγή μελιού με μελισσοτροφία με 70 γρόσια. Η μελισσοτροφία διατηρείται μέχρι τις ημέρες μας.

   ε) Δεν έχουμε πέραν της προσόδου για το χόρτο, ως τροφής των ζώων, φορολογία για την κτηνοτροφία, αλλά έχουμε όμως 150 γρόσια φορολογία σε χοίρους, ζώα που δεν τρώνε οι μουσουλμάνοι.

   στ) Μικρή ήταν η παραγωγή καρυδιών, ειδικά σε σχέση με τη σημερινή εποχή. Έχουμε μόνο ένα φόρτωμα καρύδια με φόρο 56 γρόσια.

     Να σημειώσουμε ότι υπάρχουν ακόμα κάποια ενδιαφέροντα στοιχεία ανά συνοικία. Αφορούν τη φορολογία κληρονομιών, αλλά και την απαλλαγή από αυτή στους «γερακοτρόφους»! Τα γεράκια ήταν μέσα ταχυδρομικών αποστολών! Οι αναφορές σε αυτούς είναι ονομαστικές σε κάθε συνοικία!»

IV. ΟΙ ΕΞΙ ΣΥΝΟΙΚΙΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΕΠΙΚΕΦΑΛΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΩΝ

   Τα στοιχεία της απογραφής αυτής βρίσκονται στις σελίδες 252 -255 του αντίστοιχου καταστίχου.[4] Αναφέρονται στην Κέρτεζη που «υπάγεται στα Καλάβρυτα». Κατανοούμε λοιπόν ότι στην πρώτη περίοδο της Οθωμανικής κυριαρχίας στην Πελοπόννησο η έδρα ήταν τα Καλάβρυτα. Η Κέρτεζη διέθετε έξι εμφανείς συνοικίες.

   Οι έξι συνοικίες της Κέρτεζης (με εκκλησιαστικές ονομασίες) αναφέρονται με την εξής σειρά: 1) «Συνοικία Αγίας Βαρβάρας». 2) «Συνοικία Αγίου Γιάννη Μπάλα». 3) «Συνοικία Άγιου Δημήτρη». 4) «Συνοικία παπα Θόδωρου». 5) «Συνοικία Γαϊτάνη επίσης γνωστή ως Άγιος Γιάννης κάτω (συνοικία)», 6) «Συνοικία Αγίου Θόδωρου».

   Μόνο να υποθέσουμε που ήταν οι συνοικίες μπορούμε και με κίνδυνο να κάνουμε λάθος. Μια υπόθεση είναι ότι η καταγραφή γίνεται από τα ανατολικά προς τα δυτικά. Αν ισχύει τότε η σημερινή Αγία Βαρβάρα στα ΒΑ του σύγχρονου οικισμού της Κέρτεζης έχει ιστορία από τότε (χωρίς την μετέπειτα εμφανή προσθήκη νότιά της). Υπάρχουν οι συνοικίες Αη Δημήτρη και Αη Γιάννη και σήμερα, αλλά δεν είναι βέβαιο ότι πρόκειται για τις ίδιες περιοχές.

   α) Στην συνοικία της «Αγίας Βαρβάρας» αναφέρονται 60 επικεφαλής οικογενειών! Πρόκειται δηλαδή για μια πολύ πυκνοκατοικημένη συνοικία. Ανάμεσά τους ο ιερέας «Παπα Μανώλης». Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Άγγελος Μερκάνας, …., Θόδωρος Σταυράκης, ….., Σταμούλης Παπανικόλας, Άγγελος Παπαγιάννης, …, Παπα Μανώλης, …., Βασίλης Κονικλής, Ζαχαρίας Τσαγκάρης, …., Αλέξανδρος Νάζος, …., Παύλος Αρνάς, …., Βάλιος Βεντέκας, Στάθης Κουβαράς, Μαν’ωλης Χαρκόπουλος, …., Κώστας Μουρκανάς.».

  β) Στην συνοικία του «Αγίου Γιάννη Μπάλα» αναφέρονται 54 επικεφαλής οικογενειών. Δεν αναφέρεται ιερέας εμφανώς. Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Στέφανος Κωστάνης, …, Μιχάλης Λιόλος, …, Βασίλης Αρνάς, …, Μανώλης Καρνίτσας, …, Γιώργης Τσέκος, …, Στάθης Λαζάρου, Δήμος Τσουκαλάς, …, Λεοντάρης Πέρκης, …, Γιώργης Κολιγκιώνης, …, Γιάννης Κωστάκης, …».

   γ) Στην συνοικία του «Άγιου Δημήτρη» αναφέρονται 67 επικεφαλής οικογενειών. Ανάμεσά τους οι ιερείς «Παπα Γιάννης» και «Παπα Βάλιος». Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Μανώλης Μαλαυρός, …, Σταμάτης Αρνάς, …, Σταμούλης Παπαδάς, …, Νικόλας Μαυρόπουλος, …, Λάζαρος Γαϊτάνης, …, Νικόλας Παλιούρης, Δήμος Τσένας, …, Γιώργης Κοντονικόλας, Θόδωρος Κρανίτσας, …, Θόδωρος Πετρόπουλος, Γιώργης Μαυρομάτης, Γκίνης Γιάννη Τσένας».

   δ) Στην συνοικία του «παπα Θόδωρου» αναφέρονται 54 επικεφαλής οικογενειών. Δεν αναφέρεται άλλος ιερέας. Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Βασίλης Κομνηνός, …, Στέφανος Καρυάς, Σταμάτης Πανίτσας, …, Αλέξανδρος Μακρυχέρας, …, Θόδωρος Άσιος, …, Θόδωρος Πετρής, …, Δήμος Ζούλας, …, Λαυρέντης Μαθιός, …, Δήμος Μακλούνης, Γιώργης Μιχάλη».

   ε) Στην συνοικία «Γαϊτάνη επίσης γνωστή ως Άγιος Γιάννης κάτω (συνοικία)» αναφέρονται 20 επικεφαλής οικογενειών. Δεν αναφέρεται ιερέας εμφανώς. Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Θόδωρος Γαϊτάνης, …, Νίκος Ξένος Θόδωρου, …, Στάθης Χαρκόπουλος, Σταμούλης Μπούζας, Γιώργης Πετρής, Σταμάτης Γερακάρης, Γιώργης Ζεβός, …, Γιώργης Σκορδούλας, …».

   στ) Στην συνοικία του «Αγίου Θόδωρου αναφέρονται 26 επικεφαλής οικογενειών. Δεν αναφέρεται ιερέας εμφανώς. Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Δήμος Καστανιώτης, …, Γιάννης Καπέρης, …, Λεοντάρης Τόγιας, …, Δήμος Πολίτης, …, Δήμος Κυρκομύτης, …, Αλέξανδρος Ραχλούμος, …, Νικόλας Βασίνης, …, Γιώργης Πετρόπουλος, Γιώργης Μαυρομάτης».

  Μια πρώτη, αλλά βασική, παρατήρηση που κάνουμε τα επώνυμα δεν έχουν καμία σχέση με τις λίστες που διαθέτουμε κατά την επανάσταση του 1821, τη συνέλευση για τα νερά του 1919, πολύ δε περισσότερο με τα σημερινά δεδομένα.

   Μια δεύτερη παρατήρηση είναι το σύνολο των επικεφαλής οικογενειών που είναι 281 υπόχρεοι: 60+54+67+54+20+26= 281. Ακόμα κι αν θεωρήσουμε ότι αρκετοί ανήκουν στην ίδια οικογένεια (αναφέρονται κάποιοι ως γιοί), δεν μπορούμε παρά να πούμε ότι η Κέρτεζη είχε υπερπληθυσμό! Αναλυτική, όμως, και συγκριτική μελέτη επιθυμούμε να κάνουμε στον Δ΄ τόμο το σειράς, αν μας χαριστεί ζωή…

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: 1η δημοσίευση στην ΩΡΑ των ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ, στήλη Βουραϊκές νύξεις, φ. 92, σελ. 28-29.

Παραπομπές

[1] Η παράγραφος αυτή, όπως και η επόμενη αποτελούν αποσπάσματα από το βιβλίο μας: ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΣΤΑ ΒΟΥΝΑ, εκδ. Αρμός, Ιούνιος 2024, σελ. 55-58.

[2] Διαβάζουμε στη Βικιπέδια σχετικά: «Το κεχρί είναι η γενική ονομασία διαφόρων ειδών ποωδών φυτών της οικογένειας των Αγρωστιδών (Graminae), τα οποία παράγουν μικρά εδώδιμα σπέρματα και χρησιμοποιούνται ως τροφή του ανθρώπου ή ως ζωοτροφή. Το κεχρί ανακαλύφθηκε και καλλιεργήθηκε συστηματικά για πρώτη φορά στην Κίνα το 7500 π.Χ..

   Όλα τα είδη κεχριού αναπτύσσονται αντίστοιχα με το σόργο [= ένα από τα περίπου 30 είδη, όπως είναι το γνωστό «καλαμπόκι», από το στέλεχος του οποίου κατασκευάζονταν και στην Κέρτεζη οι σκούπες] με μόνη διαφοροποίηση ότι ενίοτε η παραγωγή στελεχών (αδέλφωμα) είναι πιο άφθονη. Ο χρό-νος του βλαστικού τους κύκλου είναι σύντομος από 2 έως 3 μήνες για τα πρώιμα και 5 μήνες για τα όψιμα…». ΠΗΓΗ: Βικιπέδια.

[3] Η «μπότσα» ήταν μονάδα μέτρησης υγρών: «μέτρο χωρητικότητας υγρών για τη μέτρηση κυρίως μούστου ή κρασιών, ίσο με δυο μετρικές οκάδες, (2x 400×3,2) = 2.560 γραμμάρια πριν από την οκά! 1 οκά αντιστοιχούσε σε 1,28 κιλά και η μία μπότσα σε 2 οκάδες=2,564 κιλά περίπου.

   Πηγή: https:// el.wiktionary.org/wiki/.

[4] ΒΟΑ ΤΤ607, όπου BOA: Başbakanlık Osmanlı Arşivi (The Ottoman Archives of the Prime Minister’s Office, Αρχεία Πρωθυπουργίας της Κωνσταντινούπολης). TT: Tapu Tahrir.

Κέρτεζη: Η 1η οθωμανική οικονομική απογραφή (1460)

Σχολιάστε

Κέρτεζη: Η 1η οθωμανική οικονομική απογραφή (1460)

Α΄ ΜΕΡΟΣ

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. Η ΚΑΤΑΛΗΨΗ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΡΧΙΑΣ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ

     Βρισκόμαστε στην πρώτη φάση της Οθωμανικής κυριαρχίας στην Πελοπόννησο. Οι Οθωμανοί πραγματοποιούσαν ανά περιόδους οικονομικές απογραφές. Συντάσσονταν στην παλαιοτουρκική γλώσσα (είδος αραβικής). Τα έγγραφα φυλάσσονται μέχρι τις ημέρες μας στα γενικά αρχεία του σημερινού κράτους της Τουρκίας…

     Ήλθα σε επαφή με ιδιωτική ελληνική εταιρεία, που διαχειρίζεται και μεταφράζει τα εν λόγω έγγραφα, αρχικά στην νεοτουρκική γλώσσα και τέλος στην ελληνική. Αρχικά ήλθε στα χέρια μου η οικονομική απογραφή του 1583 για την Κέρτεζη[1] και μετά από ένα χρόνο του 1460-63.

   Έτσι ήλθαν τα μεν πρώτα έγγραφα στα χέρια μου, στον χρηματοδότη,[2] αλλά και σε κάποια ελάχιστα ακόμη θεσμικά πρόσωπα.[3] Όσον αφορά τα δεύτερα (1460-63) είναι, κατά το κλείσιμο του βιβλίου, μόνο στα δικά μου χέρια και στο νέο μας χρηματοδότη.[4]

Συνέχεια →

Προσωπικός αριθμός και αριθμητικά αγιογραφικά σύμβολα

Σχολιάστε

Προσωπικός αριθμός και αριθμητικά αγιογραφικά σύμβολα

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΕΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Για μια ακόμα φορά οι λεγόμενοι φονταμενταλιστικοί και χιλιαστικοί κύκλοι στη χώρα μας συνδέουν με απόλυτο τρόπο πραγματικές κυβερνητικές αλλαγές, που έχουν παγκόσμιο ηλεκτρονικό χαρακτήρα, με σύμβολα στην Αποκάλυψη του Ιωάννη. Στην συγκεκριμένη περίπτωση αφορά την εισαγωγή του «προσωπικού αριθμού» που εισάγει αυτό τον καιρό τη κυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη (ΝΔ).

   Με τον τρόπο που λειτουργούν, δημιουργούν προβλήματα στην σοβαρή κριτική που είναι αναγκαία. Εμείς θα πάμε ανάποδα σ’ αυτό το άρθρο. Θα ξεκινήσουμε από κάποια αριθμητικά σύμβολα στην Αγία Γραφή για να βγάλουμε το δικό μας συμπέρασμα για το εν λόγω ζήτημα.

ΙΙ. 666 ΚΑΙ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ

Συνέχεια →

Οι γυναίκες στην εκκλησία: Μεταξύ ευαγγελίων και ανδροκρατίας – Μέρος Β΄

Σχολιάστε

Οι γυναίκες στην εκκλησία: Μεταξύ ευαγγελίων και ανδροκρατίας

(Προδημοσίευση από συλλογικό τόμο[1])

Μέρος Β΄

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ ΤΟ Μέρος Α΄

IV. ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΑΝΩΤΕΡΟ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟ ΡΟΛΟ  

Για να δούμε, λοιπόν, το ρόλο των γυναικών, πλην ελάχιστων εξαιρέσεων, τα εκατό τελευταία χρόνια. Οι γυναίκες θεολόγοι σπούδασαν στην Ελλάδα από τη δεκαετία του 1940, αποφοίτησαν και διδάσκουν ανελλιπώς στα σχολεία της Β/βαθμιας εκπαίδευσης μέχρι τις ημέρες μας. Πώς έγινε αυτή η αλλαγή; Μα οι σπουδές και οι διορισμοί είναι κρατική υπόθεση. Εάν ήταν εκκλησιαστική δεν θα υπήρχαν κάν κατά πάσα πιθανότητα. Τα τελευταία χρόνια έχουμε και γυναίκες θεολόγους στις θεολογικές σχολές (Γ/βαθμια). Ως μαθητής είχα την ευλογία να έχω μία από τις πρώτες αποφοίτους, την «καθηγήτρια της αγάπης»,[2] την καθηγήτρια δηλαδή Μαρία Παπαγιάννη, στο Γυμνάσιο Καλαβρύτων. Μια χαρά λοιπόν.

Συνέχεια →

Οι γυναίκες στην εκκλησία: Μεταξύ ευαγγελίων και ανδροκρατίας – Μέρος Α΄

Σχολιάστε

Οι γυναίκες στην εκκλησία:

Μεταξύ ευαγγελίων και ανδροκρατίας

(Προδημοσίευση από συλλογικό τόμο[1])

Μέρος Α΄

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΠΕΡΙ ΓΥΝΑΙΚΕΙΑΣ ΧΕΙΡΑΦΕΤΗΣΗΣ

    Έχουν περάσει πάνω από εκατό χρόνια που η γυναικεία χειραφέτηση στον ευρωπαϊκό κόσμο -και εν γένει στο «δυτικό»- έχει φτάσει σ’ ένα βαθμό μέσα και στα λαϊκά στρώματα. Μέχρι τότε ελάχιστες γυναίκες είχαν περάσει το φράγμα της υποτέλειας, της ανδροκρατίας και της πατριαρχίας. Ενδεικτικά θυμίζουμε κάποιες γυναίκες «βασιλομήτορες» στην ανατολική ρωμαϊκή αυτοκρατορία (λόγω ανήλικων τέκνων και πολύ αργότερα στη ρωσική). Φαινόμενα τέτοια δεν γνωρίζω στην εγγύς και μέση Ανατολή, ούτε στη Βόρεια Αφρική.

   Η αναφορά σ’ αυτόν το γεωγραφικό χώρο γίνεται διότι στις περιοχές αυτές άνθησε κατά καιρούς η χριστιανική πίστη, όχι πάντα με αυθεντικό τρόπο. Αργότερα η επέλαση και η κυριαρχία του Ισλάμ επέτεινε αυτή την υποβάθμιση της γυναίκας. Πέρασαν πολλοί αιώνες μέχρι να έλθει η νεωτερικότητα στο δυτικό κόσμο για να ξεκινήσει θεωρητικά και πρακτικά η γυναικεία χειραφέτηση, τόσο από την ανδροκρατία, όσο και από ένα ισχυρό πλέγμα κοινωνικής, θρησκευτικής και πολιτικής υποταγής. Φυσικά στο δρόμο αυτό υπήρξαν και λανθασμένες απολήξεις, αλλά αυτό ήταν μοιραίο.

Συνέχεια →

Τα σχολεία της Κέρτεζης – ΜΕΡΟΣ Δ΄ (ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ)

Σχολιάστε

Τα σχολεία της Κέρτεζης

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

ΜΕΡΟΣ Δ΄ (ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ)

ΧΙV. ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΠΟ ΠΗΓΕΣ ΓΙΑ ΤΑ ΜΕΤΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΕΡΤΕΖΗΣ

   α) Το 1906 ο Καλαβρυτινός την καταγωγή Γεώργιος Παπανδρέου ΔΦ αναφέρει ανάμεσα σε πολλά: «….Εκ των πρώην δημάρχων Καλλιφωνίας και Κερτεζιτών Χρ. Σκαμβούγερα, Γ. Στριφτόμπολα, Αθ. Τσιρίκου και Π. Σαρδούνη μνημονευτέοι, ιδία ο αποθανών Γεώργ. Στριφτόμπολας ταγματάρχης της φάλαγγος και υιός του πεσόντος κατά τον αγώνα εν Λεβιδίω, διότι ούτος εδωρήσατο την εν Κερτέζη οικίαν του δι’ ελληνικόν σχολείον και εξ ιδίων εμισθοδότει τον διδάσκαλον αυτού από του 1876 μέχρι του 1891, ότε πλέον ανέλαβε την δαπάνην το δημόσιον. Εκ Κερτέζης κατάγονται και οι εν Πάτραις Στριφτομπολαίοι».[21]

   Παρατήρηση: Σημαντική είναι η πληροφορία για τη χρηματοδότηση του δασκάλου. Δεν την έχουμε βρει σε κανένα άλλο αρχείο μέχρι στιγμής!

Συνέχεια →