Κέρτεζη: οι εξορμήσεις στα ξωκκλήσια

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Όπως πολλά χωριά στον ορεινό όγκο της χώρας μας, έτσι και στην Κέρτεζη έχουν κτιστεί πολλά παρεκκλήσια και ξωκκλήσια. Τα περισσότερα ξωκκλήσια, απ’ αυτά που είναι όρθια, κτίστηκαν τον 20^ο αι., κάποια λίγα αρχές του 21^ου και ένα τον 19^ο αι. Αντίθετα τα παρεκκλήσια (εντός του οικισμού) καταγράφονται στον 20^ο αι., ενώ τα περισσότερα έρχονται από την εποχή της τουρκοκρατίας. Κάποια παλαιά ανακαινίστηκαν με την πάροδο του χρόνου.

   Τα παρεκκλήσια μπορούν να λειτουργήσουν και την φθινοπωρινή περίοδο όταν εορτάζουν (Αη Δημήτρης), ενώ σε άλλα εγκαταλείφθηκε η αντίστοιχη λειτουργία τους στη χειμερινή περίοδο (Αγία Βαρβάρα, Άγιος Χαράλαμπος, Άγιοι Θεόδωροι, Αη Τρύφωνας). Κατά κανόνα βρίσκεται άλλη αφορμή για να λειτουργήσουν.

  Με τον ερχομό του Πάσχα την άνοιξη και το καλοκαίρι σχεδόν όλα τα παρεκκλήσια και ξωκκλήσια λειτουργούν μέχρι και τις ημέρες μας. Μόνο ο παλαιός κεντρικός Ναός της Κοιμησης της Θεοτόκου, που δεν έχει ακόμα μπει σε πρόγραμμα αποκατάστασης, και το ξωκκλήσι της Κάτω Παναγιάς έχουν δεκαετίες να λειτουργηθούν.

   Στο άρθρο αυτό θα καταγράψουμε με χρονολογική σειρά τις λειτουργικές εξορμήσεις μόνο στα ξωκκλήσια, ένα θα αναφέρουμε συνοπτικά λίγα στοιχεία για την ανέγερσή τους και στα ιερά Πρόσωπα στα οποία αναφέρονται.

   Εκ των προτέρων να σημειώσουμε ότι κάποια απ’ αυτά εορτάζουν με βάση την κινητή εορτή του Πάσχα (Πεντηκοστάριο), ενώ άλλα με βάση το σταθερό μηναίο. Επίσης, αν συμπέσει Κυριακή ή άλλη Δεσποτική εορτή, ο εορτασμός στο ξωκκλήσι αναβάλλεται για την επόμενη χρονιά. Αναβολή συμβαίνει και σε περίπτωση κακοκαιρίας.

   Στη σύγχρονη εποχή προσεγγίζονται με αυτοκίνητα, αλλά και με ποδαρόδρομο, πάντα λιγότερο από μία ώρα με τα πόδια. Σε κάποια υπάρχει μικτό σύστημα. Μέχρι τη δεκαετία του 1980, όσα λειτουργούσαν, προσεγγίζονταν με ζώα ή με τα πόδια.[1]

ΙΙ. ΤΑ ΠΑΣΧΑΛΙΝΑ ΞΩΚΚΛΗΣΙΑ ΤΗΣ ΚΕΡΤΕΖΗΣ

   Τα ξωκκλήσια που λειτουργούν με βάση το Πεντηκοστάριο είναι δύο (Άγιος Τρύφωνας και Αγία Τριάδα). Επίσης εάν η 23^η Απριλίου (Αγίου Γεωργίου) συμπέσει την περίοδο του Τριωδίου ή την ημέρα του Πάσχα, τότε η εορτή γίνεται την Δευτέρα του Πάσχα. Διαφορετικά η εορτή γίνεται με βάση το μηναίο. Θα παρουσιάσουμε αυτά τα τρία με χρονική σειρά που λειτουργούν.

ΙΙΙ. Ο ΑΗ ΓΙΩΡΓΗΣ

   Έγκυρες πληροφορίες αναφέρουν ότι κτιζόταν σίγουρα το 1917. Μάλιστα οι εικόνες του τέμπλου έχουν ως έτος το 1921! Το κτίσιμο χρηματοδοτήθηκε από Κερτεζίτες μετανάστες στις Η.Π.Α. αρχές του 20^ου αι..

   Το ναΰδριο είναι δομημένο με αρχιτεκτονική σταυροειδούς μετά τρούλου.Το ξωκκλήσι προσεγγίζεται από μικρά αυτοκίνητα, αν και το πλήθος προτιμά να περπατήσει μεγάλο μέρος της διαδρομής. Βρίσκεται λιγότερο από 300 μ. ανατολικά του σύγχρονου οικισμού και σε υψόμετρο περί τα 780μ. Η ευρύτερη περιοχή, με αμπέλια έως και τον 20^ο αι., πήρε το όνομά της από το ξωκκλήσι.

   Η εορτή, όποτε κι αν συμπέσει, χαρακτηρίζεται με την προσφορά πασχαλινής κουλούρας και αγώνα δρόμου, που μέχρι πρόσφατα ήταν 1000 μ. κι έφτανε μέχρι την κεντρική πλατεία. Εκεί ακολουθεί χορός με πίπιζες και νταούλι. Στις μέρες μας έχει μειωθεί η απόσταση στα 500μ., λόγω της μικρής σχετικά ηλικίας των αθλητών και αθλητριών.

   Ο αγώνας σχετίζεται με το τρέξιμο του αγίου για να σκοτώσει έναν δράκοντα, κατά την παράδοση, που φυλούσε μια πηγή κοντά στη Σιλήνα της Λιβύης.[2] Ο δράκοντας άφηνε το νερό της πηγής ελεύθερο μόνο αν έτρωγε άνθρωπο. Οι κάτοικοι όριζαν με κλήρο το θύμα.

   Ως στρατιωτικός ο άγιος βρέθηκε εκεί όταν ήλθε η σειρά μιας βασιλοπούλας. Έτρεξε και τον σκότωσε (εξού και Τροπαιοφόρος). Αργότερα μαρτύρησε φρικτά αρχές του 3^ου αι. μ.Χ. επί Διοκλητιανού (εξού και Μεγαλομάρτυρας).

IV. Ο ΑΗ ΤΡΥΦΩΝΑΣ

   Το ξωκκλήσι του Αγίου Τρύφωνα βρίσκεται ακριβώς στα όρια του οικισμού και σε υψόμετρο 900 μ. Κτίστηκε αρχές της δεκαετίας του 1970 από ομάδα πρωτοβουλίας της ευρύτερης γειτονιάς και συνδρομή όλου χωριού. Υπάρχει παλαιό εικονοστάσι και θεωρείται ότι κάτω από τον Πάνω δρόμο υπήρχε παλαιός ναός.

   Ο Αη Τρύφωνας θεωρείται προστάτης των αμπελουργών. Προσεγγίζουν για τρεις δεκαετίες και μικρά αυτοκίνητα. Εορτάζεται η δεσποτική εορτή της Αναλήψεως, αφού την 1^η Φλεβάρη που εορτάζει ο άγιος, είναι συνήθως βαρύς ο Χειμώνας. Η Πέμπτη της Αναλήψεως κυμαίνεται από τα μέσα Μαΐου έως τα μέσα Ιουνίου κατά κανόνα.

V. ΤΟ ΞΩΚΚΛΗΣΙ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΟΣ

   Βρίσκεται νοτιοδυτικά, μέσα στο καστανόδασος στην περιοχή «Καλόγερος», δίπλα σε χείμαρρο που κατεβαίνει από την «Καρβελού» και σε υψόμετρο που πλησιάζει τα 1000μ..  Πρόκειται για ναΰδριο. Ο Ι. Ναός ανεγέρθηκε το 1998 με δαπάνες και προσωπική εργασία του αείμνηστου Χρήστου Νικ. Λυκάκη/«Ζέκιου». Το 2002 κτίστηκε και το παρακείμενο αρχονταρίκι, το δεύτερο μέχρι στιγμής στις εκκλησίες του χωριού.

   Αρχικά λειτουργούσε στις 23 Αυγούστου (Εννιάμερα της Παναγίας), αλλά εδώ και δύο δεκαετίες λειτουργεί τη Δευτέρα του Αγίου Πνεύματος. Πάντως, λόγω της Δεσποτικής εορτής, υπάρχουν κάποιες αντιδράσεις για τη μη συμμετοχή των πολύ μεγάλης ηλικίας προσκυνητών.

VΙ. ΤΑ ΞΩΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΜΗΝΑΙΟΥ

   Τα περισσότερα ξωκκλήσια εορτάζονται με βάση το μηναίο, δηλαδή με βάση την εορτή του αναφερομένου Αγίου ή Αγίας. Αναφερόμαστε όμως μόνο σ’ αυτά που συμπίπτουν σε καλοκαιρινή περίοδο. Θα τα παρακολουθήσουμε με βάση την ημερομηνία που εορτάζονται και λειτουργούνται.

   Όπως ήδη έχουμε σημειώσει πλέον τον χειμώνα δεν ανοίγουν. Τυπικά πρώτο εορτάζει συχνά του Αη Γιώργη (23 Απρίλη) ή τη Δευτέρα του Πάσχα, αν το Πάσχα αργήσει.

VΙΙ. ΤΟ ΞΩΚΚΛΗΣΙ ΤΟΥ ΑΗ ΝΙΚΟΛΑ ΚΑΤΩ ΑΠΌ Τ’ ΑΛΩΝΙΑ

   Είναι ξωκκλήσι του Αγίου Νικολάου του εν Βουνένοις, κατά τις εκτιμήσεις πολλών παλαιών. Εορτάζει σταθερά στις 9 Μαΐου. Οι γείτονες του ναϋδρίου προσέρχονται πάντοτε και παίρνουν αγιασμό για τα χωράφια και τα ποίμνιά τους!  Κάποιοι όμως επιμένουν ότι είναι του Αγίου Νικολάου των εν Μύροις (εορτή 6 Δεκεμβρίου) ή πρόκειται για άγνοια και παρεξήγηση.

   Είναι χτισμένος νότια από την περιοχή «Αλώνια της Κέρτεζης» και κοντά στην βόρεια όχθη του Βουραϊκού και σε υψόμετρο περί τα 730 μ.. Έχει ηλικία περίπου 100 ετών. Η περιοχή πήρε το όνομα «Αη-Νικόλας». Η αρχιτεκτονική του είναι απλή Βασιλική. Διαθέτει απλό καμπαναριό.

   Εορτάζει σταθερά στις 9 Μάη, του Αγίου Νικολάου του εν Βουνένοις. Κατά το 2005 έγινε ανακαίνιση από το Εκκλ/κό Συμβούλιο, ενώ το 2014 απέκτησε και μικρό καμπαναριό με δωρεά της Βασιλικής Νικολάου.

   Έχει νεόκτιστο (σε αντικατάσταση παλαιότερου) εικονοστάσι βορειοδυτικά του ξωκκλησιού, στη διασταύρωση του κεντρικού δρόμου με το δρόμο για Καλλιφώνιο μέσω «Χαλιάδων», το οποίο ανεγέρθηκε προς τις αρχές του 20^ου αι. Είναι το πρώτο καινούριο σε πέτρινη αρχιτεκτονική.

VΙΙΙ. ΤΟ ΞΩΚΚΛΗΣΙ ΤΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ

   Είναι χτισμένο ΝΑ του Αγ. Γεωργίου, κοντά στο κεντρικό δρόμο, ταπεινό στο λαιμό του στενόχωρου τόπου του χωριού και σε υψόμετρο περί τα 760.. Η περιοχή πήρε το όνομα «Σταυρός». Η αρχιτεκτονική του είναι απλή Βασιλική.

   Σπάνια εορτάζει στις 14 Σεπτέμβρη (της Ύψωσης του Τιμίου Σταυρού), αλλά λειτουργείται στις 21 Μάη, της εορτής Κωνσταντίνου και Ελένης (που βρήκαν τον Τίμιο Σταυρό).

   Ανακαινίστηκε το 1912 από τους αείμνηστους Χρήστο Β. Παπαχρυσάνθου και την σύζυγό του Αγγελική Χ. Παπαχρυσάνθου. Πρόσφατα το Εκκλ/κό Συμβούλιο ανακαίνισε το δάπεδο. Πριν λίγα χρόνια απέκτησε απλό μεταλλικό εικονοστάσι λίγο πιο κάτω, βόρεια στην άκρη του κεντρικού δρόμου.

ΙΧ. ΤΟ ΞΩΚΚΛΗΣΙ ΤΗΣ ΑΝΑΛΗΨΗΣ ΣΤΟ ΧΡΙΣΤΌ

   Βεβαίως υπάρχει και το ξωκκλήσι της Αναλήψεως στο οροπέδιο του Χριστού (1000μ. υψόμετρο περ.), αλλά είναι πολύ δύσκολο εκείνη την περίοδο να εορταστεί για μια σειρά από λόγους.

   Το σύγχρονο ναΰδριο κτίστηκε στην ίδια θέση με το παλαιό, βορειανατολικά του χωριού, από ζευγάρι Κερτεζιτών που έφυγαν ως μετανάστες στη Γερμανία (Πάνου Δουκλιά και της συζύγου του Ακριβούλας, το γένος Διαμαντόπουλου) σε ένα πλάτωμα πάνω από την πλαγιά «Σενά», στα τέλη της δεκαετίας του 1960. Λίγα χρόνια πριν, άλλοι κερτεζίτες έκτισαν τσιμεντένιο εικονοστάσι 10 μ. δυτικά του, το οποίο όμως θέλει ανακαίνιση…

   Πληροφορίες αναφέρουν ότι μία φορά λειτούργησε ο αείμνηστος παπα Ανδρέας Δημ. Νικολάου, αρχές της δεκαετίας του 1970 και μία φορά ο αείμνηστος παπα Ασημάκης Κατσιαμέτης της δεκαετία του 1990, όπου η οικογένεια Διαμαντόπουλου έκανε και μικρό πανηγύρι.

   Είναι πολύ δύσκολο να εορτάζεται η  δεσποτική εορτή της Αναλήψεως, αφού δεν έχει ούτε δρόμο για αυτοκίνητα (ακόμα). Τα τελευταία τρία χρόνια εορτάζεται σε κάποια από τις εορτές των Αγίων γυναικών μετά τα μέσα Ιουλίου.

   Την ευθύνη της εορτής την έχει η κόρη του ζεύγους Βασιλική και ο σύζυγός της Χρήστος Μπουρδής (Πριόλιθος), ενώ βοηθάει πολύ η οικογένεια της Κυριακούλας Διαμαντοπούλου. Δύο φορές στην εορτή της Αγίας Μαρίνας (17 Ιουλίου) και μία φορά της Αγίας Άννας (25 Ιουλίου).

Χ. ΤΟ ΞΩΚΚΛΗΣΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΑΝΤΕΛΕΗΜΟΝΑ

   Βρίσκεται βορειοδυτικά, στην αρχή του «Απανόκαμπου» σε απόσταση λιγότερη από 500 μ από τα τελευταία σπίτια του οικισμού και σε υψόμετρο περί τα 940μ.. Εορτάζει και πανηγυρίζει στις 27 Ιουλίου.

   Πρόκειται για ναΰδριο με μικρή αυλή. Κτίστηκε στις αρχές του 21^ου αιώνα και συγκεκριμένα το 2006. Ανεγέρθηκε με δαπάνες και προσωπική εργασία των αείμνηστων Νικολάου Γεωργ. Τσιρίκου και της συζύγου του Καλλιόπης. Τώρα τον καθαρισμό, τους άρτους, τα κόλλυβα Τρισάγιου των κτητόρων, τα γλυκά και τα αναψυκτικά προσφέρουν οι κόρες του (Ιφιγένεια και Μαρία)!

   Το ξωκκλήσι προσεγγίζεται άνετα με ποδαράτη από δυο δρόμους, ενώ μπορούν να φτάσουν και αυτοκίνητα.

ΧΙ. ΤΟ ΞΩΚΚΛΗΣΙ «ΤΗΣ ΑΓΙΑ ΣΩΤΗΡΟΣ»

   Πρόκειται παλαιό μισοπεσμένο κτίσμα – παρεκκλήσι της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος του εκεί Ι. Μετοχίου της Αγίας Λαύρας επ’ ονόματι του Αγ. Νικολάου Του εν Μύροις. Όμως ξανακτίστηκε στα τέλη του 19^ου αιώνα με δαπάνες του φιλο-κερτεζίτη τσοπάνη «Γερο-Καλύβα», πάνω στα ερείπια εξωκκλησίου του Ι. Μετοχίου της Αγίας Λαύρας Καλαβρύτων. Γι’ αυτό και βρίσκεται περικυκλωμένος από πολλές τεράστιες πουρνάρες.

   Μετά από συνάντησή μου με τον Γεώργιο Δημ. Καλύβα, δηλαδή εγγονό του «Γερο-Καλύβα»  Γεωργίου Καλύβα (πρώην Γιαννούλη), την εορτή της του εξωκκλησιού στις 06.08.2017, η ιστορία της ανέγερσης έχει περιληπτικά ως εξής:

   Μετά την εθνικοαπελευθερωρική επανάσταση του 1821 ο ρουμελιώτης Γεώργιος Γιαννούλης κυνηγημένος από τους τούρκους βρήκε καταφύγιο στους ανατολικούς πρόποδες στα κερτεζίτικα ανατολικά βουνά του Ερύμανθου «Γολέμια» και δυτικά της Μάκοβας και έφτιαξε κοπάδι κοντά στην «Βρύση του Γκλενάκη». Πήρε το επώνυμο «Καλύβας» από τους ντόπιους κερτεζίτες, αφού εκεί έκτισε καλοκαιρινή ξύλινη καλύβα, γνωστά και ως «Κονάκια του Καλύβα». Αργότερα έκανε γυναίκα από ένα χωριό της Αμαλιάδας, αφού τον χειμώνα κατέβαζε εκεί τα πρόβατα για ξεχειμώνιασμα.

   Τα καλοκαίρια και μετά τον θερισμό των χωραφιών στην σημερινή περιοχή της «Αγιά Σωτήρος», όπου και το Ι. Μετόχι της Αγίας Λαύρας, έφερνε τα πρόβατα για βόσκημα στα καλλιεργημένα χωράφια και έφτιαχνε εκεί και πρόχειρη στάνη και κατάλυμα. Αυτή την έφτιαχνε στο υψωματάκι που είναι κτισμένο το σημερινό ξωκκλήσι. Με την γυναίκα του έκαναν στη σειρά έξι κόρες.

   Όταν το 1875 το έβδομο παιδί τους ήταν αγόρι, ήλθαν σε συμφωνία με το ηγουμενοσυμβούλιο της Αγίας Λαύρας (που όριζε την περιοχή του Μετοχίου), που ήταν η εξής:

   α) Να βαπτιστεί από τον ηγούμενο το αγόρι τους εκεί και να ονομαστεί Δημήτριος (πατέρας του Γεωργίου που μας έδωσε την συνέντευξη).

   β) Να ανεγείρει στη θέση του καταλύματος ξωκκλήσι επ’ ονόματι της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος με δικά του έξοδα.

   γ) Να πανηγυρίζει το ξωκκλήσι κάθε χρόνο (06 Αυγούστου) για να κοινωνεί όλη η οικογένειά του εν λόγω!

   Από τότε το ξωκκλήσι πανηγυρίζει, έστω κι αν πέφτει η 6^η Αυγούστου Κυριακή. Χαρακτηριστική είναι λαδερή μπουγάτσα και η επίσκεψη της Νερομάννας στα 200 μ βόρεια από το ξωκκλήσι. Η επίσκεψη γίνεται είτε ποδαράτη, είτε με πολλά ΙΧ και αγροτικά. Παλαιότερα γινόταν με στολισμένα ζώα!

ΧΙΙ. ΤΟ ΞΩΚΚΛΗΣΙ ΤΗΣ ΖΩΟΔΟΧΟΥ ΠΗΓΗΣ

   Χτίστηκε στην κορυφή της Ράχης Ρουμάνη, όπου προχριστιανικά δέσποζε το Οχυρό της Κέρτεζης και σε υψόμετρο 936 μ., που προστάτευε την αρχαία Κύναιθα και του επτά δρόμους που περνούσαν από την περιοχή!

   Την δεκαετία του 1960 (1965) αποπερατώθηκε, όπως αναφέρει σχετική μαρμάρινη πλάκα. Πιθανώς πρωτολειτούργησε μάλλον την Παρασκευή του Πάσχα, της Ζωοδόχου Πηγής, το 1967. Πολύ πιθανόν όμως αυτή να είναι η 2^η φορά, αφού άλλοι θεωρούν ότι λειτούργησε και το 1965, όταν αποπερατώθηκε. Το ναΰδριο έχει αρχιτεκτονική σταυροειδούς μετά τρούλου.

   Οι εργασίες ξεκίνησαν από τον εν ΗΠΑ Κερτεζίτη αείμνηστο Γεώργιο Σπανό το 1957. Τα υλικά ανέβαιναν με ζώα από το νότιο μέρος, δηλ. στη Ράχη Ρουμάνη.

   Λειτούργησε μάλλον άλλη μία φορά και η επόμενη ήταν το …2010 στις 23 Αυγούστου, στην Απόδοση της Κοίμησης της Παναγιάς μας με ευθύνη του Συλλόγου των εν Αθήναις Κερτεζιτών, επί προεδρίας του αείμνηστου Νίκου Αρ. Κωνσταντακόπουλου. Τότε δημιουργήθηκε και μικρό καμπαναριό.

   Το ναΰδριο δεσπόζει στην κορυφή του βράχου Παναγιά σε όλα τα γύρω χωριά και φυσικά οράται από τον δημόσιο δρόμο Καλαβρύτων-Κλειτορίας-Τριπόλεως.

    Τα επόμενα χρόνια ο εν λόγω Σύλλογος τον φώτιζε τα βράδια με προβολείς που προσφέρουν φως μέσω φωτοβολταϊκών. Το ανηφορικό μονοπάτι μέσα από τις καστανιές και τα πουρνάρια καθαρίζεται κάθε χρόνο, οπότε είναι πρόσφορο για προσκυνητές και τη νεολαία.

   Διαθέτει μικρό καμπαναριό που τοποθετήθηκε κατά το 2010, δωρεά του Συλλόγου των Εν Αθήναις Κερτεζιτών. Είναι η χρονιά που πρωτολειτούργησε μετά από 40 χρόνια το εν λόγω ναΰδριο!!!

   Την τελευταία δεκαετία συντηρείται και λειτουργεί με ευθύνη του απογόνου Παναγιώτη Σπ. Σπανού. Ο ίδιος συντηρεί και αναβαθμίζει πλέον τα φωτοβολταϊκά και προσφέρει γλυκά και νερά στους προσκυνητές. Ο ίδιος επίσης φέρνει μικροφωνική και η ψαλμωδία ακούγεται σ’ όλο το χωριό! Προσεγγίζεται πολύ δύσκολα μόνο από αγροτικά, ενώ η συνηθισμένη διαδρομή είναι ποδαράτη μέσα από το ανατολικό καστανόδασος με υπέροχο δρομίσκο!

ΧΙΙΙ. ΤΟ ΞΩΚΚΛΗΣΙ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΘΕΟΔΩΡΩΝ

   Βρίσκεται στα ΝΑ κοντινά χωράφια, νότια του Βουραϊκού ποταμού, στους πρόποδες του καστανόδασους και σε υψόμετρο κοντά στα 780μ. Έχει κτιστεί πριν τουλάχιστον 100 χρόνια στην περιοχή «Τσιρίκου Μύλος», σε σχετικά κοντινή απόσταση από το χωριό.

   Πιθανά έχει σχέση με την Ι. Μ. Αγίων Θεοδώρων Αροανίας Καλαβρύτων, η οποία διαθέτει ακόμα μετόχια στην Κέρτεζη. Τώρα φέρεται ως ιδιωτική, με την έννοια ότι βρίσκεται εντός ιδιωτικού οικοπέδου. Παλαιά σε γέρικη αγριοκερασιά κρεμόταν καμπάνα. Τώρα έχει δημιουργηθεί μικρό τσιμεντένιο, αλλά όμορφο καμπαναριό.  

   Παλαιότερα είχε αρχιτεκτονική απλής Βασιλικής.Μετά από ανακαίνιση (1977) της αείμνηστης Ειρήνης συζύγου Λεωνίδα Τσιρίκου, έχειαρχιτεκτονική Βασιλικής μετά τρούλου. Την ίδια περίοδο έγινε και η προσθήκη ημιυπαίθριου πρόναου και εξωτερικών καθισμάτων και τραπεζών. Ανακαινίστηκε επίσης η σκεπή και αγιογραφήθηκε μεγάλη σειρά βυζαντινών εικόνων.Πριν λίγα χρόνια οι Αλκιβιάδης Σπ. Τσιρίκος και Αλέκος Νικολάου ανακαίνισαν τον περίγυρο του αύλειου χώρου.

   Λειτουργεί εδώ και λίγες δεκαετίες με ευθύνη του κληρονόμου Αλκιβιάδη Σπ. Τσιρίκου με αφορμή την εορτή του Αγίου Φανουρίου στις 27 Αυγούστου. Είναι πολύ δύσκολο να εορταστούν εκεί οι Άγιοι Θεόδωροι στο Φλεβάρη είτε στην εορτή τους, είτε στο «θαύμα των κόλλυβων».

   Ο λαός προσφέρει δεκάδες φανουρόπιτες, ενώ η οικογένεια Τσιρίκου πολλά εδέσματα και ποτά. Μια εκκλησιαστική παραφωνία και παρέκκλιση, που οφείλει να διορθωθεί, συμβαίνει όταν η ημέρα πέσει Κυριακή. Τότε η εορτή γίνεται στον κεντρικό ναό, αλλά λειτουργείται το ναΰδριο με την ακολουθία του Αγίου και την παραμονή!!!

XIV. ΤΟ ΞΩΚΚΛΗΣΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΠΑΝΑΓΙΑΣ

   Το βουνό «Παναγιά», δηλαδή η βόρεια πλευρά της Ράχης Ρουμάνη, αποτελεί παλαιότερο αγιωνύμιο. Κάτω από το μεγάλο βράχο του βουνού πιθανολογείται παλαιοχριστιανική σκήτη. Χωρικοί αναφέρουν σε κοίλωμα ξύλινη εικόνα της Παναγίας μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1970. Έτσι η περιοχή είχε ήδη πάρει το όνομα «Παναγιά».

   Έχει εικονοστάσι ακριβώς βόρεια στον  κεντρικό δρόμο, το οποίο ανεγέρθηκε με δαπάνες  του αείμνηστου Γ. Ευ. Κωνστ/λου (επιγραφή) στα μέσα του 20^ου αι. Το εικονοστάσι σίγουρα σχετίζεται με το απέναντι ξωκκλήσι της Κάτω Παναγιάς.

   Είναι χτισμένο  στο ανατολικό άνοιγμα της στενόχωρης κοιλάδας του χωριού, και 200 μ. πριν φτάσουμε στη βρύση στ’ Αλώνια, σε υψόμετρο περίπου 720μ.. Η αρχιτεκτονική του ναϋδρίου είναι απλή Βασιλική. Ανεγέρθηκε με δαπάνες της αείμνηστης Διαμαντούλας Σπανού-Πετσίλα πριν τα μέσα του 20^ου αι..

   Δεν γνωρίζουμε οι σημερινοί ακόμα σε ποια εορτή της Παναγίας είναι αφιερωμένο το ναΰδριο. Πιθανά να εορτάζει κι αυτό, ως παλαιότερο, στην Ζωοδόχο Πηγή ή του Ευαγγελισμού. Η εικόνα του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου πιθανά να έχει τοποθετηθεί από παλαιοημερολογίτες που μερικές φορές λειτουργούσαν εκεί τα χρόνια των διωγμών τους. Ενθυμούμαι μια Λειτουργία εκεί με τον αείμνηστο παπα Ανδρέα Δ. Νικολάου, όταν ήμουν περίπου 15 ετών.

   Επειδή από τότε έχουν περάσει πολλές δεκαετίες, προτείνω να λειτουργείται στις 24 Σεπτεμβρίου, που εορτάζει η Παναγία η Μυρτυδιώτισσα, με τους ίδιους όρους που εορτάζουν όλα τα ξωκκλήσια την καλοκαιρινή περίοδο.

XV. ΤΑ ΠΑΡΑΠΟΝΕΜΕΝΑ ΑΓΙΩΝΥΜΙΑ

   Τέλος, υπάρχουν και μια σειρά Αγιωνύμια, όπου πολύ παλαιότερα υπήρχε ναός, αλλά πλέον δεν εορτάζουν. Αυτά είναι:

   α) Ο Άγιος μάρτυρας Μάμας του 3^ου μ.Χ. αι., που εορτάζει 2 Σεπτεμβρίου. Σημάδια του ναϋδρίου βρίσκονται ΝΔ από τις Τρείς Γυναίκες. Η περιοχή έχει πάρει και τ’ όνομά του. Θεωρείται προστάτης των τσοπάνηδων. Έτσι εξηγείται γιατί κτίστηκε εκεί, αφού το καλοκαίρι η περιοχή έσφυζε από κοπάδια αιγοπροβάτων και αγριογέλαδων!

   β) Ο Άγιος Μόδεστος έδωσε το όνομά του στη δυτική πλαγιά του χείμαρρου του «Παναγούρου» πάνω λίγο πιο ψηλά από τον Πάνω Δρόμο, πάνω από τα Μαρκέϊκα σπίτια. Ήταν ασκητής και κατόπιν επίσκοπος Ιεροσολύμων τον 7^ο μ.Χ. αι. Η ασκητική του πλευρά εξηγεί ότι στην περιοχή πολύ παλαιά εκεί ήταν ασκηταριά. Εορτάζει 18 Δεκεμβρίου.

   γ) Για τον Μέγιστο Ιεράρχη Άγιο Αθανάσιο δεν χρειάζεται να σημειώσουμε κάτι ιδιαίτερο. Η περιοχή, που έχει πάρει το όνομά του ως «Αη Θανάσης» απλώνεται βόρεια και ΒΑ της κωμόπολης, εκεί όπου έχει κτιστεί το νέο Δημοτικό Σχολείο. Εορτάζει 18 Ιανουαρίου και 2 Μαΐου. 

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: 1^η δημοσίευση, ΩΡΑ ΤΩΝ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ, φ. 103, ΙΟΥΛΙΟΣ 2026, σελ. 28-29.

Παραπομπές

[1] Πολλά στοιχεία βρίσκονται σε άρθρο μου στην ιστοσελίδα που διαχειρίζομαι με το όνομα «ΑΠΟΙΚΙΑ ΟΡΕΙΝΩΝ ΜΑΝΙΤΑΡΙΩΝ», το οποίο συνεχώς βελτιώνεται με πρόσθετα στοιχεία, διορθώσεις και φωτογραφικό υλικό, στη διεύθυνση: https://www.tomtb.com/?p=7431.

[2] Βικιπέδια.

Φαράγγι, Βουραϊκός, Οδοντωτός

Του Παναγιώτης Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΟΙ ΠΛΗΜΥΡΕΣ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠΟΤΟΜΟ ΦΡΕΝΑΡΙΣΜΑ ΤΟΥ ΟΔΟΝΤΩΤΟΥ

   Τη χρονιά που πέρασε τέσσερα γεγονότα μεγάλης εμβέλειας συζητήθηκαν τόσο στα καφενεία, όσο και σε θεσμικό επίπεδο στην περιοχή μας.

   Τα συμβάντα εντός και εκτός ΟΠΕΚΕΠΕ και οι παραπλήσιες κινητοποιήσεις αγροτών, κτηνοτρόφων και μελισσοκόμων.

   Η πλημμύρα από τις φράουλες και μάλιστα σχετικά δίπλα στον Βουραϊκό, αλλά σίγουρα στο κλειστό οροπέδιό του.

   Οι πραγματικές πλημμύρες από τις συνεχόμενες βροχοπτώσεις, που εν τέλει γέμισαν με νερά τους υδροφόρους ορίζοντες, παρά τις πλημμύρες σε κομμάτια του αναδασμού.

   Και τέλος, το αργό στην αρχή, αλλά και το απότομο φρενάρισμα του ιστορικού οδοντωτού, που πλήττει εδώ κι ένα χρόνο εν μέρει και καίρια από τα μέσα Μαρτίου την τουριστική κίνηση στην πολίχνη των Καλαβρύτων.

Τρία Καλαβρυτινά μοναστήρια στην καρδιά του 1821

(Η εκτενής εισήγησή μου στις 21 Μαρτίου στα Καλάβρυτα)

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Στα όρια του οροπεδίου του Βουραϊκού υπήρχαν ακριβώς μετά την επανάσταση του 1821 12 μοναστήρια. Από την επίθεση στα μοναστήρια που έκανε η Αντιβασιλεία στις 7.10.1833 (ανδρικά), 9.3.1934 (γυναικεία) και 8.5.1934 (απαγόρευση δωρεών), έμειναν τα επτά ανδρικά.^[1] Ανάμεσά τους έμειναν ισχυρά τρία μεγάλα, όχι το ίδιο ξακουστά και τα τρία.

   Τα τρία μοναστήρια δημιουργούν στο χάρτη ένα νοητό ευθύγραμμο τμήμα, όπου ανάμεσά τους είναι τα Καλάβρυτα, από ΒΔ προς ΝΔ: Μ. Σπ. – Καλ/τα – Αγ. Λαύρα. – Αγ. Θεόδωροι. Οι δρόμοι πρόσβασης μέχρι το 1900 περίπου δεν είχαν καμία άμεση σχέση με τους σημερινούς. Ήταν αρχαίοι που απέφευγαν βάλτους, απότομα ανεβάσματα, ενώ διάλεγαν πρόποδες βουνών και διάσελα, όσο γίνονται πιο χαμηλά

ΙΙ. ΤΕΣΣΕΡΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ ΤΟΥΣ

Δυό βιβλία που δένουν μια ριζοσπαστική Θεολογία με μια ριζοσπαστική κοινωνικοπολιτική κριτική ως δώρο

Του Νίκου Α. Κουραμπή*

   Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Στα ίχνη του συλλογικού ανθρώπου – 55 σημαδούρες κοινωνικής και υπαρκτικής θε-ανθρωπολογίας, Αθήνα, Αρμός, 2019, σ. 382 [Α]

   Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Από την αχαϊκή γη έως του κόσμου τα πέρατα – για μια απελευθερωτική θε-ανθρωπολογία: υποδείγματα, θραύσματα, Μεγάλη Σύνοδος 2016, «3^η Ρώμη», πρόλογος Θανάσης Ν. Παπαθανασίου, Αθήνα, Αρμός, 2022, σ. 565 [Β]

   Τα δύο αυτά βιβλία [Α και Β] ανήκουν στο ρεύμα της ελληνικής-δημοκρατικής λαϊκής Ορθοδοξίας που αγαπά τον πολιτισμό, την τέχνη και τις επιστήμες του ανθρώπου και αγωνίζεται για κοινωνική δικαιοσύνη ενώ δεν φοβάται την χριστιανική αυτοκριτική.

   Ο Παναγιώτης Μπούρδαλας είναι Θεολόγος και επιστήμονας (φυσικός) και τιμά τη σχέση επιστήμης – θρησκείας, πίστης – γνώσης μακριά από τα συνήθη ιδεολογήματα, κάτι που εύκολα και ουσιαστικά αποδεικνύεται από τα βιβλία του – γι’ αυτό βάζει και ποιήματά του ανάμεσα στα κείμενά του, ώστε να συνδέονται όλοι οι κόσμοι. Τα βιβλία του τολμούν να είναι μια αυτοαποκάλυψη, νους και αισθήματα ταυτόχρονα μακράν συναισθηματισμών, η δουλειά του Παναγιώτη «θα μείνει» γιατί είναι μια προσωπική αλλά έντιμη καταγραφή των τελευταίων 50 χρόνων, μια πνευματική περιουσία που αποκτήθηκε με στοχασμό και ακτιβισμό. Τα λόγια του ρέουν σαν τα νερά της Κέρτεζης Καλαβρύτων, της πατρίδας του, και η θε-ανθρωπολογία του ιλαρού κόπου του ως αγίασμα – γήϊνο και θεϊκό συμπλέουν, χώμα και ουρανός. Ο όρος του «θε-ανθρωπολογία» εκφράζει συνοπτικά τη περίφημη -αλλά αγνοημένη- συνεργασία Θεού και Ανθρώπου, που στέκει δυναμικά και αποφασιστικά απέναντι σε κάθε Απόλυτο Θεό και τον ολοκληρωτισμό που εκπροσωπεί με τους αδιάφανους εκπροσώπους του επί γης.

   Αγαπάει ελεύθερα τους ανθρώπους του και τους παρουσιάζει χωρίς να τους ειδωλοποιεί «αγιογραφώντας» τους, έτσι απλά, είναι οι άνθρωποί του και ο τόπος του που υποστασιάζουν το σύμπαν, και είναι ευγνώμων με μη ψυχολογικά αλλά και πηγαία αισθήματα. Πρόσκληση στον αναγνώστη να κάνει το ίδιο αποφασιστικό βήμα και να μη βαριέται ως δήθεν συνηθισμένους και βαρετούς τους ανθρώπους του και τον τόπο του, να περπατήσει την δικιά του περπατησιά όπως ο Παναγιώτης που συγκινεί χωρίς να επιβάλλεται. Ο έρωτας του συγκεκριμένου είναι έρωτας του οικουμενικού. Πατριωτισμός και κοινωνισμός και θρησκευτικές ενοράσεις ταυτόχρονα και αλληλοϋποστηριζόμενα.

   Τα δυό βιβλία δένουν μια ριζοσπαστική Θεολογία με μια ριζοσπαστική κοινωνικοπολιτική κριτική ως δώρο για τον καθημερινό αλλά σκεπτόμενο άνθρωπο και πολίτη που δεν είναι απαραίτητα «θρησκευόμενος». Και τα δύο βιβλία ανακεφαλαιώνονται στο ότι η αγάπη είναι και πολιτική πράξη. Ο αστείρευτος πλούτος των χρήσιμων πληροφοριών ανταμοίβει εκείνον που θα θελήσει να αναμετρηθεί με την οργανωμένη και βιωμένη και χωνεμένη γνώση που παρέχεται ως μπούσουλας για τις δικές του αναζητήσεις. Με τα δικά του λόγια «ο τριαδικά συλλογικός άνθρωπος, ο θε-ανθρωπολογικά ευχαριστιακός – αλληλέγγυος – υπαρκτικός/νηπτικός τρόπος αντίληψης, πίστης και πρακτικής αποτελεί έναν αντίποδα, τόσο στην ισοπεδωτική αμφισβήτηση, όσο και στ’ ανταγωνιστικά άτομα ή στις «συντεχνίες» τους. Ταυτόχρονα αυτός ο τρόπος ύπαρξης μπορεί να γονιμοποιήσει τα «ουτοπικά» κινήματα, ξεπερνώντας την αντίληψη του ανθρώπου ως «συμπαγών μαζών», εισάγοντας μια αντανάκλαση της αγιοτριαδολογικής θε-ανθρωπολογίας στο χώρο της εκκλησιολογίας και άρα της κοινωνίας» [Α 14].

   Ας επιλέξουμε μερικά διαμαντάκια στο σημείο αυτό: «αυτού του νεκρού ιδεολογήματος του «ελληνοχριστιανισμού», του νόθου κράματος «πίστης και εξουσίας»» [Α 146] / «…το αδιέξοδο κάθε αποτυχημένου δοσίματος στον άλλο (πορνεία)…» [Α121] / «το Πνεύμα το Άγιο αγνοείται στην «κατοικία» Του, μέσα ή δίπλα στις καρδιές που πάλλονται. Ο Θεάνθρωπος Χριστός ή γίνεται πολιτικός επαναστάτης ή φιλόσοφος της σχολής των Εσσαίων ή ηθικός δάσκαλος ή περίεργος εξωγήϊνος … Οι άνθρωποι αποφασίζουμε να παραμένουμε ζώα-κτήνη. Αρκεί να χωρισθούμε σε συνομοταξίες, ανάλογα με το τι κατασπαράσσουμε κάθε φορά…» [Α163] / «(για τον Μέγα Βασίλειο) ο Μωυσής πρώτα πήρε την κοσμική σοφία στην Αίγυπτο και κατόπιν μπήκε «στα θεολογικά».» [Β129] / «ο λεγόμενος «ορθόδοξος φονταμενταλισμός», που ως καρκίνωμα σιγοτρώει το κορμί της Ορθόδοξης Εκκλησίας, στο τέλος θα νικηθεί και θα ‘ξωπεταχτεί, όπως και τόσα άλλα καρκινώματα στην εκκλησιαστική ιστορία. Είναι συνδεδεμένος ιδεολογικά με τον αμερικάνικο «προτεσταντικό φονταμενταλισμό» και τα «νεοφασιστικά ακροδεξιά μορφώματα», κυρίως του δυτικού κόσμου» [Β 142]

   Η ομίχλη των παραεκκλησιαστικών οργανώσεων-σεκτών διαλύεται [Β 446-452], απλοί παπάδες του λαού μας [Β 46-123] είναι φωτεινά πρότυπα προς μίμησιν και όχι οι αυταρχικές σκιές του γεροντισμού. Ο συγγραφέας μας δεν φείδεται θάρρους γιατί δεν υστερεί σε γνώση και αισθήματα για να εξηγήσει ακανθώδη ζητήματα που αναφέρονται στα περιεχόμενα των βιβλίων.

   Εύχομαι σε μελλοντική του δουλειά ο συγγραφέας της θε-ανθρωπολογίας, αλλά και εκκλησιοκεντρικότητας (π.χ. Α 23-146 όπου πραγματώνεται ο διάλογος της εορτολογικής Ορθοδοξίας με το σύγχρονο κόσμο), να αναμετρηθεί με την πρόσκληση για έναν πνευματολογικό χριστιανισμό απελευθερωμένο από τη θρησκευτικότητα όπως θυμάμαι να τον προτείνει ο μοναχός Μιχαήλ (Χατζηαντωνίου): «Ο Θεός τις έσχατες μέρες θ’ απλώσει το πνεύμα Του κι εκτός της επίσημης εκκλησιαστικής δομής. Απλοί άνθρωποι θα μπορούν να λένε ουράνια πράγματα κλπ». Ή, μήπως, καλό θα ήταν να διάγουμε το βίο μας με ευφρόσυνη ταπεινότητα μεταξύ των δύο διαλεκτικά; Αλλά σίγουρα να σταματήσει η άζωη ρηχότητα που διατείνεται ότι «άλλο άγιος» και «άλλο καλός» άνθρωπος η οποία μόνο συγχυσμένες φρένες και δόλιες συμπεριφορές και ανέραστους ανθρώπους κατασκευάζει, με τελική και ουσιαστική λύση τον χριστιανικό ανθρωπισμό που αναδεικνύει ποικιλοτρόπως ο συγγραφέας μας.

   Τα βιβλία αυτά είναι μοιραίο να μην διαβαστούν «από τους πολλούς» γιατί η ανθρώπινη μάζα αρέσκεται σε φανταχτερές ψευδαισθήσεις και φοβάται να ζήσει απλά ενώ δεν συμφέρει κανέναν σήμερα η ισορροπία τους που απλόχερα προσφέρουν, οι φαντασιώσεις κερδίζουν φαινομενικά το παιχνίδι έναντι της πραγματικότητας με τις πραγματικές της ανάγκες, εν τέλει, επιλέγουμε συνειδητά τα κραυγαλέα ονόματα και τις φευγαλέες εντυπώσεις. Διαβάζοντάς τα είσαι σε μια ανοδική πορεία και περπατάς σταθερά με το δικό σου βηματισμό κι ας είναι η ζωή του συγγραφέα ο δρόμος. Υπάρχουν πολλοί που ξέρουν τους νόμους της ζωής – αλλά για να επαίρονται και να κομπάζουν, όχι για να τη ζουν. Ο συγγραφέας μας απλά αλλά και αδρά μας λέει «εγώ έζησα τη ζωή μου και συνεχίζω να ζω τη ζωή μου».

   Αν αντέξει ο αναγνώστης αυτήν την γλυκιά υποσυνείδητη πρόσκληση να ζήσει και εκείνος τη δική του ζωή το παιχνίδι κερδήθηκε και η ευγνωμοσύνη λάμπει. Εγώ έγραψα γι’ αυτά τα βιβλία από διάθεση να τα γνωστοποιήσω σε δυό-τρεις. Δεν έμεινα ευχαριστημένος με τη βιβλιοπαρουσίαση αυτή, εγώ όμως κέρδισα σε σκέψη και αισθήματα αφουγκραζόμενος τον Παναγιώτη Μπούρδαλα. Ευχαριστώ και καλοτάξιδα!

   * Ο Νίκος Α. Κουραμπής είναι Θεολόγος Εκπαιδευτικός, Διδάκτωρ Κοινωνιολογίας Παντείου Πανεπιστημίου

   Σημείωση: Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό ΣΥΝΑΞΗ 177 (2026), σελ. 98-100 [Ιανουάριος-Μάρτιος 2026 / ΑΦΙΕΡΩΜΑ: Παγκόσμιος Νότος].

Καλαβρυτοχώρια: Συγγραφικός και επιστημονικός οργασμός!

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΒΙΒΛΙΑ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΕΣ

      Βεβαίως μαζί με το «κρασί» (πολιτισμός) θέλουμε και «ψωμί» (επιβίωση). Κι αυτή η υπόθεση του ψωμιού περνάει από σαράντα κύματα, πάλι στην εποχή μας. Και θα παλέψουμε, ο καθείς με τα όπλα του, αλλά και μαζί. Δεν θ’ αφήσουμε όμως τη ζωή χωρίς κρασί… και γι αυτό θα μιλήσουμε στο άρθρο αυτή τη φορά.

   Τα τελευταία χρόνια υπάρχει μια συγγραφική έκρηξη, όσον αφορά τα Καλάβρυτα ως έδρα, αλλά και τα Καλαβρυτοχώρια.  Νομίζω ότι έχει τρεις διαστάσεις. Αρθρογραφία, προσωπικά συγγραφικά έργα και συμμετοχή σε συλλογικούς τόμους. Ας προσθέσουμε και τ’ άλλα είδη τέχνης, όπως π.χ. τα ντοκιμαντέρ, θεατρικά, εκθέσεις φωτογραφίας, κλπ, τότε πρόκειται για πολύ πλούσιο υλικό.

   Από τη μία στον έντυπο και ηλεκτρονικό τύπο δημοσιεύονται έρευνες, άρθρα επιστημονικά ή απόψεις, τοπικού ή και γενικότερου ενδιαφέροντος. Υπάρχουν σταθεροί αρθρογράφοι και ερευνητές αρκετοί και αρκετές ή περιστασιακοί. Μένουν μόνιμα, για πολύ στην περιοχή ή όχι. Δεν έχει και μεγάλη σημασία για το έργο τους. Είναι τόσο το πλήθος που π.χ. προτάθηκε στην λογοτεχνική συνάντηση (25.01.2026) που έγινε στο Πολύκεντρο πολιτιστικό Κέντρο του Δήμου ότι σχεδιάζεται η συλλογή τους και έκδοσή τους σε έναν ή περισσότερους τόμους, από τον επικεφαλής της ΩΡΑΣ των Καλαβρύτων και της αντίστοιχης ιστοσελίδας.

Η ΜΑΥΡΗ ΗΜΕΡΑ ΣΤΙΣ 10 ΔΕΚΕΜΒΡΗ 1943…

Ομιλία του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

   κ. Δήμαρχε Καλαβρύτων, κ. κ. υπόλοιποι εκπρόσωποι της τοπικής Αυτοδιοίκησης,   κ κ εκπρόσωποι Φορέων της περιοχής, κ. κ. εκπρόσωποι των Αρχών, αιδεσιμότατοι αντιπρόσωποι της τοπικής Εκκλησίας, αγαπητοί άνθρωποι της τίμιας  μνήμης…

    Στο ιστορικό αυτό πανάρχαιο πέρασμα, που ενώνει την παλιά Αρκαδία με το οροπέδιο του σύγχρονου Βουραϊκού, όπου δέσποζε η αρχαία λίμνη Βούρα, πριν κτιστεί η αρχαία Κύναιθα, εδώ και λίγες δεκαετίες στήθηκε αυτό το μνημείο έντιμης μνήμης και τιμής.

   Δεν είναι βέβαια σε αριθμό μεγάλη αυτή η πενταπλή εν ψυχρώ εκτέλεση, όπως οι πολύ περισσότερες εκτελέσεις στον μαρτυρικό κατάλογο των χωριών των Καλαβρύτων, σχεδόν κάθε μέρα στα τέλη του 1943. Και φυσικά πολύ δύσκολη καθίσταται η σύγκριση με την πόλη των Καλαβρύτων.

Η δημόσια υγεία του Δήμου Καλαβρύτων στο όριο

Της Αναστασίας Στεφανοπούλου*

Ι. Νέες οδηγίες, παλιά ανησυχία

   Οι πρόσφατες οδηγίες του Υπουργείου Υγείας, που φέρουν την υπογραφή του Άδωνι Γεωργιάδη, ανοίγουν τον δρόμο για τη δημιουργία “νέων οργανισμών” στα δημόσια νοσοκομεία. Στην πράξη, πρόκειται για ένα διοικητικό πλαίσιο “προαιρετικών” — κατά τα λεγόμενα του υπουργού — ενοποιήσεων, το οποίο καλεί τις διοικήσεις των νοσοκομείων έως τα τέλη Νοεμβρίου να υποβάλουν προτάσεις για την “αναδιοργάνωση” των δομών τους.

   Ο υπουργός δηλώνει ότι “δεν υπάρχει πρόθεση συγχώνευσης”. Όμως όλοι εμείς, που μάθαμε να διαβάζουμε πίσω από τις γραμμές, γνωρίζουμε πως αυτές είναι άδειες διαβεβαιώσεις. Όταν η χρηματοδότηση μειώνεται και οι προϋπολογισμοί συμπιέζονται, η “προαιρετική” ενοποίηση μετατρέπεται εύκολα σε διοικητικό εξαναγκασμό.

ΙΙ. Οι κίνδυνοι για το Νοσοκομείο Καλαβρύτων

   Το Νοσοκομείο Καλαβρύτων, που ήδη λειτουργεί με ελλιπές προσωπικό και περιορισμένο εξοπλισμό, κινδυνεύει να γίνει θύμα μιας άτυπης υποβάθμισης. Ήδη οι γιατροί μετακινούνται διαρκώς ανάμεσα στο Νοσοκομείο Καλαβρύτων και το Νοσοκομείο Αιγίου, καλύπτοντας κενά και εφημερίες.

   Αν οι πόροι μειωθούν ακόμη περισσότερο, οι απώλειες θα είναι «σιωπηλές» αλλά οδυνηρές. Θα αρχίσουν οι «σιωπηλές» απώλειες, όπως για παράδειγμα εφημερίες που κόβονται, γιατροί και νοσηλευτές που μετακινούνται, κλινικές που αναστέλλονται. Το σενάριο ενοποίησης διοικητικών, ιατρικών ή νοσηλευτικών υπηρεσιών με το Νοσοκομείο Αιγίου θα σημάνει, στην πράξη, μεταφορά κρίσιμων λειτουργιών εκτός Καλαβρύτων.

   Κι όλοι γνωρίζουμε πως οι αποστάσεις, η ορεινή γεωγραφία και οι δύσκολες συνθήκες μετακίνησης δεν επιτρέπουν “οικονομίες κλίμακας”, όπως ο υπουργός χωρίς ίχνος ενσυναίσθησης θέλει να επιφέρει. Η απόσταση Καλαβρύτων–Αιγίου, περίπου 40-45 λεπτά με αυτοκίνητο, μπορεί να αποβεί μοιραία για επείγοντα περιστατικά, όπως εμφράγματα, εγκεφαλικά, τροχαία. Σε αυτά τα λεπτά που μετρούν για τη ζωή, δεν χωρούν διοικητικά πειράματα.

ΙΙΙ. Οι υπόλοιπες δομές Υγείας του Δήμου Καλαβρύτων και η σιωπηλή υποβάθμιση

   Το Νοσοκομείο Καλαβρύτων δεν είναι η μόνη δομή που ασφυκτιά. Τα Κέντρα Υγείας στις Δημοτικές Ενότητες Παΐων και Αροανίας λειτουργούν πλέον μόνο μία φορά την εβδομάδα, περιοριζόμενα αποκλειστικά σε συνταγογραφήσεις φαρμάκων. Κι αυτό σε περιοχές όπου το ποσοστό των κατοίκων άνω των 55 ετών ξεπερνά το 56% (56,63% για την Δ.Ε. Αροανίας και 58,33% για την Δ.Ε. Παΐων). Οι ανάγκες είναι αυξημένες, όμως η φροντίδα λιγοστεύει.

   Από την άλλη, το Κέντρο Υγείας Κλειτορίας, που κάποτε αποτελούσε πυλώνα πρωτοβάθμιας φροντίδας για ολόκληρη την ορεινή περιοχή, έχει κι αυτό υποβαθμιστεί σημαντικά. Θυμάμαι προσωπικά το 2006, μαθήτρια τότε της Γ’ Λυκείου, να ξυπνώ ένα πρωί με έντονους πόνους στην κοιλιά. Πήγα στο Κέντρο Υγείας Κλειτορίας, όπου οι γιατροί μου έκαναν αιματολογικές εξετάσεις και μια πρώτη διάγνωση, και χάρη στην έγκαιρη αντίδρασή τους με παρέπεμψαν στο Νοσοκομείο Τρίπολης, όπου τελικά χειρουργήθηκα. Αυτό είναι που ζητάμε ξανά για το Κέντρο Υγείας Κλειτορίας να μπορεί να παρέχει μια πρώτη, σωτήρια διάγνωση, να διαθέτει επαρκές προσωπικό, μέσα και εξοπλισμό, ιδιαίτερανα όταν τα λεπτά μετράνε.

   Οι αποστάσεις, ειδικά από τις Δημοτικές Ενότητες Παΐων και Αροανίας, είναι τεράστιες. Από τα πιο απομακρυσμένα χωριά έως το Νοσοκομείο Καλαβρύτων ή το Νοσοκομείο Τρίπολης, η διαδρομή ξεπερνά συχνά τα 40 λεπτά. Και όταν πρόκειται για παιδιά, οι γονείς μετατρέπονται σε οδηγούς ράλι, τρέχοντας απεγνωσμένα στους κακοτράχαλους δρόμους των βουνών, μόνο και μόνο για να προσφέρουν στα παιδιά τους την ιατρική φροντίδα που δικαιούνται. Αυτή δεν είναι οικονομία πόρων — είναι ανθρωπιστικό έλλειμμα και πολιτική εγκατάλειψη των ανθρώπων των χωριών μας. Και για τους ανθρώπους των Καλαβρύτων πολλές φορές είναι ζήτημα ζωής.

IV. «Εξορθολογισμός» του ΕΣΥ ή ανθρωπολογική εγκατάλειψη;

   Γιατί η ζωή στα ορεινά δεν μπορεί να μετριέται με το GPS ή με τα λογιστικά πρότυπα των αστικών κέντρων. Γιατί εδώ, στα βουνά, κουβαλάμε διαγενεακά τραύματα και μια βαθιά ριζωμένη νοοτροπία του «δεν πάω στο γιατρό» είτε από φόβο, είτε από παραίτηση, είτε από έλλειψη εμπιστοσύνης ή πολιτικής φροντίδας. Και πολλές φορές, εξαιτίας αυτής της διαχρονικής εγκατάλειψης, φτάνουμε πολύ αργά. Όχι για να θεραπευτούμε, αλλά για να ψάχνουμε “μέσον”, να βρούμε απλώς ένα νεκροκρέβατο για τον άνθρωπό μας.

   Αυτό δεν είναι πολιτισμός. Είναι το αποτέλεσμα μιας πολιτείας που έχει ξεχάσει τον πολίτη της υπαίθρου. Μιας πολιτικής που δεν δείχνει σεβασμό στην ανθρώπινη ύπαρξη. Κι έτσι, η ανασφάλεια γίνεται η καθημερινότητά μας και ο φόβος, το νέο φυσιολογικό.

V. Δημογραφική πραγματικότητα: ένας τόπος που γερνά και απομονώνεται

   Όταν μια πολιτεία ξεχνά τους ανθρώπους της, οι συνέπειες δεν είναι μόνο κοινωνικές είναι και δημογραφικές. Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία, ο πληθυσμός των Καλαβρύτων και των γύρω κοινοτήτων γηράσκει ραγδαία Οι ηλικίες άνω των 55 ετών αποτελούν πλέον την πλειοψηφία των κατοίκων. Σχεδόν ένας στους δύο (49,65%) είναι άνω των 55 ετών. Την ίδια στιγμή, οι νεότερες γενιές μειώνονται δραματικά. Χαρακτηριστικό είναι ότι το ποσοστό των νηπίων έως 4 ετών ανέρχεται μόλις στο 2,94%. Σε μια τέτοια κοινωνία, η υγειονομική αυτάρκεια δεν είναι πολυτέλεια. Είναι όρος επιβίωσης. Η πρόσβαση στην περίθαλψη δεν μπορεί να εξαρτάται από τον καιρό ή από τη βενζίνη στο ρεζερβουάρ.

   Και μέσα σε αυτή την πραγματικότητα, τίθεται ένα απλό αλλά θεμελιώδες ερώτημα: Πώς να επιστρέψουμε στα χωριά μας, εμείς που φύγαμε, όταν δεν διασφαλίζεται η Υγεία; Όταν τα Κέντρα Υγείας υπολειτουργούν, το Νοσοκομείο παλεύει με ελλείψεις και η πολιτεία δείχνει να μας έχει ξεχάσει;

VI. Από τη “διαβεβαίωση” του Υπουργού στην πολιτική πραγματικότητα

   Ο Δήμαρχος Καλαβρύτων, Θανάσης Παπαδόπουλος, συναντήθηκε πρόσφατα με τον Υπουργό Υγείας. Ο κ. Γεωργιάδης διαβεβαίωσε ότι “δεν προβλέπεται συγχώνευση” και ότι “οι νέοι οργανισμοί δεν υποκρύπτουν κατάργηση”. Μόνο που η γλώσσα της πολιτικής συχνά μεταφράζεται αλλιώς στην πράξη. Η “μη υποχρέωση” των ενοποιήσεων αφήνει χώρο σε διοικητικές αποφάσεις που μπορούν, με απλή υπογραφή, να αλλάξουν τη φυσιογνωμία ενός νοσοκομείου. Η επικοινωνιακή στρογγυλοποίηση δεν πείθει κανέναν. Όταν ένα νοσοκομείο υποχρηματοδοτείται, όταν δεν γίνονται προσλήψεις και όταν υπηρεσίες “παγώνουν”, η υποβάθμιση είναι γεγονός απλώς δεν το γράφει το ΦΕΚ.

   Και εδώ προκύπτει το ερώτημα που ζητά απάντηση: Παρά τις διαβεβαιώσεις, το Νοσοκομείο Καλαβρύτων έχει ήδη λάβει οδηγίες για τη διαδικασία σύνταξης των “Νέων Οργανισμών”, με προθεσμία έως τα τέλη Νοεμβρίου. Αν πράγματι “παραμένει ως έχει”, ποια πρόταση προτίθεται να υποβάλει η Διοίκησή του; Και γιατί ούτε ο Δήμαρχος Καλαβρύτων ούτε ο Διοικητής του Νοσοκομείου έχουν ενημερώσει επισήμως τους πολίτες; Η σιωπή μπορεί να είναι πολιτικά βολική, αλλά δεν συνιστά διαφάνεια ειδικά όταν διακυβεύονται ανθρώπινες ζωές.

VII. Κονδύλια υπάρχουν ή λείπει η πολιτική βούληση;

   Την ίδια στιγμή, το Ταμείο Ανάκαμψης διαθέτει εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ για την αναβάθμιση των δημόσιων δομών υγείας, την ενεργειακή βελτίωση και τον ψηφιακό εκσυγχρονισμό νοσοκομείων και Κέντρων Υγείας σε όλη τη χώρα. Κι όμως, τέτοια προγράμματα σπάνια αγγίζουν την ορεινή Ελλάδα, εκεί όπου η ανάγκη είναι μεγαλύτερη.

   Αντί να μιλάμε για συγχωνεύσεις και περικοπές, ας αξιοποιήσουμε τους διαθέσιμους ευρωπαϊκούς πόρους για να φτιάξουμε ένα Εθνικό Σύστημα Υγείας ανθεκτικό, ανθρώπινο και αποκεντρωμένο. Η ανάπτυξη και ο εκσυγχρονισμός δεν μπορεί να σημαίνουν να σβήνουν τα φώτα στα νοσοκομεία των βουνών. Αντίθετα, πρέπει να σημαίνει να ανάβουν ξανά, σε κάθε γωνιά της Ελλάδας. Η Δημόσια Υγεία δεν είναι χάρη του κράτους·. Είναι συνταγματικό δικαίωμα κάθε πολίτη. Το ίδιο το Άρθρο 21 παρ. 3 του Συντάγματος ορίζει ότι: «το Κράτος μεριμνά για την υγεία των πολιτών και παίρνει ειδικά μέτρα για την προστασία της νεότητας, του γήρατος και των αναπήρων». Επομένως, η υπεράσπιση της υγείας στα Καλάβρυτα δεν είναι πράξη αντίστασης μόνο. Είναι πράξη συνταγματικής συνέπειας.

VIII. Ένα κάλεσμα ευθύνης και συλλογικής δράσης

   Η προσπάθεια αυτή δεν είναι προσωπική είναι υπόθεση όλων μας. Το ψήφισμα που ξεκινήσαμε είναι μόνο η αρχή. Όμως για να έχει αποτέλεσμα, πρέπει να αφυπνιστούμε όλοι, γιατί τις τελευταίες δεκαετίες όλο και περισσότερα θυσιάζουμε σε αυτόν τον τόπο. Μάθαμε να μην διεκδικούμε, να χάνουμε σιωπηλά τα δικαιώματά μας και στο τέλος να ζούμε μέσα στην ανασφάλεια και την επισφάλεια. Υποστηρίξτε το ψήφισμα «Ναι στην ενίσχυση των υγειονομικών δομών του Δήμου Καλαβρύτων» στην πλατφόρμα του avaaz.org. Γιατί τα Καλάβρυτα και όλα τα Καλαβρυτοχώρια δεν χρειάζονται άλλη σιωπή. Χρειάζονται φωνές, πρόσωπα και ψυχές που να πιστεύουν πως ο τόπος μας αξίζει καλύτερα.

* Γεννημένη και μεγαλωμένη στη Δάφνη Καλαβρύτων, η Στεφανοπούλου Αναστασία σπούδασε Μαθηματικός στο Πανεπιστήμιο Πατρών. Από τότε ζει και εργάζεται στην Πάτρα, όπου ασκεί το επάγγελμα της μαθηματικού.

ΠΗΓΗ: Πέμπτη, Οκτωβρίου 23, 2025, https://www.kalavrytanews.com/2025/10/blog-post_693.html.

Κέρτεζη: Η οθωμανική οικονομική απογραφή του 1583 – Μέρος Β΄

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΜΕΤΑ ΑΠΟ 120 ΧΡΟΝΙΑ

   Από το 1463 μέχρι το 1583 πέρασαν 120 χρόνια. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν έγιναν ενδιάμεσα κι άλλες οικονομικές απογραφές. Συμφωνήσαμε όμως με την ιδιωτική εταιρεία, ότι, αφού δεν ήσαν πλήρεις, να δώσουμε βάρος σ’ αυτήν του 1583.

   Αυτή την περίοδο είχε εισαχθεί το νόμισμα «γρόσι», ενώ σ’ αυτήν του 1460-63 έγιναν με το νόμισμα «ακτσιές». Ενδιάμεσα υπήρξε το νόμισμα «παράς». Περισσότερα σημειώσαμε στο  Α΄ μέρος (φ. 91, Ιούλιος 2025) στη σταθερή στήλη μας στην ΩΡΑ.

   Να σημειώσουμε εισαγωγικά ότι στη απογραφή του 1583 έχουμε κι άλλες αλλαγές, πέραν του νομίσματος, όπως θα δούμε αναλυτικά. Ανάμεσά τους σημειώνω την αναφορά στα ταβερνεία της Κέρτεζης και στο φόρο τους, στην αναλυτική αναφορά στα δημητριακά και στο φόρο τους, στο μετάξι, στα μελίσσια, κ. ά. Σημαντικό στοιχείο αποτελεί επίσης ο διαχωρισμός της Κέρτεζης σε έξι συνοικίες με εκκλησιαστικές ονομασίες και η καταγραφή των υπόχρε3ων φορολογικά επικεφαλής των οικογενειών με βάση τη συνοικία τους!

ΙΙ. ΤΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΤΗΣ ΑΠΟΓΡΑΦΗΣ ΤΟΥ 1583[1]

     «Με βάση τον πίνακα που παραθέτουμε (μεταφρασμένο στα ελληνικά) οι φόροι είναι τριών ειδών: α) κεφαλικός φόρος (ανά κάτοικο), β) παραγωγικός (με βάση τη συνολική παραγωγή ανά είδος) και γ) άλλοι φόροι (γάμου και ποινών). Η πρόσοδος είναι σε γρόσια.

Η Οθωμανική απογραφή του 1583 για την Κέρτεζη στα ελληνικά.

     Επειδή δεν έχουμε αναλυτική απογραφή του συνόλου των κατοίκων, δεν μπορούμε να διαιρέσουμε ώστε να συμπεράνουμε τον συνολικό κεφαλικό φόρο (7.425 γρόσια) ανά κάτοικο. Επίσης δεν έχουμε αναλυτικά του φόρους για ποινές και για γάμους. Έχουμε μόνο το σύνολο για το έτος αυτό, που φθάνει αισίως στα 760 γρόσια.

     Εκεί που έχουμε αναλυτικά στοιχεία φορολογίας είναι για την πρωτογενή, δευτερογενή και τριτογενή παραγωγή. Δεν φορολογούνται ακόμα τα ζώα! Παρατηρούμε όμως τι καλλιεργούσε τότε η Κέρτεζη!

     Ως δευτερογενής παραγωγή θεωρείται η λειτουργία των νερόμυλων. Κατ’ αρχάς μπορούμε να δούμε ότι έχουμε πολλούς νερόμυλους και την εποχή εκείνη. Οι νερόμυλοι σε μια εποχή προβιομηχανική αποτελούν ανώτατο στάδιο βιοτεχνίας και γι’ αυτό φορολογούνται στυγνά. Επίσης εκείνη την ιστορική περίοδο φαίνεται έμμεσα ότι την ιδιοκτησία την είχαν οι χριστιανοί ντόπιοι κάτοικοι που επίσης είχαν και την τεχνογνωσία. Το σύνολο των νερόμυλων είναι 4 σε λειτουργία και 2 παλαιοί κατεστραμμένοι, όπου όλοι φορολογούνται, με 60 και 15 γρόσια αντίστοιχα. Να σημειώσουμε επίσης ότι υπάρχει και μια φορολογία με 160 γρόσια «χώρων», για την οποία μπορούμε να πιθανολογήσουμε, αλλά όχι με βεβαιότητα.

     Ως τριτογενή παραγωγή θα θεωρήσουμε τα μαγαζιά στην αγορά της Κέρτεζης με την ονομασία «ταβερνεία». Δεν ήταν σκέτα καφενεία, αλλά κυρίως κρασοπουλειά με κάποιο μεζέ που τα συνόδευε. Ταβερνεία διέθετε η Κέρτεζη μέχρι τη δεκαετία του 1970, τα οποία κατόπιν μετεξελίχθηκαν σε καφεστιατόρια μέχρι τις ημέρες μας. Τα ταβερνεία βρίσκονται σε έξι (6) κτίσματα, αφού θα ήταν διάσπαρτα σε κεντρικά σημεία των 5 συνοικιών! Ο φόρος για κάθε ταβερνείο ήταν 30 γρόσια και το σύνολο 180 γρόσια.

ΙΙΙ. Η ΠΡΩΤΟΓΕΝΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΟ 1583

     Φαίνεται πεντακάθαρα ότι η βασική παραγωγή είναι η πρωτογενής. Αξίζει να σημειωθεί ότι είναι πλούσια και σε ποσότητα και σε ποικιλία. Για λόγους μεθοδολογικούς και εκπαιδευτικούς, θα την διαχωρίσουμε σ’ έξι ομάδες:

   α) Χορτολιβαδική (800 γρόσια για χριστιανούς και άλλα 80 μόνο για μουσουλμάνους). Δεν αναφέρεται μονάδα μέτρησης.

   β) Γεωργική παραγωγή δημητριακών 35 φορτωμάτων σιταριού και 40 φορτωμάτων κριθαριού, όπως και λίγης σίκαλης (1 μόλις φόρτωμα) έδωσαν φόρο αντίστοιχα σε γρόσια: (1.960, 1.280 και 42, δηλαδή σύνολο 3.282 γρόσια). Στην παραγωγή αυτή αξίζει να προστεθεί και η καλλιέργεια δύο ειδών από «κεχρί».^[2] Από το απλό κεχρί είχαμε παραγωγή 12 φορτώματα,  ενώ από το μαύρο 30 φορτώματα. Η συνολική φορολογία ήταν 1.344 γρόσια (384+960).

     Η μονάδα μέτρησης ήταν τα φορτώματα (στα υποστατικά ή φορτηγά ζώα). Η μονάδα αυτή χρησιμοποιείτο στην ορολογία μέχρι να χαθούν στην πράξη τα ζώα αυτά, μετά την αντικατάστασή τους από τα αγροτικά αυτοκίνητα και τα τρακτέρ στη σύγχρονη εποχή.

   γ) Αμπελουργική παραγωγή (από την εποχή της αρχαίας Κύναιθας). Εδώ φορολογείται ο μούστος, πριν γίνει κρασί. Δεν γνωρίζουμε ακριβώς τι σημαίνει η μονάδα μέτρησης «μέτρα». Πιθανά να ήταν η «μπότσα».^[3] Έχουμε λοιπόν ετήσια παραγωγή 160 μπότσες το χρόνο (δηλαδή 410,24 κιλά, η οποία θεωρείται μικρή) με φόρο όμως 3.200 γρόσια. Επομένως η μικρή παραγωγή οφείλεται στην πολύ υψηλή φορολογία, δεδομένου ότι οι μουσουλμάνοι λόγω Κορανίου δεν πίνουν αλκοολούχα ποτά, που ήταν πιθανά και σε διωγμό!

   δ) Εντομοκαλλιέργειες: Σημαντική είναι η παραγωγή μεταξιού, δηλαδή με καλλιέργεια μεταξοσκωλήκων σε μουριές (σηροτροφία). Η σηροτροφία στην Κέρτεζη διατηρήθηκε μέχρι τις αρχές του 20^ου αι. Παράχτηκαν 10 λίτρα μετάξι με φόρο 600 γρόσια. Παράλληλα έχουμε και κάποια παραγωγή μελιού με μελισσοτροφία με 70 γρόσια. Η μελισσοτροφία διατηρείται μέχρι τις ημέρες μας.

   ε) Δεν έχουμε πέραν της προσόδου για το χόρτο, ως τροφής των ζώων, φορολογία για την κτηνοτροφία, αλλά έχουμε όμως 150 γρόσια φορολογία σε χοίρους, ζώα που δεν τρώνε οι μουσουλμάνοι.

   στ) Μικρή ήταν η παραγωγή καρυδιών, ειδικά σε σχέση με τη σημερινή εποχή. Έχουμε μόνο ένα φόρτωμα καρύδια με φόρο 56 γρόσια.

     Να σημειώσουμε ότι υπάρχουν ακόμα κάποια ενδιαφέροντα στοιχεία ανά συνοικία. Αφορούν τη φορολογία κληρονομιών, αλλά και την απαλλαγή από αυτή στους «γερακοτρόφους»! Τα γεράκια ήταν μέσα ταχυδρομικών αποστολών! Οι αναφορές σε αυτούς είναι ονομαστικές σε κάθε συνοικία!»

IV. ΟΙ ΕΞΙ ΣΥΝΟΙΚΙΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΕΠΙΚΕΦΑΛΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΩΝ

   Τα στοιχεία της απογραφής αυτής βρίσκονται στις σελίδες 252 -255 του αντίστοιχου καταστίχου.[4] Αναφέρονται στην Κέρτεζη που «υπάγεται στα Καλάβρυτα». Κατανοούμε λοιπόν ότι στην πρώτη περίοδο της Οθωμανικής κυριαρχίας στην Πελοπόννησο η έδρα ήταν τα Καλάβρυτα. Η Κέρτεζη διέθετε έξι εμφανείς συνοικίες.

   Οι έξι συνοικίες της Κέρτεζης (με εκκλησιαστικές ονομασίες) αναφέρονται με την εξής σειρά: 1) «Συνοικία Αγίας Βαρβάρας». 2) «Συνοικία Αγίου Γιάννη Μπάλα». 3) «Συνοικία Άγιου Δημήτρη». 4) «Συνοικία παπα Θόδωρου». 5) «Συνοικία Γαϊτάνη επίσης γνωστή ως Άγιος Γιάννης κάτω (συνοικία)», 6) «Συνοικία Αγίου Θόδωρου».

   Μόνο να υποθέσουμε που ήταν οι συνοικίες μπορούμε και με κίνδυνο να κάνουμε λάθος. Μια υπόθεση είναι ότι η καταγραφή γίνεται από τα ανατολικά προς τα δυτικά. Αν ισχύει τότε η σημερινή Αγία Βαρβάρα στα ΒΑ του σύγχρονου οικισμού της Κέρτεζης έχει ιστορία από τότε (χωρίς την μετέπειτα εμφανή προσθήκη νότιά της). Υπάρχουν οι συνοικίες Αη Δημήτρη και Αη Γιάννη και σήμερα, αλλά δεν είναι βέβαιο ότι πρόκειται για τις ίδιες περιοχές.

   α) Στην συνοικία της «Αγίας Βαρβάρας» αναφέρονται 60 επικεφαλής οικογενειών! Πρόκειται δηλαδή για μια πολύ πυκνοκατοικημένη συνοικία. Ανάμεσά τους ο ιερέας «Παπα Μανώλης». Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Άγγελος Μερκάνας, …., Θόδωρος Σταυράκης, ….., Σταμούλης Παπανικόλας, Άγγελος Παπαγιάννης, …, Παπα Μανώλης, …., Βασίλης Κονικλής, Ζαχαρίας Τσαγκάρης, …., Αλέξανδρος Νάζος, …., Παύλος Αρνάς, …., Βάλιος Βεντέκας, Στάθης Κουβαράς, Μαν’ωλης Χαρκόπουλος, …., Κώστας Μουρκανάς.».

  β) Στην συνοικία του «Αγίου Γιάννη Μπάλα» αναφέρονται 54 επικεφαλής οικογενειών. Δεν αναφέρεται ιερέας εμφανώς. Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Στέφανος Κωστάνης, …, Μιχάλης Λιόλος, …, Βασίλης Αρνάς, …, Μανώλης Καρνίτσας, …, Γιώργης Τσέκος, …, Στάθης Λαζάρου, Δήμος Τσουκαλάς, …, Λεοντάρης Πέρκης, …, Γιώργης Κολιγκιώνης, …, Γιάννης Κωστάκης, …».

   γ) Στην συνοικία του «Άγιου Δημήτρη» αναφέρονται 67 επικεφαλής οικογενειών. Ανάμεσά τους οι ιερείς «Παπα Γιάννης» και «Παπα Βάλιος». Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Μανώλης Μαλαυρός, …, Σταμάτης Αρνάς, …, Σταμούλης Παπαδάς, …, Νικόλας Μαυρόπουλος, …, Λάζαρος Γαϊτάνης, …, Νικόλας Παλιούρης, Δήμος Τσένας, …, Γιώργης Κοντονικόλας, Θόδωρος Κρανίτσας, …, Θόδωρος Πετρόπουλος, Γιώργης Μαυρομάτης, Γκίνης Γιάννη Τσένας».

   δ) Στην συνοικία του «παπα Θόδωρου» αναφέρονται 54 επικεφαλής οικογενειών. Δεν αναφέρεται άλλος ιερέας. Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Βασίλης Κομνηνός, …, Στέφανος Καρυάς, Σταμάτης Πανίτσας, …, Αλέξανδρος Μακρυχέρας, …, Θόδωρος Άσιος, …, Θόδωρος Πετρής, …, Δήμος Ζούλας, …, Λαυρέντης Μαθιός, …, Δήμος Μακλούνης, Γιώργης Μιχάλη».

   ε) Στην συνοικία «Γαϊτάνη επίσης γνωστή ως Άγιος Γιάννης κάτω (συνοικία)» αναφέρονται 20 επικεφαλής οικογενειών. Δεν αναφέρεται ιερέας εμφανώς. Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Θόδωρος Γαϊτάνης, …, Νίκος Ξένος Θόδωρου, …, Στάθης Χαρκόπουλος, Σταμούλης Μπούζας, Γιώργης Πετρής, Σταμάτης Γερακάρης, Γιώργης Ζεβός, …, Γιώργης Σκορδούλας, …».

   στ) Στην συνοικία του «Αγίου Θόδωρου αναφέρονται 26 επικεφαλής οικογενειών. Δεν αναφέρεται ιερέας εμφανώς. Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Δήμος Καστανιώτης, …, Γιάννης Καπέρης, …, Λεοντάρης Τόγιας, …, Δήμος Πολίτης, …, Δήμος Κυρκομύτης, …, Αλέξανδρος Ραχλούμος, …, Νικόλας Βασίνης, …, Γιώργης Πετρόπουλος, Γιώργης Μαυρομάτης».

  Μια πρώτη, αλλά βασική, παρατήρηση που κάνουμε τα επώνυμα δεν έχουν καμία σχέση με τις λίστες που διαθέτουμε κατά την επανάσταση του 1821, τη συνέλευση για τα νερά του 1919, πολύ δε περισσότερο με τα σημερινά δεδομένα.

   Μια δεύτερη παρατήρηση είναι το σύνολο των επικεφαλής οικογενειών που είναι 281 υπόχρεοι: 60+54+67+54+20+26= 281. Ακόμα κι αν θεωρήσουμε ότι αρκετοί ανήκουν στην ίδια οικογένεια (αναφέρονται κάποιοι ως γιοί), δεν μπορούμε παρά να πούμε ότι η Κέρτεζη είχε υπερπληθυσμό! Αναλυτική, όμως, και συγκριτική μελέτη επιθυμούμε να κάνουμε στον Δ΄ τόμο το σειράς, αν μας χαριστεί ζωή…

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: 1^η δημοσίευση στην ΩΡΑ των ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ, στήλη Βουραϊκές νύξεις, φ. 92, σελ. 28-29.

Παραπομπές

[1] Η παράγραφος αυτή, όπως και η επόμενη αποτελούν αποσπάσματα από το βιβλίο μας: ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΣΤΑ ΒΟΥΝΑ, εκδ. Αρμός, Ιούνιος 2024, σελ. 55-58.

^[2] Διαβάζουμε στη Βικιπέδια σχετικά: «Το κεχρί είναι η γενική ονομασία διαφόρων ειδών ποωδών φυτών της οικογένειας των Αγρωστιδών (Graminae), τα οποία παράγουν μικρά εδώδιμα σπέρματα και χρησιμοποιούνται ως τροφή του ανθρώπου ή ως ζωοτροφή. Το κεχρί ανακαλύφθηκε και καλλιεργήθηκε συστηματικά για πρώτη φορά στην Κίνα το 7500 π.Χ..

   Όλα τα είδη κεχριού αναπτύσσονται αντίστοιχα με το σόργο [= ένα από τα περίπου 30 είδη, όπως είναι το γνωστό «καλαμπόκι», από το στέλεχος του οποίου κατασκευάζονταν και στην Κέρτεζη οι σκούπες] με μόνη διαφοροποίηση ότι ενίοτε η παραγωγή στελεχών (αδέλφωμα) είναι πιο άφθονη. Ο χρό-νος του βλαστικού τους κύκλου είναι σύντομος από 2 έως 3 μήνες για τα πρώιμα και 5 μήνες για τα όψιμα…». ΠΗΓΗ: Βικιπέδια.

^[3] Η «μπότσα» ήταν μονάδα μέτρησης υγρών: «μέτρο χωρητικότητας υγρών για τη μέτρηση κυρίως μούστου ή κρασιών, ίσο με δυο μετρικές οκάδες, (2x 400×3,2) = 2.560 γραμμάρια πριν από την οκά! 1 οκά αντιστοιχούσε σε 1,28 κιλά και η μία μπότσα σε 2 οκάδες=2,564 κιλά περίπου.

   Πηγή: https:// el.wiktionary.org/wiki/.

[4] ΒΟΑ ΤΤ607, όπου BOA: Başbakanlık Osmanlı Arşivi (The Ottoman Archives of the Prime Minister’s Office, Αρχεία Πρωθυπουργίας της Κωνσταντινούπολης). TT: Tapu Tahrir.

Κέρτεζη: Η 1^η οθωμανική οικονομική απογραφή (1460)

Α΄ ΜΕΡΟΣ

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. Η ΚΑΤΑΛΗΨΗ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΡΧΙΑΣ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ

     Βρισκόμαστε στην πρώτη φάση της Οθωμανικής κυριαρχίας στην Πελοπόννησο. Οι Οθωμανοί πραγματοποιούσαν ανά περιόδους οικονομικές απογραφές. Συντάσσονταν στην παλαιοτουρκική γλώσσα (είδος αραβικής). Τα έγγραφα φυλάσσονται μέχρι τις ημέρες μας στα γενικά αρχεία του σημερινού κράτους της Τουρκίας…

     Ήλθα σε επαφή με ιδιωτική ελληνική εταιρεία, που διαχειρίζεται και μεταφράζει τα εν λόγω έγγραφα, αρχικά στην νεοτουρκική γλώσσα και τέλος στην ελληνική. Αρχικά ήλθε στα χέρια μου η οικονομική απογραφή του 1583 για την Κέρτεζη^[1] και μετά από ένα χρόνο του 1460-63.

   Έτσι ήλθαν τα μεν πρώτα έγγραφα στα χέρια μου, στον χρηματοδότη,^[2] αλλά και σε κάποια ελάχιστα ακόμη θεσμικά πρόσωπα.^[3] Όσον αφορά τα δεύτερα (1460-63) είναι, κατά το κλείσιμο του βιβλίου, μόνο στα δικά μου χέρια και στο νέο μας χρηματοδότη.^[4]