ΜΙΜΗΣ Α. ΝΙΚΟΛΑΟΥ: Από τη ζωή μου στην Κέρτεζη

(«Όσα είδα, όσα άκουσα, όσα έμαθα»: Βιβλιοπαρουσίαση)

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Η Κέρτεζη έζησε φέτος το Καλοκαίρι άλλη μία ευχάριστη συγγραφική έκπληξη! Ένα νέο βιβλίο μπήκε στη ζωή μας κι ένας νέος συγγραφέας εμφανίστηκε στα δημόσια πράγματα. Και προστίθεται σε αρκετούς παλαιότερους συγγραφείς, άνδρες και γυναίκες.

   Ο Δημήτριος (Μίμης) Α. Νικολάου, ο νέος μας Κερτεζίτης συγγραφέας, γεννήθηκε (1940) και μεγάλωσε στην Κέρτεζη. Γόνος ιερατικής οικογένειας, πολυμελούς, όπως πολλές στην επαρχία τα χρόνια εκείνα.

   Εδώ και αρκετά χρόνια είναι συνταξιούχος δάσκαλος και σχολικός σύμβουλος. Επί πλέον είναι και πτυχιούχος του τμ. Πολιτικής Επιστήμης και Κοινωνιολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου (Αθήνα), αλλά και σημαντικός γνώστης της επιστημονικής Βυζαντινής μουσικής με πάρα πολλές δεκαετίες πάνω στο αναλόγιο (στην Κέρτεζη από μικρό παιδί και ακόμα είναι δυναμικά ενεργός).

   Το έξοχο βιβλίο του με τον τίτλο «Από τη ζωή μου στην Κέρτεζη» και υπότιτλο «Όσα είδα, όσα άκουσα, όσα έμαθα» εκδόθηκε από τις εκδόσεις ΑΤΤΙΚΟΣ (Αθήνα) τον Ιούλιο του 2026 (1^η έκδοση). Αποτελείται από 180 σελίδες με πολύ καλή γραμματοσειρά και σπουδαία εμφάνιση. Την επιμέλεια είχε η κόρη του Βασιλική Δ. Θ. Νικολάου. Αφιερώνεται στην οικογένειά του.

   Το βιβλίο στους Κερτεζίτες και στις Κερτεζίτισσες προσφέρθηκε δωρεάν με προσωπική αφιέρωση για κάθε έναν χωριστά. Όλοι και όλες τον ευχαριστήσαμε για το καλοκαιρινό του δώρο. Φυσικά και πωλείται από τον εκδοτικό οίκο και στα βιβλιοπωλεία με τα οποία συνεργάζεται ο οίκος αυτός.

ΙΙ. Η ΔΟΜΗ ΤΟΥ

   Η δομή του ξεκινά με ενημερωτικό σημείωμα, στο οποίο τονίζει ότι «είναι η προσωπική κατάθεση ενός κοινωνικού χρονικού, με πρωταγωνιστή το χωριό μας, την Κέρτεζη…», (σ. 17). «Είναι η αναφορά μου στο παρελθόν του χωριού μας, χωρίς να εξιδανικεύεται ή να μηδενίζεται, χωρίς ωραιοποίηση, μεμψιμοιρία, επίκριση και καταδίκη και θα είμαι ευγνώμων εάν συντελώ στη διατήρησή του στη συλλογική μας μνήμη», (σ. 18).

   Ο Πρόλογος είναι μεν μικρός, αλλά θέτει το «περίγραμμα του ανά χείρας εγχειρήματος» (σ. 20). Εκτός από τον «απευθείας διάλογο με τα βουνά που την περιβάλλουν, προικίζεται με το προνόμιο του ευλογημένου φυσικού τοπίου…» (σ. 19), αλλά και «διαβαίνει το χρόνο αφήνοντας δραστικό αποτύπωμα, συμμετέχει και θυσιάζεται στους εθνικούς αγώνες του 1821 μέχρι και τα νεότερα χρόνια, αναπτύσσεται κοινωνικά μέσα από ζυμώσεις στις οποίες συμβαδίζουν σύνεση, φιλία, φιλαλληλία και φιλομάθεια αλλά και ατομικισμός, μικροψυχία, άγνοια και φανατισμός, …» (σελ. 19).

   «Η γενιά μου έρχεται από μια εποχή κατά την οποία το χωριό μας δεν είχε ηλεκτρικό ρεύμα, η τεχνητή νοημοσύνη και τα επιτεύγματά της υπερέβαιναν τη φαντασία» (σ. 19). «Ζήσαμε τον όλεθρο της κατοχής, τον αντιστασιακό αγώνα, την δίψα για απελευθέρωση, αλλά και την αίσθηση ‘’της πικρής απελευθέρωσης’’… Ζήσαμε τον ‘’βραχνά’’ των κοινωνικών φρονημάτων, τα χρόνια της χούντας (1967-1974) και τα επόμενα χρόνια με την ευοίωνη προοπτική της ευημερίας» (σ. 20).

   Ο κορμός του βιβλίου απαρτίζεται από 5 μέρη για τα οποία θα σημειώσουμε κάποιες πλευρές. Συνεχίζει με «ανεκδοτολογικά», «επίλογο», «βιβλιογραφία», αλλά και 4 σημαντικά παραρτήματα. Στην βιβλιογραφία αναφέρονται αφενός γενικότερα βιβλία που αφορούν το πλαίσιο στα αντίστοιχα μέρη του βιβλίου, αλλά και βιβλία από Κερτεζίτες συγγραφείς. Προσωπικά θέλω να τον ευχαριστήσω δημόσια για τις αναφορές και των δικών μου βιβλίων. Επίσης αναφέρονται βιβλία του Ανδρέα Χρυσ. Βορύλλα και της Γιούλας Γ. Κωνσταντοπούλου, όπως και άρθρα από την εφημερίδα «Η ΚΕΡΤΕΖΗ».

ΙΙΙ. ΜΕΡΟΣ 1^ο: ΚΑΤΟΧΗ, ΜΕΤΑΚΑΤΟΧΙΚΑ ΧΡΟΝΙΑ, ΕΜΦΥΛΙΟΣ, ΜΕΤΕΜΦΥΛΙΑΚΑ ΧΡΟΝΙΑ…

   Το μέρος αυτό χωρίζεται σε δύο κεφάλαια. Το 1^ο κεφάλαιο (σ. 23-41) καταλαμβάνει την περίοδο 1940-1946. Ειδική θετική μνεία γίνεται στο ΕΑΜ, αλλά και στην ίδρυση του ΕΑΜ Κερτέζης τον Απρίλη του 1943 στο ξωκκλήσι του Αη Γιώργη! Ο συγγραφέας αναφέρει τις πηγές του και είναι αρκετές και σημαντικές.

   Η συντριπτική πλειοψηφία των ονομάτων αναφέρονται με τα αρχικά του ονόματος και του επωνύμου τους. Είναι επιλογή του συγγραφέα, καθόλα σεβαστή, παρότι πολλοί από μας θέλουμε να μάθουμε, όχι μόνο τα γεγονότα που αναφέρονται, αλλά και τους μετέχοντες προγόνους μας, γνωστούς ή συγγενείς.

   Πολύ σημαντικά στοιχεία κατατίθενται για τους Ιταλούς στην Κέρτεζη με ιδιαίτερη μνεία για την μάχη στις Καστανιές (6^ος 1943).

   Αξιομνημόνευτη και συγκινητική ήταν η επάνοδος Ιταλού προσκυνητή (μαζί με τη σύζυγό του) τη δεκαετία του 1960 στην Κέρτεζη. Πρόκειται για Ιταλό που γλύτωσε από απαγχονισμό στον Πλάτανο έξω από την κεντρική μας Εκκλησία (Γέννηση της Θεοτόκου). Ο ίδιος θεωρούσε ότι σώθηκε μετά από προσευχές του στην Παναγία και ήλθε να προσφέρει ένα αντίδωρο. Γι’ αυτό ζήτησε από τον παπα-Ανδρέα να του ανοίξει το ναό!!!

   Επίσης μνημονεύεται η είσοδος του Άρη Βελουχιώτη (06.05.1944) μαζί με τον παπα-Ανυπόμονο (αργότερα ηγούμενος της Ι. Μονής Αγάθωνος στη Φθιώτιδα, Αρχιμ. Γερμανός Δημάκος).

   Ιδιαίτερη μνεία και καταγραφή στοιχείων αναφέρονται για την γερμανική σημαία του παλαιοημερολογίτη Αγαθάγγελου, το λαϊκό δικαστήριο, άλλες πληροφορίες γι’ αυτόν, αλλά και την εκτέλεσή του στο Σιγούνι, παρά την αναστολή της θανατικής ποινής του λαϊκού δικαστηρίου (Άνοιξη 1944)!!!

   Αξιοσημείωτο είναι επίσης το θλιβερό χρονικό σύλληψης του θείου του Ανδρέα Κόντη που απαγχονίστηκε από τους Γερμανούς στα Ψηλά Αλώνια της Πάτρας (9.5.1944) μαζί με άλλους 8 αντιστασιακούς πατριώτες. Σημειώνω ότι στα ΒΑ της πλατείας έχει αναρτηθεί σχετική μαρμάρινη πλάκα – μνημείο.

   Τέλος, καταγράφονται με γλαφυρό τρόπο ιδιαίτερα γεγονότα της εποχής που έζησε ο ίδιος,

συγγενείς του, γείτονες και συμπατριώτες. Επίσης, στο τέλος σημειώνονται και πολλοί Κερτεζίτες που εκτελέστηκαν στο λόφο του Καπή στα Καλάβρυτα (13.12.1943) από τους Γερμανούς κατακτητές, αλλά και στο λόφο Χαϊδαρίου στην Αθήνα (8.9.1944)…

   Στο 2^ο κεφάλαιο (σ. 43-58) καταγράφεται με πόνο ο θλιβερός, φιλοναζιστικός ρόλος της οργάνωσης «Χ», που συνέχιζε να δρα βεβαίως την περίοδο της δεκαετίας του 1940, αλλά και μέχρι την περίοδο της χούντας…

   Αναφέρονται ανατριχιαστικά γεγονότα που δείχνουν που κατάντησαν οι υπάνθρωποι αυτοί απέναντι σε συμπατριώτες, πολλές φορές χωρίς να έχουν καμία επί της ουσίας κατηγορία. Τα περισσότερα απ’ αυτά έγιναν την περίοδο του Εμφυλίου… Σημαντικά περιστατικά αναφέρονται ακόμα και στη χούντα των Συνταγματαρχών (1967-1974).

IV. ΦΥΛΛΑ ΖΩΗΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΕΡΤΕΖΗ ΜΙΑΣ ΑΛΛΗΣ ΕΠΟΧΗΣ

   Το 2^ο μέρος με βάση τον προηγούμενο τίτλο μας προσφέρει τρία κεφάλαια. Το 1^ο κεφάλαιο (σ. 61-77) σχετίζεται με το δημογραφικό και την καθημερινή ζωή. Για το πρώτο δεν χρειάζεται να σημειώσουμε πολλά πράγματα, αφού το ζήτημα αυτό είναι παρόμοιο, όχι μόνο στην επαρχία μας, αλλά σ’ όλη την ορεινότητα της χώρας…

   Αξίζει όμως να σημειώς0υμε τις αναφορές στην κατοικία, στις προμήθειες και τη διατροφή, στην ένδυση και υπόδηση, στα φωτιστικά μέσα, στις συγκοινωνίες, μεταφορές και του δρόμους του χωριού. Στη συνέχεια μπαίνουν στο κάδρο η υγεία και περίθαλψη, οι καπνιστές, αλλά και η επικοινωνία και ενημέρωση της εποχής. Μια περιγραφή που τις μεγαλύτερες γενιές, μας γέμισε με βαθιές αναμνήσεις!

   Το 2^ο κεφάλαιο (σ. 79-102), «οδοιπορικό στον τόπο και το χρόνο», μας κάνει ωραίες διαδρομές και νοερά περπατήματα. Εντυπωσιακό είναι το περπάτημα από το Κεφαλόβρυσο (η γειτονιά του) μέχρι το νέο δημοτικό σχολείο (η δική μου).

   Οι περιγραφές της αγοράς και των αρχοντόσπιτων, αλλά και των ναών έχουν τον πρώτο λόγο. Στη συνέχεια υπάρχει αναλυτική περιγραφή των πολλών καφενείων, του παλιού και νέου δημοτικού σχολείου στα οποία είχε την τύχει να φοιτήσει. Αξιοσημείωτες είναι οι αναφορές στα παιχνίδια εκείνης της μη ηλεκτρονικής εποχής.

   Περνάει κατόπιν στη φοίτησή του στο Γυμνάσιο Καλαβρύτων. Εκεί οι περιγραφές είναι ολοζώντανες και συναισθηματικές! Οι διακοπές του Καλοκαιριού παίρνουν ιδιαίτερη θέση, με το ποδόσφαιρο να κυριαρχεί. Βεβαίως αφορά τη μερίδα των παιδιών που δεν ανήκαν σε κατεξοχήν αγροτικές και κτηνοτροφικές οικογένειες. Τα παιδιά εκείνα των οικογενειών αυτών εργαζόμασταν πολύ σκληρά στις διακοπές…

   Στο 3^ο κεφάλαιο, «Εκκλησιαστική ζωή», έχει πολλά να μας γράψει. Βλέπετε είναι γόνος ιερατικής οικογένειας από παππού και πατέρα, αλλά και θείο. Οι αναφορές του αγγίζουν με λεπτομέρειες τις ακολουθίες του Ενιαυτού, μικρές και μεγάλες εορτές, αλλά αναφέρεται εκτενώς σε ιερείς, ψάλτες και επιτρόπους. Δεν λείπουν οι αναφορές σε νεωκόρους και παπαδάκια, που τότε υπήρχε υπερπροσφορά, σε αντίθεση με τη σημερινή εποχή των «ατροφικών αγελάδων»…

   Εκτενή αναφορά κάνει στο ζήτημα των ημερολογίων (και εορτολογίων) μιας και ο παππούς του παπα-Μήτσιος και ο πατέρας του παπα-Ανδρέας έπαιξαν κυρίαρχο ρόλο για πάνω από τριάντα χρόνια.

   Τα χρόνια εκείνα της μεγάλης έντασης, των εναλλακτικών λύσεων και του φανατισμού, λόγω άγνοιας μιας μερίδας που δεν μπορούσε δυστυχώς να κάνει διάλογο. Το ζήτημα όμως λύθηκε στη συνέχεια σε μεγάλο βαθμό, ενώ αμβλύνθηκαν τα πράγματα σιγά σιγά, χωρίς να έχει εκλείψει οριστικά το ιδιάζον τοπικό εκκλησιαστικό και όχι μόνο φαινόμενο.

V. Η ΠΑΡΑΔΟΣΗ… ΚΑΙ Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ

   Το 3^ο μέρος, με τίτλο «Η παράδοση», δεν καταλαμβάνει μεγάλο χώρο (σ. 127-131). Προλαβαίνει όμως να φέρει στο φως ξεχασμένα έθιμα και προλήψεις, να μας γράψει όλα τα αυθεντικά κάλαντα (Παράρτημα Δ) και τον σχετικό περιβάλλον απαγγελίας τους.

   Εκτενής, ερμηνευτική, αλλά και συγκρατημένα αισιόδοξη είναι η ματιά του στο σήμερα. Δεν είναι μόνο οι υποδομές που κατά καιρούς πραγματοποιούνται μετά τις μεγάλες μεταναστεύσεις, αλλά και οι πολλές δραστηριότητες των φορέων, αλλά και η ανάπτυξη καταστημάτων και σημαντικής αγοράς (σύγχρονη καφετέρια, δύο καφε-εστιατόρια, κρεοπωλείο, δύο μίνι μάρκετ)!

   Αναφέρεται στις δημόσιες υπηρεσίες που δεν λειτουργούν (δημοτικό σχολείο, ταχυδρομείο, χωροφυλακή), αλλά να ελπίσουμε ότι η σχετικά καλή διαπλάτυνση του δρόμου που ξεκίνησε, οι νέες παραγωγές μαζί με κάποιες παλιές, η ενοικίαση σύγχρονων κτηρίων – ξενώνων, θα προσθέσουν μια νέα δυναμική.

VI. ΑΝΕΚΔΟΤΟΛΟΓΙΚΑ – ΕΠΙΛΟΓΟΣ – ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ – ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ – ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ

   Το βιβλίο φτάνει στο τέλος του με μια εκτενή παρουσίαση σε ανεκδοτολογικές αναφορές (5^ο μέρος, σ. 143-145) που δίνουν μια χαριτωμένη όψη των αναμνήσεων!

   Συνεχίζει  μ’ έναν μεν μικρό επίλογο, αλλά καίριο για την προσπάθεια που κατέβαλε ο συγγραφέας. Πέρα από τα κίνητρα, τον σκοπό και το αποτέλεσμα, στο τέλος καταγράφει ένα τραγούδι «που θα μπορούσε να έχει γραφτεί και για το δικό μας χωριό» (σ. 148):

   «Καλότυχα είναι τα βουνά/καλότυχοι είν’ οι κάμποι / που χάρο δεν ακαρτερούν / φονιά δεν περιμένουν / μον’ περιμένουν άνοιξη, / να πρασινίζουν τα βουνά, / να λουλουδούν οι κάμποι. (Πολίτης: 1914, αναδ. 1998, 211)».

   Ενώ για τη βιβλιογραφία (σ. 149-150) αναφερθήκαμε στα εισαγωγικά, εδώ οφείλουμε να δώσουμε έμφαση στις φωτογραφίες (ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α, σ. 151-166). Φωτογραφικό υλικό από το οικογενειακό και προσωπικό αρχείο, το οποίο όμως αφορά την ευρύτερη κοινότητα, πλην κάποιων που έχουν πιο στενό ενδιαφέρον.

   Η συντριπτική πλειοψηφία είναι ασπρόμαυρες, πλην τεσσάρων έγχρωμων και αφορούν την αγορά της Κέρτεζης, εκκλησιαστικά γεγονότα, ορειβασίες, γυμνασιακά γεγονότα, αγροτικές αναφορές, αλλά και …ποδόσφαιρο.

   Στο ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Β (σ. 167-171) αναδημοσιεύει άρθρο – συνέντευξη που είχε πάρει από δυο κλασσικές κερτεζίτικες φιγούρες με παραδοσιακά καφενεία του χωριού (εφημ. Η ΚΕΡΤΕΖΗ, 1995), στην οποία, αν και σχετικά πρόσφατη, οι δυο καφεντζήδες πήγαν ακόμη πιο πίσω… Τα παραδοσιακά καφενεία αυτά πλέον έχουν εκλείψει…

   Στο ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Γ (σ. 173-174) αναδημοσιεύει πάλι άρθρο για την εορτή του Αη Γιώργη, στο οποίο βλέπουμε τη συνέχεια αυτού του εορτασμού – μικρού πανηγυριού (εφημ. Η ΚΕΡΤΕΖΗ, 5^Ος 1996).

VI. ΕΠΙΛΟΓΙΚΑ

   Κλείνοντας αυτή την απλή βιβλιοπαρουσίαση, θέλω να πω ότι ο συγγραφέας, αφενός έβγαλε ένα χρέος προς όλους εμάς όπως το αισθανόταν βαθιά στα κατάβαθα της ψυχής και το επεξεργαζόταν χρόνια, αφετέρου πλούτισε με τις αναφορές και τα στοιχεία που έμμεσα έβγαλε στο φως, να προστίθενται στο πάζλ των αναφορών πολλών πλέον Κερτεζιτών συγγραφέων.

   Προσωπικά οφείλω να τον ευχαριστήσω πενταπλά. Χάρηκα πολύ διαβάζοντας το βιβλίο και με ξεκούρασε τις μέρες που παρουσιάζαμε το δικό μου στην περιοχή.  Δεν λυπήθηκε να μου δίνει υλικό για τα βιβλία μου, ενώ ήδη ετοίμαζε το δικό του! Ανέφερε στη βιβλιογραφία και τίμησε και τα δικά μου βιβλία. Μου προσέφερε νέο υλικό και για το επόμενο βιβλίο που ετοιμάζω. Και τέλος, ενώ με τιμά με τη φιλία του, με βοηθά στα πρώτα μου, σαφώς πολύ καθυστερημένα, βήματα στο αναλόγιο της Κέρτεζης, αφού οι ανάγκες πλέον είναι εμφανείς.

   Εν τέλει, τον ευχαριστούμε οι Κερτεζίτες και οι Κερτεζίτισσες για τον κόπο του, το οποίο βεβαίως κατανοούμε πλήρως όσες και όσοι συγγράφουμε…

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: 1^η δημοσίευση. ΩΡΑ ΤΩΝ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ, φ. 104, ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2026, στήλη ΒΟΥΡΑΪΚΕΣ ΝΥΞΕΙΣ, σελ. 28-19.

Δυό βιβλία που δένουν μια ριζοσπαστική Θεολογία με μια ριζοσπαστική κοινωνικοπολιτική κριτική ως δώρο

Του Νίκου Α. Κουραμπή*

   Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Στα ίχνη του συλλογικού ανθρώπου – 55 σημαδούρες κοινωνικής και υπαρκτικής θε-ανθρωπολογίας, Αθήνα, Αρμός, 2019, σ. 382 [Α]

   Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Από την αχαϊκή γη έως του κόσμου τα πέρατα – για μια απελευθερωτική θε-ανθρωπολογία: υποδείγματα, θραύσματα, Μεγάλη Σύνοδος 2016, «3^η Ρώμη», πρόλογος Θανάσης Ν. Παπαθανασίου, Αθήνα, Αρμός, 2022, σ. 565 [Β]

   Τα δύο αυτά βιβλία [Α και Β] ανήκουν στο ρεύμα της ελληνικής-δημοκρατικής λαϊκής Ορθοδοξίας που αγαπά τον πολιτισμό, την τέχνη και τις επιστήμες του ανθρώπου και αγωνίζεται για κοινωνική δικαιοσύνη ενώ δεν φοβάται την χριστιανική αυτοκριτική.

   Ο Παναγιώτης Μπούρδαλας είναι Θεολόγος και επιστήμονας (φυσικός) και τιμά τη σχέση επιστήμης – θρησκείας, πίστης – γνώσης μακριά από τα συνήθη ιδεολογήματα, κάτι που εύκολα και ουσιαστικά αποδεικνύεται από τα βιβλία του – γι’ αυτό βάζει και ποιήματά του ανάμεσα στα κείμενά του, ώστε να συνδέονται όλοι οι κόσμοι. Τα βιβλία του τολμούν να είναι μια αυτοαποκάλυψη, νους και αισθήματα ταυτόχρονα μακράν συναισθηματισμών, η δουλειά του Παναγιώτη «θα μείνει» γιατί είναι μια προσωπική αλλά έντιμη καταγραφή των τελευταίων 50 χρόνων, μια πνευματική περιουσία που αποκτήθηκε με στοχασμό και ακτιβισμό. Τα λόγια του ρέουν σαν τα νερά της Κέρτεζης Καλαβρύτων, της πατρίδας του, και η θε-ανθρωπολογία του ιλαρού κόπου του ως αγίασμα – γήϊνο και θεϊκό συμπλέουν, χώμα και ουρανός. Ο όρος του «θε-ανθρωπολογία» εκφράζει συνοπτικά τη περίφημη -αλλά αγνοημένη- συνεργασία Θεού και Ανθρώπου, που στέκει δυναμικά και αποφασιστικά απέναντι σε κάθε Απόλυτο Θεό και τον ολοκληρωτισμό που εκπροσωπεί με τους αδιάφανους εκπροσώπους του επί γης.

   Αγαπάει ελεύθερα τους ανθρώπους του και τους παρουσιάζει χωρίς να τους ειδωλοποιεί «αγιογραφώντας» τους, έτσι απλά, είναι οι άνθρωποί του και ο τόπος του που υποστασιάζουν το σύμπαν, και είναι ευγνώμων με μη ψυχολογικά αλλά και πηγαία αισθήματα. Πρόσκληση στον αναγνώστη να κάνει το ίδιο αποφασιστικό βήμα και να μη βαριέται ως δήθεν συνηθισμένους και βαρετούς τους ανθρώπους του και τον τόπο του, να περπατήσει την δικιά του περπατησιά όπως ο Παναγιώτης που συγκινεί χωρίς να επιβάλλεται. Ο έρωτας του συγκεκριμένου είναι έρωτας του οικουμενικού. Πατριωτισμός και κοινωνισμός και θρησκευτικές ενοράσεις ταυτόχρονα και αλληλοϋποστηριζόμενα.

   Τα δυό βιβλία δένουν μια ριζοσπαστική Θεολογία με μια ριζοσπαστική κοινωνικοπολιτική κριτική ως δώρο για τον καθημερινό αλλά σκεπτόμενο άνθρωπο και πολίτη που δεν είναι απαραίτητα «θρησκευόμενος». Και τα δύο βιβλία ανακεφαλαιώνονται στο ότι η αγάπη είναι και πολιτική πράξη. Ο αστείρευτος πλούτος των χρήσιμων πληροφοριών ανταμοίβει εκείνον που θα θελήσει να αναμετρηθεί με την οργανωμένη και βιωμένη και χωνεμένη γνώση που παρέχεται ως μπούσουλας για τις δικές του αναζητήσεις. Με τα δικά του λόγια «ο τριαδικά συλλογικός άνθρωπος, ο θε-ανθρωπολογικά ευχαριστιακός – αλληλέγγυος – υπαρκτικός/νηπτικός τρόπος αντίληψης, πίστης και πρακτικής αποτελεί έναν αντίποδα, τόσο στην ισοπεδωτική αμφισβήτηση, όσο και στ’ ανταγωνιστικά άτομα ή στις «συντεχνίες» τους. Ταυτόχρονα αυτός ο τρόπος ύπαρξης μπορεί να γονιμοποιήσει τα «ουτοπικά» κινήματα, ξεπερνώντας την αντίληψη του ανθρώπου ως «συμπαγών μαζών», εισάγοντας μια αντανάκλαση της αγιοτριαδολογικής θε-ανθρωπολογίας στο χώρο της εκκλησιολογίας και άρα της κοινωνίας» [Α 14].

   Ας επιλέξουμε μερικά διαμαντάκια στο σημείο αυτό: «αυτού του νεκρού ιδεολογήματος του «ελληνοχριστιανισμού», του νόθου κράματος «πίστης και εξουσίας»» [Α 146] / «…το αδιέξοδο κάθε αποτυχημένου δοσίματος στον άλλο (πορνεία)…» [Α121] / «το Πνεύμα το Άγιο αγνοείται στην «κατοικία» Του, μέσα ή δίπλα στις καρδιές που πάλλονται. Ο Θεάνθρωπος Χριστός ή γίνεται πολιτικός επαναστάτης ή φιλόσοφος της σχολής των Εσσαίων ή ηθικός δάσκαλος ή περίεργος εξωγήϊνος … Οι άνθρωποι αποφασίζουμε να παραμένουμε ζώα-κτήνη. Αρκεί να χωρισθούμε σε συνομοταξίες, ανάλογα με το τι κατασπαράσσουμε κάθε φορά…» [Α163] / «(για τον Μέγα Βασίλειο) ο Μωυσής πρώτα πήρε την κοσμική σοφία στην Αίγυπτο και κατόπιν μπήκε «στα θεολογικά».» [Β129] / «ο λεγόμενος «ορθόδοξος φονταμενταλισμός», που ως καρκίνωμα σιγοτρώει το κορμί της Ορθόδοξης Εκκλησίας, στο τέλος θα νικηθεί και θα ‘ξωπεταχτεί, όπως και τόσα άλλα καρκινώματα στην εκκλησιαστική ιστορία. Είναι συνδεδεμένος ιδεολογικά με τον αμερικάνικο «προτεσταντικό φονταμενταλισμό» και τα «νεοφασιστικά ακροδεξιά μορφώματα», κυρίως του δυτικού κόσμου» [Β 142]

   Η ομίχλη των παραεκκλησιαστικών οργανώσεων-σεκτών διαλύεται [Β 446-452], απλοί παπάδες του λαού μας [Β 46-123] είναι φωτεινά πρότυπα προς μίμησιν και όχι οι αυταρχικές σκιές του γεροντισμού. Ο συγγραφέας μας δεν φείδεται θάρρους γιατί δεν υστερεί σε γνώση και αισθήματα για να εξηγήσει ακανθώδη ζητήματα που αναφέρονται στα περιεχόμενα των βιβλίων.

   Εύχομαι σε μελλοντική του δουλειά ο συγγραφέας της θε-ανθρωπολογίας, αλλά και εκκλησιοκεντρικότητας (π.χ. Α 23-146 όπου πραγματώνεται ο διάλογος της εορτολογικής Ορθοδοξίας με το σύγχρονο κόσμο), να αναμετρηθεί με την πρόσκληση για έναν πνευματολογικό χριστιανισμό απελευθερωμένο από τη θρησκευτικότητα όπως θυμάμαι να τον προτείνει ο μοναχός Μιχαήλ (Χατζηαντωνίου): «Ο Θεός τις έσχατες μέρες θ’ απλώσει το πνεύμα Του κι εκτός της επίσημης εκκλησιαστικής δομής. Απλοί άνθρωποι θα μπορούν να λένε ουράνια πράγματα κλπ». Ή, μήπως, καλό θα ήταν να διάγουμε το βίο μας με ευφρόσυνη ταπεινότητα μεταξύ των δύο διαλεκτικά; Αλλά σίγουρα να σταματήσει η άζωη ρηχότητα που διατείνεται ότι «άλλο άγιος» και «άλλο καλός» άνθρωπος η οποία μόνο συγχυσμένες φρένες και δόλιες συμπεριφορές και ανέραστους ανθρώπους κατασκευάζει, με τελική και ουσιαστική λύση τον χριστιανικό ανθρωπισμό που αναδεικνύει ποικιλοτρόπως ο συγγραφέας μας.

   Τα βιβλία αυτά είναι μοιραίο να μην διαβαστούν «από τους πολλούς» γιατί η ανθρώπινη μάζα αρέσκεται σε φανταχτερές ψευδαισθήσεις και φοβάται να ζήσει απλά ενώ δεν συμφέρει κανέναν σήμερα η ισορροπία τους που απλόχερα προσφέρουν, οι φαντασιώσεις κερδίζουν φαινομενικά το παιχνίδι έναντι της πραγματικότητας με τις πραγματικές της ανάγκες, εν τέλει, επιλέγουμε συνειδητά τα κραυγαλέα ονόματα και τις φευγαλέες εντυπώσεις. Διαβάζοντάς τα είσαι σε μια ανοδική πορεία και περπατάς σταθερά με το δικό σου βηματισμό κι ας είναι η ζωή του συγγραφέα ο δρόμος. Υπάρχουν πολλοί που ξέρουν τους νόμους της ζωής – αλλά για να επαίρονται και να κομπάζουν, όχι για να τη ζουν. Ο συγγραφέας μας απλά αλλά και αδρά μας λέει «εγώ έζησα τη ζωή μου και συνεχίζω να ζω τη ζωή μου».

   Αν αντέξει ο αναγνώστης αυτήν την γλυκιά υποσυνείδητη πρόσκληση να ζήσει και εκείνος τη δική του ζωή το παιχνίδι κερδήθηκε και η ευγνωμοσύνη λάμπει. Εγώ έγραψα γι’ αυτά τα βιβλία από διάθεση να τα γνωστοποιήσω σε δυό-τρεις. Δεν έμεινα ευχαριστημένος με τη βιβλιοπαρουσίαση αυτή, εγώ όμως κέρδισα σε σκέψη και αισθήματα αφουγκραζόμενος τον Παναγιώτη Μπούρδαλα. Ευχαριστώ και καλοτάξιδα!

   * Ο Νίκος Α. Κουραμπής είναι Θεολόγος Εκπαιδευτικός, Διδάκτωρ Κοινωνιολογίας Παντείου Πανεπιστημίου

   Σημείωση: Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό ΣΥΝΑΞΗ 177 (2026), σελ. 98-100 [Ιανουάριος-Μάρτιος 2026 / ΑΦΙΕΡΩΜΑ: Παγκόσμιος Νότος].

Καλαβρυτοχώρια: Συγγραφικός και επιστημονικός οργασμός!

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΒΙΒΛΙΑ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΕΣ

      Βεβαίως μαζί με το «κρασί» (πολιτισμός) θέλουμε και «ψωμί» (επιβίωση). Κι αυτή η υπόθεση του ψωμιού περνάει από σαράντα κύματα, πάλι στην εποχή μας. Και θα παλέψουμε, ο καθείς με τα όπλα του, αλλά και μαζί. Δεν θ’ αφήσουμε όμως τη ζωή χωρίς κρασί… και γι αυτό θα μιλήσουμε στο άρθρο αυτή τη φορά.

   Τα τελευταία χρόνια υπάρχει μια συγγραφική έκρηξη, όσον αφορά τα Καλάβρυτα ως έδρα, αλλά και τα Καλαβρυτοχώρια.  Νομίζω ότι έχει τρεις διαστάσεις. Αρθρογραφία, προσωπικά συγγραφικά έργα και συμμετοχή σε συλλογικούς τόμους. Ας προσθέσουμε και τ’ άλλα είδη τέχνης, όπως π.χ. τα ντοκιμαντέρ, θεατρικά, εκθέσεις φωτογραφίας, κλπ, τότε πρόκειται για πολύ πλούσιο υλικό.

   Από τη μία στον έντυπο και ηλεκτρονικό τύπο δημοσιεύονται έρευνες, άρθρα επιστημονικά ή απόψεις, τοπικού ή και γενικότερου ενδιαφέροντος. Υπάρχουν σταθεροί αρθρογράφοι και ερευνητές αρκετοί και αρκετές ή περιστασιακοί. Μένουν μόνιμα, για πολύ στην περιοχή ή όχι. Δεν έχει και μεγάλη σημασία για το έργο τους. Είναι τόσο το πλήθος που π.χ. προτάθηκε στην λογοτεχνική συνάντηση (25.01.2026) που έγινε στο Πολύκεντρο πολιτιστικό Κέντρο του Δήμου ότι σχεδιάζεται η συλλογή τους και έκδοσή τους σε έναν ή περισσότερους τόμους, από τον επικεφαλής της ΩΡΑΣ των Καλαβρύτων και της αντίστοιχης ιστοσελίδας.

Συνέχεια →

Ένα τάβλι και λίγος καφές για όλες τις επιστήμες

(βιβλιοπαρουσίαση του νέου βιβλίου του Γιώργου Πλούμη)

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Ο Γιώργος Πλούμης τελικά δεν είναι μόνο χημικός και δεν ήταν μόνο συνάδελφος στα σχολεία. Είναι πλέον κι ένας αγαπημένος μου συγγραφέας. Όχι μόνο γιατί η γλώσσα του ρέει όπως τα νερά στα βουνά της κεντρικής Ρούμελης και στο Κρυοβούνι της, όχι μόνο γιατί συνδέει το παλιό με το καινούριο, αλλά και γιατί από τη μια μας διδάσκει με φόντο μεγάλες εικόνες και μικρές λεπτομέρειες, αλλά και από την άλλη με γυρίζει κι εμένα προσωπικά πίσω στα βουνά του βόρειου Μωριά και στην περιοχή των Καλαβρύτων.

   Ο Γιώργος φαίνεται ότι αγαπούσε πολύ τον παππού του Βαγγέλη, τον πατέρα της μητέρας του Βασιλικούλας. Τον βάζει, λοιπόν, στο κέντρο του μυθιστορήματός του. Τον βάζει δίπλα του και λίγο απέναντι. Όχι γιατί τους χωρίζουν δυο γενιές, όχι γιατί είχαν διαφορετική πορεία στη ζωή, αλλά γιατί ανάμεσά τους μπήκε ένα τάβλι.

Συνέχεια →

Οι γυναίκες στην εκκλησία: Μεταξύ ευαγγελίων και ανδροκρατίας

(Προδημοσίευση από συλλογικό τόμο[1])

Μέρος Β΄

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ ΤΟ Μέρος Α΄

IV. ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΑΝΩΤΕΡΟ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟ ΡΟΛΟ  

Για να δούμε, λοιπόν, το ρόλο των γυναικών, πλην ελάχιστων εξαιρέσεων, τα εκατό τελευταία χρόνια. Οι γυναίκες θεολόγοι σπούδασαν στην Ελλάδα από τη δεκαετία του 1940, αποφοίτησαν και διδάσκουν ανελλιπώς στα σχολεία της Β/βαθμιας εκπαίδευσης μέχρι τις ημέρες μας. Πώς έγινε αυτή η αλλαγή; Μα οι σπουδές και οι διορισμοί είναι κρατική υπόθεση. Εάν ήταν εκκλησιαστική δεν θα υπήρχαν κάν κατά πάσα πιθανότητα. Τα τελευταία χρόνια έχουμε και γυναίκες θεολόγους στις θεολογικές σχολές (Γ/βαθμια). Ως μαθητής είχα την ευλογία να έχω μία από τις πρώτες αποφοίτους, την «καθηγήτρια της αγάπης»,^[2] την καθηγήτρια δηλαδή Μαρία Παπαγιάννη, στο Γυμνάσιο Καλαβρύτων. Μια χαρά λοιπόν.

Συνέχεια →

Τεχνολογική Επιτάχυνση ή Τεχνολογική Αποανάπτυξη;

Του Χάρη Ναξάκη*

     Ο Τεχνοκόσμος-ψηφιακό κεφάλαιο, τεχνητή νοημοσύνη, μεταανθρωπινότητα και τεχνολογική αποανάπτυξη (Εκδόσεις Κουκκίδα, 2025)- είναι ένα δοκίμιο μου για τον τεχνοπολιτισμό. Τριάντα χρόνια και κάτι από την εκπόνηση της διδακτορικής μου διατριβής, στην οποία είχα χαρακτηρίσει ως πληροφοριακό (ψηφιακό) καπιταλισμό την μετάλλαξη με όχημα τις νέες τεχνολογίες, του βιομηχανικού καπιταλισμού, στο δοκίμιο αυτό αναθεωρώ την άποψη αυτή. Οι ραγδαίες τεχνολογικές εξελίξεις επιτάσσουν να τεθούν τα παρακάτω ερωτήματα:

Συνέχεια →

Γιώργος Πλούμης: Με τη σκόνη της Κιμωλίας

(Βιβλιοπαρουσίαση)

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Ο αγαπητός συνάδελφος καθηγητής Χημείας Γιώργος Πλούμης εξέδωσε με αυτοέκδοση το νέο του βιβλίο «ΜΕ ΤΗ ΣΚΟΝΗ ΤΗΣ ΚΙΜΩΛΙΑΣ» στην Πάτρα (2024). Ο Γιώργος δούλεψε το 1986-1987 και 1987-1988 στο Γυμνάσιο Καλαβρύτων. Πολλές μαθήτριές του και μαθητές του θα τον θυμούνται, έστω και μετά από τόσα χρόνια, είμαι βέβαιος. Κάποιοι  απ’ αυτούς είναι και δικοί μου μαθητές (δούλεψα στο Γυμνάσιο το 1990-1991 και στο Λύκειο το 1991-1992).

   Ο Γιώργος γεννήθηκε στην Πάτρα από γονείς δασκάλους το 1958. Το 1976 αποφοίτησε από το τότε 1^ο Γυμνάσιο Αρρένων Πατρών, από το οποίο αποφοίτησα κι εγώ το 1973. Το 1982 αποφοίτησε από το Χημικό του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και ακολούθησε μετά από λίγα χρόνια το δύσκολο μονοπάτι του καθηγητή Χημείας.

   Ξεκίνησε και δούλεψε πολλά χρόνια και σε διάφορα σχολεία με τον μαυροπίνακα και κατέληξε στο τέλος της καριέρας του να στέκεται κριτικά στη λεγόμενη «τηλεκπαίδευση». Εκεί πλέον βλέπει πεντακάθαρα το δάσκαλο να χάνει το ρόλο του ή έστω πολλές πλευρές του. Αυτή η εξέλιξη τον οδήγησε να πάρει το δρόμο της συνταξιοδότησης, αφού υπήρχαν μεταβατικές διατάξεις πριν φτάσει η επόμενη γενιά εκπαιδευτικών στα 67 και βάλε έτη… Αυτή η εξέλιξη τον οδήγησε και στον τίτλο του βιβλίου!

ΙΙ. Η ΒΑΣΙΚΉ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΊΟΥ

   Το βιβλίο του αυτό δεν είναι το πρώτο του Γιώργου, μα για μένα είναι το πρώτο που διάβασα. Έχει ένα δικό του προσωπικό τρόπο με τον οποίο το έχει δομήσει. Ουσιαστικά είναι ένα βιβλίο σπονδυλωτό, με απλή γλώσσα και πολλά παραδείγματα. Γράφοντας μικρά άρθρα, κυρίως στην εφημερίδα Πελοπόννησο και στον ηλεκτρονικό τύπο. Με κέντρο την παιδεία και την εκπαίδευση δημιούργησε δύο μεγάλες ομάδες τέτοιων κειμένων. Εκμεταλλεύτηκε τόσο την περίοδο της οικονομικής κρίσης, όσο και της υγειονομικής. Γι’ αυτό τα δόμησε σε δύο μέρη αντίστοιχα. Το βιβλίο εκτείνεται σε 114 σελίδες μεσαίου μεγέθους.

   Ξεκινά με αφιέρωση, γράφει τον πρόλογο και πριν μπει στο Α΄ μέρος, σε τρεις σελίδες ξεδιπλώνει μικρές αναφορές (από μία σε κάθε σελίδα): ξεκινά με τον Ευάγγελο Παπανούτσο, συνεχίζει με το Νίκο Καζαντζάκη και κλείνει με δυο «ρητά» για την αρχή και το τέλος της εκπαιδευτικής του πορείας!

   Αποτελείται από δύο μέρη και μας αποχαιρετά μ’ έναν πολύ μικρό επίλογο κι ένα μικρό επίσης άρθρο με τίτλο «σώστε τον δάσκαλο». Κλείνει οριστικά με μια μικρή ενδεικτική βιβλιογραφία. Εξάλλου το βιβλίο του δεν αποτελεί ούτε έρευνα, ούτε επιστημονική μελέτη. Αποτελεί ένα πόνημα καρδιάς, εμπειρίας και αγωνίας.

ΙΙΙ. ΤΑ ΔΥΟ ΜΕΡΗ

   Το Α΄ μέρος έχει τίτλο «ΠΑΙΔΕΙΑ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ» και εκτείνεται σε 60 σελίδες. Άρχισε να γράφεται, αφού προηγουμένως είχε μια εμπειρία δύο δεκαετιών ως μάχιμου μέσα στις τάξεις. Πολλοί και πολλές καμαρώνουν ως εκπαιδευτικοί, αλλά στις τάξεις έχουν ζήσει ελάχιστα, ενώ με διαδρομές πολλές φορές αμφιβόλου αξίας έγιναν στελέχη για να καθοδηγούν χωρίς εμπειρία. Ο Γιώργος όμως δεν είναι ένας απ’ αυτούς!

   Το μέρος αυτό αποτελείται από 24 μικρά άρθρα. Τα 17  είναι μικρά και αυτόνομα. Ακολουθούν ένα μεγάλο εισαγωγικό άρθρο (χωρισμένο σε 7 μικρά) εν είδει περίληψης και κατεύθυνσης όλων όσων ξεδιπλώνει στη συνέχεια. Εκεί βλέπουμε το πως βλέπει την παιδεία, την εκπαίδευση, το δάσκαλο, την πολιτεία και την εξέλιξη της τεχνολογίας.

   Το Β΄ μέρος με τίτλο «Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΟΝ ΚΑΙΡΟ ΤΗΣ ΠΑΝΔΗΜΙΑΣ» εκτείνεται σε 40 σελίδες. Νομίζω ότι δεν τυχαίο που στο 2^ο μέρος δεν υπάρχει στο τίτλο η μαγική λέξη «παιδεία», ενώ υπήρχε στο 1^ο μέρος. Οι λόγοι είναι πολλοί, τους οποίους και ψηλαφεί. Η χρονική διάρκεια των θεμάτων εκ των πραγμάτων είναι μικρή, αφού οι καραντίνες σταμάτησαν με τα εμβόλια κι ο ίδιος διάλεξε το δρόμο της ευδόκιμης εξόδου από τις δύσκολες πλέον τάξεις! Είναι συνταξιούχος συνάδελφος τώρα!

ΙV. ΠΑΙΔΕΙΑ, ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Ή ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΣ;

   Στο Α΄ μέρος την κύρια προσοχή μου την τράβηξαν τα 7 πρώτα κομμάτια του γενικού πλαισίου που έθεσε ο Γιώργος Πλούμης. Πρόκειται ουσιαστικά για την «διακήρυξή» του. Γράφει ο ίδιος στην αρχή:

   «Είμαι μάχιμος, εργάζομαι μέσα στην τάξη μπροστά στο μαυροπίνακα, αναπνέω σκόνη, τρώω κιμωλία, βγαίνω από την τάξη λερωμένος, πολλές φορές κατακόκκινος, συχνά εξουθενωμένος, αλλά πάντα ικανοποιημένος ότι κάτι έδωσα, κάποιοι κάτι άκουσαν, κάτι πήραν, κάτι γνώρισαν».

   Αντιδρά στους «ξερόλες» που λένε με ελαφρά καρδία: «Φταίει ο δάσκαλος, ο καθηγητής -λένε- είναι τεμπέλης. Τρεις μήνες το χρόνο κάθεται, δεν αξιολογείται και άλλα τέτοια πολλά. Δεν συμφωνώ κύριοι, ο δάσκαλος είναι ο τελευταίος που φταίει σ’ αυτή την υπόθεση».

   Και ανοίγει ευθύς αμέσως τη βεντάλια της σκέψης του, αυτήν που στα επόμενα μικρά άρθρα αναλύει ξεχωριστά και κατά θέμα:

   «Για να είσαι δάσκαλος σήμερα δεν είναι εύκολη υπόθεση. Χρειάζεσαι δύναμη, σθένος, ψυχικό μεγαλείο, γιατί ο δάσκαλος κάθε μέρα μέσα στην τάξη κάνει κατάθεση ψυχής. Η δουλειά του δύσκολη, τα προβλήματα πολλά. Όμως το χαμόγελο, η ικανοποίηση στο πρόσωπο των μαθητών, ο καλός λόγος, το σφίξιμο του χεριού από τον γονιό, κάνουν το δάσκαλο να ανοίγει τα φτερά του, να απογειώνεται, να ζει σε άλλο κόσμο, να ονειρεύεται…».

   Ο Γιώργος Πλούμης δεν φαντασιώνεται. Ο άλλος κόσμος είναι ο κόσμος της παιδείας, αρκετά μακριά από τον κόσμο της εκπαίδευσης. «Εκπαίδευση κάνουμε και στους έξυπνους σκύλους» θα τονίσει δυο φορές πιο κάτω.

   Συμφωνώ μαζί του απόλυτα, γιατί κι εγώ είχα παρόμοια πορεία και στην ίδια περίοδο με παραπλήσιο μάθημα (φυσική), αν και κάποιες φορές για τις ανάγκες έκανε αυτός φυσική κι εγώ χημεία, ίσως και βιολογία, γεωγραφία ή και αστρονομία και γεωλογία πριν τρεις δεκαετίες.

V. ΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΑ

   Υπάρχουν πολλές και πολλοί που δεν κατανοούν τη διαφορά παιδείας και εκπαίδευσης, πολύ δε περισσότερο δεν κατανοούν την καμπύλη του Gaus (έχει μορφή καμπάνας)! Μέσα σ’ ένα σύνολο, όπως είναι η μαθητική τάξη ή ο σύλλογος διδασκόντων ενός μεγάλου σχολείου ή μέσα σε μια κοινότητα μιας ειδικότητας σε μια περιοχή, είναι βασικός κανόνας να μην είναι ούτε όλοι άριστοι, ούτε όλοι για βελτίωση. Ειδικά οι δάσκαλοι που είναι δοκιμασμένοι και πτυχιούχοι. Υπάρχει μια φυσική διακύμανση. Για τη μελέτη της διακύμανσης χρειάζονται και τα άκρα της καμπύλης. Το κύριο ζήτημα είναι το ποιοι θα πάρουν θέση στα άκρα και ποιοι θα συσσωρευτούν στο βαθύ κέντρο της καμπάνας. Μα όλο αυτό εξαρτάται από τα κριτήρια.

   Ποιοι θέτουν τα κριτήρια; Οι γονείς; Οι δάσκαλοι, οι καθηγητές και οι νηπιαγωγοί; Τα διοικητικά στελέχη της εκπαίδευσης; Οι εναλλασσόμενοι υπουργοί παιδείας; Ο εκάστοτε πρωθυπουργός; Η διακομματική συμφωνία; Η Ευρωπαϊκή Ένωση με τους απόμακρους επιτρόπους; Ο υπερεθνικός Ο.Ο.Σ.Α που παίρνει γραμμή από τα τεράστια μεγάλα συμφέροντα των δυτικών ολοκληρώσεων;

  Ο Γιώργος Πλούμης απαντά στα περισσότερα. Το δικό του κριτήριο θέτει σε προτεραιότητα και στο κέντρο την παιδεία κι αφήνει στην άκρη την στείρα εκπαίδευση. Θέτει τη χαρά της αγωγής και της γνώσης ως στύλο στ’ αλώνι της κάθε τάξης και την τεχνοκρατική εξετασιομανία στα άκρα του. Θα βάλει την κριτική γνώση, το διάλογο και το πείραμα μπροστά και την αποστήθιση πίσω. Θα συμφωνήσω πάλι μαζί του. Και φέρνει γι’ αυτά το παράδειγμα της Φιλανδίας για τα καλά του, χωρίς να κάνει κριτική βεβαίως στ’ αρνητικά του.

   Ο Γιώργος με έμμεσο τρόπο και με αφορμή τις εξεταστικές μεταρρυθμίσεις και το «πρόγραμμα ΠΙΖΑ» του Ο.Ο.Σ.Α.  διερωτάται «μήπως το πρόβλημα είναι αλλού;». Με τον τρόπο αυτό δείχνει τη στάση του απέναντι στο τεράστιο παιχνίδι που ξεκινά από τον Ο.Ο.Σ.Α.. Βεβαίως στο άρθρο του δεν ασχολείται με τα κριτήριά του και τους στόχους του, αλλά μόνο με τα αποτελέσματα των ερευνών του, κυρίως με την λεγόμενη «Πίζα». Αφήνει όμως το τοπίο για παραπέρα συζήτηση ελεύθερο.

VΙ. Η ΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΓΙΩΡΓΟΥ ΠΛΟΥΜΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ

   Ο Γιώργος Πλούμης είναι όμως τίμιος στη γραφή του. Αυτό φαίνεται στον τρόπο που αντιμετωπίζει την πολιτική θεωρία και πράξη της «αξιολόγησης», όπως την φέρνουν περίτεχνα οι «από πάνω». Είναι θετικός για αξιολόγηση που βελτιώνει και όχι να τιμωρεί. Επιθυμεί μια «δίκαιη αξιολόγηση».

   Βεβαίως δεν διερωτάται περισσότερο αν και κατά πόσο αυτοί οι υπερεθνικοί οργανισμοί δεν κάνουν βήμα προς την πλευρά της βελτίωσης και της απομάκρυνσης από την τιμωρία. Γιατί αυτοί δεν αγαπούν την παιδεία, αλλά επιθυμούν μια ξερή εκπαίδευση, συμβατή με τους μακροπρόθεσμους στόχους τους. Όμως ο Γιώργος μένει σταθερά στο όραμά του. Παιδεία κυρίως και μετά η όποια εκπαίδευση.

   Θέτει το κριτήριο ότι οι αξιολογητές πρέπει να είναι αξιολογημένοι. Σωστά. Δεν διερωτάται δημόσια βεβαίως περισσότερο στο αν οι αξιολογητές των αξιολογητών βρίσκονται σ’ ένα απόμακρο κράτος από τους πολίτες και την κοινωνία και πολύ κοντά στα μεγάλα συμφέροντα. Ένα κράτος αυταρχικό που όταν έρχεται η ώρα να «αξιολογηθεί» το ίδιο, όπως στο πολλαπλό έγκλημα των Τεμπών, προσπαθεί με κάθε τρόπο να σκίσει και το ελλιπές σύνταγμα και την ηθική και εξέγερση των πολιτών.

   Αυτό το κράτος κι αυτοί οι υπερεθνικοί οργανισμοί θέλουν την διάλυση. Τη διάλυση τη βλέπει ο Γιώργος και γι’ αυτό επιμένει στο όραμά του για το σχολείο. Εξάλλου αλλού γράφει: «το παλιό σχολείο ενάντια στο καινούριο». Η ματιά τους και ο στόχος τους δεν είναι το ευέλικτο και καλό δημόσιο σχολείο που ονειρεύεται ο Γιώργος. Τους ενδιαφέρουν οι λίγοι, οι «άριστοι» στα δικά τους διαφορετικά σχολεία. Οι άλλοι να «πνιγούν». Και τα βλέπουμε όλα αυτά πλέον καθαρά.

VΙΙ. ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΛΗΨΕΙΣ

   Ένα μεγάλο κομμάτι των άρθρων εστιάζει στις λεγόμενες πανελλαδικές εξετάσεις, στο μοτίβο τους, στα φροντιστήρια, στα θέματα που μπαίνουν και που συχνά είναι πολύ μακριά από το σχολείο, στη λεγόμενη «βάση του 10», αλλά και στο κατέβασμα των εξετάσεων σ’ όλες τις τάξεις του σχολείου. Τέλος αναδεικνύει την όποια αξία του πτυχίου, κυρίως στο αν το ευρύτερο σύστημα απορροφά τους επιστήμονες που παράγει…

   Ασχολείται με το διαχρονικό φαινόμενο των καταλήψεων, ούτε με αρνητισμό, ούτε με εκ των προτέρων ενθουσιασμό. Κρατά μια μεσαία στάση και το μοτίβο του τον οδηγεί στο λεγόμενο «ανοικτό σχολείο». Όμως κι εκεί βάζει ζητήματα στην πολιτική ηγεσία η οποία με όλες τις κυβερνήσεις της τείνει να αλλάζει πάντα τη σκεπή (που γι’ αυτές είναι πάντα οι εξετάσεις) και όχι τα θεμέλια, που για το Γιώργο είναι η παιδεία έναντι της εκπαίδευσης.

VΙΙΙ. ΠΑΝΔΗΜΙΑ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

  Στο Β΄ μέρος ο Γιώργος Πλούμης δεν ανήκει στο ρεύμα των «ψεκασμένων», των εναντίον στη «μάσκα» ή στο ρεύμα των «αντιεμβολιαστών». Δεν φέρνει αντίρρηση στα γενικά μέτρα, όπως οι καραντίνες ή η λεγόμενη «τηλεκπαίδευση» ή ο συλλογικός εμβολιασμός ή και η χρήση της μάσκας στα σχολεία αργότερα. Δεν αναρωτιέται πως δημιουργήθηκε βεβαίως η πανδημία, ούτε πως χρησιμοποιήθηκε από τους «θεσμούς» για αυταρχικές μορφές διοίκησης. Μάλλον ήταν μακριά από τους δικούς τους προβληματισμούς. Απόλυτα σεβαστό.

   Στέκεται όμως κριτικά σ’ όλα αυτά. Δεν τα εξιδανικεύει. Μένει αρκετά στη χρήση της μάσκας στα σχολεία, στην ανάγκη του εμβολιασμού και στη χρήση της «τηλεκπαίδευσης» μόνο για να μη μεγαλώσει η απόσταση των μαθητών από τους καθηγητές τους και το σχολείο. Πιστεύει στην καλή χρήση της επιστήμης (εμβόλια) και την επιζητεί. Και πάνω σ’ αυτό το μοτίβο ξετυλίγει όλο το Β΄ μέρος.

   Στηλιτεύει όμως κάποιες από τις πονηριές της εκπαιδευτικής πολιτικής. Αναδεικνύει τις πονηριές με τη χρήση τηλεκπαίδευσης, την άρνηση του κράτους να δημιουργηθούν μικρότερα τμήματα ως άμυνα στην επίθεση του κορονοϊού όταν άνοιξαν τα σχολεία, τις κάμερες στα σχολεία, κ. ά.

ΙΧ. ΕΝ ΕΙΔΕΙ ΕΠΙΛΟΓΟΥ

   Ο Γιώργος Πλούμης μας προσέφερε αρκετό υλικό για να σκεφτούμε και να προβληματιστούμε. Με όπλο τον απλό λόγο, την εμπειρία του μέσου δάσκαλου, τις σκέψεις του και την ανάδειξη πολλών προβλημάτων χωρίς «κουτοπονηριές», έβαλε ένα ακόμη λιθάρι. Αυτή τη φορά έξω από την τάξη, αλλά όχι ως θεσμικός «αξιολογητής» ή διοικητικό στέλεχος.

   Πλούτισε επίσης το βιβλίο του με αρκετές πετυχημένες ρήσεις στα κείμενά του και τελειώνει με δυο αξιόλογες ξένες προσεγγίσεις το πόνημά του.

   Η μία είναι το ποίημα του Κωνσταντίνου Καβάφη «Ιθάκη», με την οποία μας δείχνει ότι Ιθάκη είναι η παιδεία και οι «δάσκαλοι» κωπηλατούμε σε φουρτουνιασμένη συχνά θάλασσα για να φτάσουμε σ’ αυτή. Κι αυτό το ταξίδι αξίζει για το Γιώργο. Δεν γνωρίζω αν το ίδιο πιστεύει ακόμα, όπως έχει καταντήσει από την Πολιτεία και τα θεσμικά της όργανα το σχολείο και από μια φασίζουσα και ιδιοτελή μερίδα γονιών και μαθητών, που κάνουν bulling στους δασκάλους…

   Η δεύτερη, που γράφτηκε μετά το μικρό του επίλογο, είναι ένα επίσης μικρό άρθρο με τίτλο: «Σώστε το δάσκαλο». Την έφερε από μια ηλεκτρονική ανάρτηση στα μάτια μας και στη σκέψη μας από ένα κοσμήτορα της φιλοσοφικής σχολής του Α.Π.Θ. (Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης). Το κείμενο προέρχεται από την «Εφημερίδα των Συντακτών». Είναι εύστοχο, ειδικά για το στόχο που ο Γιώργος Πλούμης έχει βάλει στο βιβλίο του.

   Συνάδελφε Γιώργο Πλούμη σ’ ευχαριστούμε!

   ΣΗΜΕΙΩΣΗ: 1^η δημοσίευση στην ΩΡΑ των ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ, ΜΑΡΤΙΟΣ 2025, φ. 87, σελ. 20-21. Επίσης, τη Δευτέρα 07.04.2025 αποτέλεσε τη βάση για τη βιβλιοπαρουσίαση του βιβλίου αυτού στην Πυξίδα της Πάτρας (Αλ. Υψηλάντου 105) στις 7.30 μμ.

Διαδρομές φυσικής οικονομίας στα βουνά Η πρωτογενής παραγωγή και η Κέρτεζη Περισσότερα για το βιβλίο δείτε εδώ: https://armosbooks.gr/ .

Για το βιβλίο μιλούν:

Παύλος Καρανικόλας, Καθηγητής στο τμήμα Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών,

Γιούλα Γ. Κωνσταντοπούλου, Δρ Νεότερης Ελληνικής Ιστορίας, Συγγραφέας.

Δημήτρης Καρυώτης, Συνταξιούχος εκπαιδευτικός, πρώην συνδικαλιστικό στέλεχος των καθηγητών και ενεργό μέλος της ΠΕΣΕΚ

και ο συγγραφέας του βιβλίου Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας.

Συντονίζει ο Γρηγόρης Καλομοίρης, πρόεδρος της ΠΕΣΕΚ