Κέρτεζη: οι εξορμήσεις στα ξωκκλήσια

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Όπως πολλά χωριά στον ορεινό όγκο της χώρας μας, έτσι και στην Κέρτεζη έχουν κτιστεί πολλά παρεκκλήσια και ξωκκλήσια. Τα περισσότερα ξωκκλήσια, απ’ αυτά που είναι όρθια, κτίστηκαν τον 20^ο αι., κάποια λίγα αρχές του 21^ου και ένα τον 19^ο αι. Αντίθετα τα παρεκκλήσια (εντός του οικισμού) καταγράφονται στον 20^ο αι., ενώ τα περισσότερα έρχονται από την εποχή της τουρκοκρατίας. Κάποια παλαιά ανακαινίστηκαν με την πάροδο του χρόνου.

   Τα παρεκκλήσια μπορούν να λειτουργήσουν και την φθινοπωρινή περίοδο όταν εορτάζουν (Αη Δημήτρης), ενώ σε άλλα εγκαταλείφθηκε η αντίστοιχη λειτουργία τους στη χειμερινή περίοδο (Αγία Βαρβάρα, Άγιος Χαράλαμπος, Άγιοι Θεόδωροι, Αη Τρύφωνας). Κατά κανόνα βρίσκεται άλλη αφορμή για να λειτουργήσουν.

  Με τον ερχομό του Πάσχα την άνοιξη και το καλοκαίρι σχεδόν όλα τα παρεκκλήσια και ξωκκλήσια λειτουργούν μέχρι και τις ημέρες μας. Μόνο ο παλαιός κεντρικός Ναός της Κοιμησης της Θεοτόκου, που δεν έχει ακόμα μπει σε πρόγραμμα αποκατάστασης, και το ξωκκλήσι της Κάτω Παναγιάς έχουν δεκαετίες να λειτουργηθούν.

   Στο άρθρο αυτό θα καταγράψουμε με χρονολογική σειρά τις λειτουργικές εξορμήσεις μόνο στα ξωκκλήσια, ένα θα αναφέρουμε συνοπτικά λίγα στοιχεία για την ανέγερσή τους και στα ιερά Πρόσωπα στα οποία αναφέρονται.

   Εκ των προτέρων να σημειώσουμε ότι κάποια απ’ αυτά εορτάζουν με βάση την κινητή εορτή του Πάσχα (Πεντηκοστάριο), ενώ άλλα με βάση το σταθερό μηναίο. Επίσης, αν συμπέσει Κυριακή ή άλλη Δεσποτική εορτή, ο εορτασμός στο ξωκκλήσι αναβάλλεται για την επόμενη χρονιά. Αναβολή συμβαίνει και σε περίπτωση κακοκαιρίας.

   Στη σύγχρονη εποχή προσεγγίζονται με αυτοκίνητα, αλλά και με ποδαρόδρομο, πάντα λιγότερο από μία ώρα με τα πόδια. Σε κάποια υπάρχει μικτό σύστημα. Μέχρι τη δεκαετία του 1980, όσα λειτουργούσαν, προσεγγίζονταν με ζώα ή με τα πόδια.[1]

ΙΙ. ΤΑ ΠΑΣΧΑΛΙΝΑ ΞΩΚΚΛΗΣΙΑ ΤΗΣ ΚΕΡΤΕΖΗΣ

   Τα ξωκκλήσια που λειτουργούν με βάση το Πεντηκοστάριο είναι δύο (Άγιος Τρύφωνας και Αγία Τριάδα). Επίσης εάν η 23^η Απριλίου (Αγίου Γεωργίου) συμπέσει την περίοδο του Τριωδίου ή την ημέρα του Πάσχα, τότε η εορτή γίνεται την Δευτέρα του Πάσχα. Διαφορετικά η εορτή γίνεται με βάση το μηναίο. Θα παρουσιάσουμε αυτά τα τρία με χρονική σειρά που λειτουργούν.

ΙΙΙ. Ο ΑΗ ΓΙΩΡΓΗΣ

   Έγκυρες πληροφορίες αναφέρουν ότι κτιζόταν σίγουρα το 1917. Μάλιστα οι εικόνες του τέμπλου έχουν ως έτος το 1921! Το κτίσιμο χρηματοδοτήθηκε από Κερτεζίτες μετανάστες στις Η.Π.Α. αρχές του 20^ου αι..

   Το ναΰδριο είναι δομημένο με αρχιτεκτονική σταυροειδούς μετά τρούλου.Το ξωκκλήσι προσεγγίζεται από μικρά αυτοκίνητα, αν και το πλήθος προτιμά να περπατήσει μεγάλο μέρος της διαδρομής. Βρίσκεται λιγότερο από 300 μ. ανατολικά του σύγχρονου οικισμού και σε υψόμετρο περί τα 780μ. Η ευρύτερη περιοχή, με αμπέλια έως και τον 20^ο αι., πήρε το όνομά της από το ξωκκλήσι.

   Η εορτή, όποτε κι αν συμπέσει, χαρακτηρίζεται με την προσφορά πασχαλινής κουλούρας και αγώνα δρόμου, που μέχρι πρόσφατα ήταν 1000 μ. κι έφτανε μέχρι την κεντρική πλατεία. Εκεί ακολουθεί χορός με πίπιζες και νταούλι. Στις μέρες μας έχει μειωθεί η απόσταση στα 500μ., λόγω της μικρής σχετικά ηλικίας των αθλητών και αθλητριών.

   Ο αγώνας σχετίζεται με το τρέξιμο του αγίου για να σκοτώσει έναν δράκοντα, κατά την παράδοση, που φυλούσε μια πηγή κοντά στη Σιλήνα της Λιβύης.[2] Ο δράκοντας άφηνε το νερό της πηγής ελεύθερο μόνο αν έτρωγε άνθρωπο. Οι κάτοικοι όριζαν με κλήρο το θύμα.

   Ως στρατιωτικός ο άγιος βρέθηκε εκεί όταν ήλθε η σειρά μιας βασιλοπούλας. Έτρεξε και τον σκότωσε (εξού και Τροπαιοφόρος). Αργότερα μαρτύρησε φρικτά αρχές του 3^ου αι. μ.Χ. επί Διοκλητιανού (εξού και Μεγαλομάρτυρας).

IV. Ο ΑΗ ΤΡΥΦΩΝΑΣ

   Το ξωκκλήσι του Αγίου Τρύφωνα βρίσκεται ακριβώς στα όρια του οικισμού και σε υψόμετρο 900 μ. Κτίστηκε αρχές της δεκαετίας του 1970 από ομάδα πρωτοβουλίας της ευρύτερης γειτονιάς και συνδρομή όλου χωριού. Υπάρχει παλαιό εικονοστάσι και θεωρείται ότι κάτω από τον Πάνω δρόμο υπήρχε παλαιός ναός.

   Ο Αη Τρύφωνας θεωρείται προστάτης των αμπελουργών. Προσεγγίζουν για τρεις δεκαετίες και μικρά αυτοκίνητα. Εορτάζεται η δεσποτική εορτή της Αναλήψεως, αφού την 1^η Φλεβάρη που εορτάζει ο άγιος, είναι συνήθως βαρύς ο Χειμώνας. Η Πέμπτη της Αναλήψεως κυμαίνεται από τα μέσα Μαΐου έως τα μέσα Ιουνίου κατά κανόνα.

V. ΤΟ ΞΩΚΚΛΗΣΙ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΟΣ

   Βρίσκεται νοτιοδυτικά, μέσα στο καστανόδασος στην περιοχή «Καλόγερος», δίπλα σε χείμαρρο που κατεβαίνει από την «Καρβελού» και σε υψόμετρο που πλησιάζει τα 1000μ..  Πρόκειται για ναΰδριο. Ο Ι. Ναός ανεγέρθηκε το 1998 με δαπάνες και προσωπική εργασία του αείμνηστου Χρήστου Νικ. Λυκάκη/«Ζέκιου». Το 2002 κτίστηκε και το παρακείμενο αρχονταρίκι, το δεύτερο μέχρι στιγμής στις εκκλησίες του χωριού.

   Αρχικά λειτουργούσε στις 23 Αυγούστου (Εννιάμερα της Παναγίας), αλλά εδώ και δύο δεκαετίες λειτουργεί τη Δευτέρα του Αγίου Πνεύματος. Πάντως, λόγω της Δεσποτικής εορτής, υπάρχουν κάποιες αντιδράσεις για τη μη συμμετοχή των πολύ μεγάλης ηλικίας προσκυνητών.

VΙ. ΤΑ ΞΩΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΜΗΝΑΙΟΥ

   Τα περισσότερα ξωκκλήσια εορτάζονται με βάση το μηναίο, δηλαδή με βάση την εορτή του αναφερομένου Αγίου ή Αγίας. Αναφερόμαστε όμως μόνο σ’ αυτά που συμπίπτουν σε καλοκαιρινή περίοδο. Θα τα παρακολουθήσουμε με βάση την ημερομηνία που εορτάζονται και λειτουργούνται.

   Όπως ήδη έχουμε σημειώσει πλέον τον χειμώνα δεν ανοίγουν. Τυπικά πρώτο εορτάζει συχνά του Αη Γιώργη (23 Απρίλη) ή τη Δευτέρα του Πάσχα, αν το Πάσχα αργήσει.

VΙΙ. ΤΟ ΞΩΚΚΛΗΣΙ ΤΟΥ ΑΗ ΝΙΚΟΛΑ ΚΑΤΩ ΑΠΌ Τ’ ΑΛΩΝΙΑ

   Είναι ξωκκλήσι του Αγίου Νικολάου του εν Βουνένοις, κατά τις εκτιμήσεις πολλών παλαιών. Εορτάζει σταθερά στις 9 Μαΐου. Οι γείτονες του ναϋδρίου προσέρχονται πάντοτε και παίρνουν αγιασμό για τα χωράφια και τα ποίμνιά τους!  Κάποιοι όμως επιμένουν ότι είναι του Αγίου Νικολάου των εν Μύροις (εορτή 6 Δεκεμβρίου) ή πρόκειται για άγνοια και παρεξήγηση.

   Είναι χτισμένος νότια από την περιοχή «Αλώνια της Κέρτεζης» και κοντά στην βόρεια όχθη του Βουραϊκού και σε υψόμετρο περί τα 730 μ.. Έχει ηλικία περίπου 100 ετών. Η περιοχή πήρε το όνομα «Αη-Νικόλας». Η αρχιτεκτονική του είναι απλή Βασιλική. Διαθέτει απλό καμπαναριό.

   Εορτάζει σταθερά στις 9 Μάη, του Αγίου Νικολάου του εν Βουνένοις. Κατά το 2005 έγινε ανακαίνιση από το Εκκλ/κό Συμβούλιο, ενώ το 2014 απέκτησε και μικρό καμπαναριό με δωρεά της Βασιλικής Νικολάου.

   Έχει νεόκτιστο (σε αντικατάσταση παλαιότερου) εικονοστάσι βορειοδυτικά του ξωκκλησιού, στη διασταύρωση του κεντρικού δρόμου με το δρόμο για Καλλιφώνιο μέσω «Χαλιάδων», το οποίο ανεγέρθηκε προς τις αρχές του 20^ου αι. Είναι το πρώτο καινούριο σε πέτρινη αρχιτεκτονική.

VΙΙΙ. ΤΟ ΞΩΚΚΛΗΣΙ ΤΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ

   Είναι χτισμένο ΝΑ του Αγ. Γεωργίου, κοντά στο κεντρικό δρόμο, ταπεινό στο λαιμό του στενόχωρου τόπου του χωριού και σε υψόμετρο περί τα 760.. Η περιοχή πήρε το όνομα «Σταυρός». Η αρχιτεκτονική του είναι απλή Βασιλική.

   Σπάνια εορτάζει στις 14 Σεπτέμβρη (της Ύψωσης του Τιμίου Σταυρού), αλλά λειτουργείται στις 21 Μάη, της εορτής Κωνσταντίνου και Ελένης (που βρήκαν τον Τίμιο Σταυρό).

   Ανακαινίστηκε το 1912 από τους αείμνηστους Χρήστο Β. Παπαχρυσάνθου και την σύζυγό του Αγγελική Χ. Παπαχρυσάνθου. Πρόσφατα το Εκκλ/κό Συμβούλιο ανακαίνισε το δάπεδο. Πριν λίγα χρόνια απέκτησε απλό μεταλλικό εικονοστάσι λίγο πιο κάτω, βόρεια στην άκρη του κεντρικού δρόμου.

ΙΧ. ΤΟ ΞΩΚΚΛΗΣΙ ΤΗΣ ΑΝΑΛΗΨΗΣ ΣΤΟ ΧΡΙΣΤΌ

   Βεβαίως υπάρχει και το ξωκκλήσι της Αναλήψεως στο οροπέδιο του Χριστού (1000μ. υψόμετρο περ.), αλλά είναι πολύ δύσκολο εκείνη την περίοδο να εορταστεί για μια σειρά από λόγους.

   Το σύγχρονο ναΰδριο κτίστηκε στην ίδια θέση με το παλαιό, βορειανατολικά του χωριού, από ζευγάρι Κερτεζιτών που έφυγαν ως μετανάστες στη Γερμανία (Πάνου Δουκλιά και της συζύγου του Ακριβούλας, το γένος Διαμαντόπουλου) σε ένα πλάτωμα πάνω από την πλαγιά «Σενά», στα τέλη της δεκαετίας του 1960. Λίγα χρόνια πριν, άλλοι κερτεζίτες έκτισαν τσιμεντένιο εικονοστάσι 10 μ. δυτικά του, το οποίο όμως θέλει ανακαίνιση…

   Πληροφορίες αναφέρουν ότι μία φορά λειτούργησε ο αείμνηστος παπα Ανδρέας Δημ. Νικολάου, αρχές της δεκαετίας του 1970 και μία φορά ο αείμνηστος παπα Ασημάκης Κατσιαμέτης της δεκαετία του 1990, όπου η οικογένεια Διαμαντόπουλου έκανε και μικρό πανηγύρι.

   Είναι πολύ δύσκολο να εορτάζεται η  δεσποτική εορτή της Αναλήψεως, αφού δεν έχει ούτε δρόμο για αυτοκίνητα (ακόμα). Τα τελευταία τρία χρόνια εορτάζεται σε κάποια από τις εορτές των Αγίων γυναικών μετά τα μέσα Ιουλίου.

   Την ευθύνη της εορτής την έχει η κόρη του ζεύγους Βασιλική και ο σύζυγός της Χρήστος Μπουρδής (Πριόλιθος), ενώ βοηθάει πολύ η οικογένεια της Κυριακούλας Διαμαντοπούλου. Δύο φορές στην εορτή της Αγίας Μαρίνας (17 Ιουλίου) και μία φορά της Αγίας Άννας (25 Ιουλίου).

Χ. ΤΟ ΞΩΚΚΛΗΣΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΑΝΤΕΛΕΗΜΟΝΑ

   Βρίσκεται βορειοδυτικά, στην αρχή του «Απανόκαμπου» σε απόσταση λιγότερη από 500 μ από τα τελευταία σπίτια του οικισμού και σε υψόμετρο περί τα 940μ.. Εορτάζει και πανηγυρίζει στις 27 Ιουλίου.

   Πρόκειται για ναΰδριο με μικρή αυλή. Κτίστηκε στις αρχές του 21^ου αιώνα και συγκεκριμένα το 2006. Ανεγέρθηκε με δαπάνες και προσωπική εργασία των αείμνηστων Νικολάου Γεωργ. Τσιρίκου και της συζύγου του Καλλιόπης. Τώρα τον καθαρισμό, τους άρτους, τα κόλλυβα Τρισάγιου των κτητόρων, τα γλυκά και τα αναψυκτικά προσφέρουν οι κόρες του (Ιφιγένεια και Μαρία)!

   Το ξωκκλήσι προσεγγίζεται άνετα με ποδαράτη από δυο δρόμους, ενώ μπορούν να φτάσουν και αυτοκίνητα.

ΧΙ. ΤΟ ΞΩΚΚΛΗΣΙ «ΤΗΣ ΑΓΙΑ ΣΩΤΗΡΟΣ»

   Πρόκειται παλαιό μισοπεσμένο κτίσμα – παρεκκλήσι της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος του εκεί Ι. Μετοχίου της Αγίας Λαύρας επ’ ονόματι του Αγ. Νικολάου Του εν Μύροις. Όμως ξανακτίστηκε στα τέλη του 19^ου αιώνα με δαπάνες του φιλο-κερτεζίτη τσοπάνη «Γερο-Καλύβα», πάνω στα ερείπια εξωκκλησίου του Ι. Μετοχίου της Αγίας Λαύρας Καλαβρύτων. Γι’ αυτό και βρίσκεται περικυκλωμένος από πολλές τεράστιες πουρνάρες.

   Μετά από συνάντησή μου με τον Γεώργιο Δημ. Καλύβα, δηλαδή εγγονό του «Γερο-Καλύβα»  Γεωργίου Καλύβα (πρώην Γιαννούλη), την εορτή της του εξωκκλησιού στις 06.08.2017, η ιστορία της ανέγερσης έχει περιληπτικά ως εξής:

   Μετά την εθνικοαπελευθερωρική επανάσταση του 1821 ο ρουμελιώτης Γεώργιος Γιαννούλης κυνηγημένος από τους τούρκους βρήκε καταφύγιο στους ανατολικούς πρόποδες στα κερτεζίτικα ανατολικά βουνά του Ερύμανθου «Γολέμια» και δυτικά της Μάκοβας και έφτιαξε κοπάδι κοντά στην «Βρύση του Γκλενάκη». Πήρε το επώνυμο «Καλύβας» από τους ντόπιους κερτεζίτες, αφού εκεί έκτισε καλοκαιρινή ξύλινη καλύβα, γνωστά και ως «Κονάκια του Καλύβα». Αργότερα έκανε γυναίκα από ένα χωριό της Αμαλιάδας, αφού τον χειμώνα κατέβαζε εκεί τα πρόβατα για ξεχειμώνιασμα.

   Τα καλοκαίρια και μετά τον θερισμό των χωραφιών στην σημερινή περιοχή της «Αγιά Σωτήρος», όπου και το Ι. Μετόχι της Αγίας Λαύρας, έφερνε τα πρόβατα για βόσκημα στα καλλιεργημένα χωράφια και έφτιαχνε εκεί και πρόχειρη στάνη και κατάλυμα. Αυτή την έφτιαχνε στο υψωματάκι που είναι κτισμένο το σημερινό ξωκκλήσι. Με την γυναίκα του έκαναν στη σειρά έξι κόρες.

   Όταν το 1875 το έβδομο παιδί τους ήταν αγόρι, ήλθαν σε συμφωνία με το ηγουμενοσυμβούλιο της Αγίας Λαύρας (που όριζε την περιοχή του Μετοχίου), που ήταν η εξής:

   α) Να βαπτιστεί από τον ηγούμενο το αγόρι τους εκεί και να ονομαστεί Δημήτριος (πατέρας του Γεωργίου που μας έδωσε την συνέντευξη).

   β) Να ανεγείρει στη θέση του καταλύματος ξωκκλήσι επ’ ονόματι της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος με δικά του έξοδα.

   γ) Να πανηγυρίζει το ξωκκλήσι κάθε χρόνο (06 Αυγούστου) για να κοινωνεί όλη η οικογένειά του εν λόγω!

   Από τότε το ξωκκλήσι πανηγυρίζει, έστω κι αν πέφτει η 6^η Αυγούστου Κυριακή. Χαρακτηριστική είναι λαδερή μπουγάτσα και η επίσκεψη της Νερομάννας στα 200 μ βόρεια από το ξωκκλήσι. Η επίσκεψη γίνεται είτε ποδαράτη, είτε με πολλά ΙΧ και αγροτικά. Παλαιότερα γινόταν με στολισμένα ζώα!

ΧΙΙ. ΤΟ ΞΩΚΚΛΗΣΙ ΤΗΣ ΖΩΟΔΟΧΟΥ ΠΗΓΗΣ

   Χτίστηκε στην κορυφή της Ράχης Ρουμάνη, όπου προχριστιανικά δέσποζε το Οχυρό της Κέρτεζης και σε υψόμετρο 936 μ., που προστάτευε την αρχαία Κύναιθα και του επτά δρόμους που περνούσαν από την περιοχή!

   Την δεκαετία του 1960 (1965) αποπερατώθηκε, όπως αναφέρει σχετική μαρμάρινη πλάκα. Πιθανώς πρωτολειτούργησε μάλλον την Παρασκευή του Πάσχα, της Ζωοδόχου Πηγής, το 1967. Πολύ πιθανόν όμως αυτή να είναι η 2^η φορά, αφού άλλοι θεωρούν ότι λειτούργησε και το 1965, όταν αποπερατώθηκε. Το ναΰδριο έχει αρχιτεκτονική σταυροειδούς μετά τρούλου.

   Οι εργασίες ξεκίνησαν από τον εν ΗΠΑ Κερτεζίτη αείμνηστο Γεώργιο Σπανό το 1957. Τα υλικά ανέβαιναν με ζώα από το νότιο μέρος, δηλ. στη Ράχη Ρουμάνη.

   Λειτούργησε μάλλον άλλη μία φορά και η επόμενη ήταν το …2010 στις 23 Αυγούστου, στην Απόδοση της Κοίμησης της Παναγιάς μας με ευθύνη του Συλλόγου των εν Αθήναις Κερτεζιτών, επί προεδρίας του αείμνηστου Νίκου Αρ. Κωνσταντακόπουλου. Τότε δημιουργήθηκε και μικρό καμπαναριό.

   Το ναΰδριο δεσπόζει στην κορυφή του βράχου Παναγιά σε όλα τα γύρω χωριά και φυσικά οράται από τον δημόσιο δρόμο Καλαβρύτων-Κλειτορίας-Τριπόλεως.

    Τα επόμενα χρόνια ο εν λόγω Σύλλογος τον φώτιζε τα βράδια με προβολείς που προσφέρουν φως μέσω φωτοβολταϊκών. Το ανηφορικό μονοπάτι μέσα από τις καστανιές και τα πουρνάρια καθαρίζεται κάθε χρόνο, οπότε είναι πρόσφορο για προσκυνητές και τη νεολαία.

   Διαθέτει μικρό καμπαναριό που τοποθετήθηκε κατά το 2010, δωρεά του Συλλόγου των Εν Αθήναις Κερτεζιτών. Είναι η χρονιά που πρωτολειτούργησε μετά από 40 χρόνια το εν λόγω ναΰδριο!!!

   Την τελευταία δεκαετία συντηρείται και λειτουργεί με ευθύνη του απογόνου Παναγιώτη Σπ. Σπανού. Ο ίδιος συντηρεί και αναβαθμίζει πλέον τα φωτοβολταϊκά και προσφέρει γλυκά και νερά στους προσκυνητές. Ο ίδιος επίσης φέρνει μικροφωνική και η ψαλμωδία ακούγεται σ’ όλο το χωριό! Προσεγγίζεται πολύ δύσκολα μόνο από αγροτικά, ενώ η συνηθισμένη διαδρομή είναι ποδαράτη μέσα από το ανατολικό καστανόδασος με υπέροχο δρομίσκο!

ΧΙΙΙ. ΤΟ ΞΩΚΚΛΗΣΙ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΘΕΟΔΩΡΩΝ

   Βρίσκεται στα ΝΑ κοντινά χωράφια, νότια του Βουραϊκού ποταμού, στους πρόποδες του καστανόδασους και σε υψόμετρο κοντά στα 780μ. Έχει κτιστεί πριν τουλάχιστον 100 χρόνια στην περιοχή «Τσιρίκου Μύλος», σε σχετικά κοντινή απόσταση από το χωριό.

   Πιθανά έχει σχέση με την Ι. Μ. Αγίων Θεοδώρων Αροανίας Καλαβρύτων, η οποία διαθέτει ακόμα μετόχια στην Κέρτεζη. Τώρα φέρεται ως ιδιωτική, με την έννοια ότι βρίσκεται εντός ιδιωτικού οικοπέδου. Παλαιά σε γέρικη αγριοκερασιά κρεμόταν καμπάνα. Τώρα έχει δημιουργηθεί μικρό τσιμεντένιο, αλλά όμορφο καμπαναριό.  

   Παλαιότερα είχε αρχιτεκτονική απλής Βασιλικής.Μετά από ανακαίνιση (1977) της αείμνηστης Ειρήνης συζύγου Λεωνίδα Τσιρίκου, έχειαρχιτεκτονική Βασιλικής μετά τρούλου. Την ίδια περίοδο έγινε και η προσθήκη ημιυπαίθριου πρόναου και εξωτερικών καθισμάτων και τραπεζών. Ανακαινίστηκε επίσης η σκεπή και αγιογραφήθηκε μεγάλη σειρά βυζαντινών εικόνων.Πριν λίγα χρόνια οι Αλκιβιάδης Σπ. Τσιρίκος και Αλέκος Νικολάου ανακαίνισαν τον περίγυρο του αύλειου χώρου.

   Λειτουργεί εδώ και λίγες δεκαετίες με ευθύνη του κληρονόμου Αλκιβιάδη Σπ. Τσιρίκου με αφορμή την εορτή του Αγίου Φανουρίου στις 27 Αυγούστου. Είναι πολύ δύσκολο να εορταστούν εκεί οι Άγιοι Θεόδωροι στο Φλεβάρη είτε στην εορτή τους, είτε στο «θαύμα των κόλλυβων».

   Ο λαός προσφέρει δεκάδες φανουρόπιτες, ενώ η οικογένεια Τσιρίκου πολλά εδέσματα και ποτά. Μια εκκλησιαστική παραφωνία και παρέκκλιση, που οφείλει να διορθωθεί, συμβαίνει όταν η ημέρα πέσει Κυριακή. Τότε η εορτή γίνεται στον κεντρικό ναό, αλλά λειτουργείται το ναΰδριο με την ακολουθία του Αγίου και την παραμονή!!!

XIV. ΤΟ ΞΩΚΚΛΗΣΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΠΑΝΑΓΙΑΣ

   Το βουνό «Παναγιά», δηλαδή η βόρεια πλευρά της Ράχης Ρουμάνη, αποτελεί παλαιότερο αγιωνύμιο. Κάτω από το μεγάλο βράχο του βουνού πιθανολογείται παλαιοχριστιανική σκήτη. Χωρικοί αναφέρουν σε κοίλωμα ξύλινη εικόνα της Παναγίας μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1970. Έτσι η περιοχή είχε ήδη πάρει το όνομα «Παναγιά».

   Έχει εικονοστάσι ακριβώς βόρεια στον  κεντρικό δρόμο, το οποίο ανεγέρθηκε με δαπάνες  του αείμνηστου Γ. Ευ. Κωνστ/λου (επιγραφή) στα μέσα του 20^ου αι. Το εικονοστάσι σίγουρα σχετίζεται με το απέναντι ξωκκλήσι της Κάτω Παναγιάς.

   Είναι χτισμένο  στο ανατολικό άνοιγμα της στενόχωρης κοιλάδας του χωριού, και 200 μ. πριν φτάσουμε στη βρύση στ’ Αλώνια, σε υψόμετρο περίπου 720μ.. Η αρχιτεκτονική του ναϋδρίου είναι απλή Βασιλική. Ανεγέρθηκε με δαπάνες της αείμνηστης Διαμαντούλας Σπανού-Πετσίλα πριν τα μέσα του 20^ου αι..

   Δεν γνωρίζουμε οι σημερινοί ακόμα σε ποια εορτή της Παναγίας είναι αφιερωμένο το ναΰδριο. Πιθανά να εορτάζει κι αυτό, ως παλαιότερο, στην Ζωοδόχο Πηγή ή του Ευαγγελισμού. Η εικόνα του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου πιθανά να έχει τοποθετηθεί από παλαιοημερολογίτες που μερικές φορές λειτουργούσαν εκεί τα χρόνια των διωγμών τους. Ενθυμούμαι μια Λειτουργία εκεί με τον αείμνηστο παπα Ανδρέα Δ. Νικολάου, όταν ήμουν περίπου 15 ετών.

   Επειδή από τότε έχουν περάσει πολλές δεκαετίες, προτείνω να λειτουργείται στις 24 Σεπτεμβρίου, που εορτάζει η Παναγία η Μυρτυδιώτισσα, με τους ίδιους όρους που εορτάζουν όλα τα ξωκκλήσια την καλοκαιρινή περίοδο.

XV. ΤΑ ΠΑΡΑΠΟΝΕΜΕΝΑ ΑΓΙΩΝΥΜΙΑ

   Τέλος, υπάρχουν και μια σειρά Αγιωνύμια, όπου πολύ παλαιότερα υπήρχε ναός, αλλά πλέον δεν εορτάζουν. Αυτά είναι:

   α) Ο Άγιος μάρτυρας Μάμας του 3^ου μ.Χ. αι., που εορτάζει 2 Σεπτεμβρίου. Σημάδια του ναϋδρίου βρίσκονται ΝΔ από τις Τρείς Γυναίκες. Η περιοχή έχει πάρει και τ’ όνομά του. Θεωρείται προστάτης των τσοπάνηδων. Έτσι εξηγείται γιατί κτίστηκε εκεί, αφού το καλοκαίρι η περιοχή έσφυζε από κοπάδια αιγοπροβάτων και αγριογέλαδων!

   β) Ο Άγιος Μόδεστος έδωσε το όνομά του στη δυτική πλαγιά του χείμαρρου του «Παναγούρου» πάνω λίγο πιο ψηλά από τον Πάνω Δρόμο, πάνω από τα Μαρκέϊκα σπίτια. Ήταν ασκητής και κατόπιν επίσκοπος Ιεροσολύμων τον 7^ο μ.Χ. αι. Η ασκητική του πλευρά εξηγεί ότι στην περιοχή πολύ παλαιά εκεί ήταν ασκηταριά. Εορτάζει 18 Δεκεμβρίου.

   γ) Για τον Μέγιστο Ιεράρχη Άγιο Αθανάσιο δεν χρειάζεται να σημειώσουμε κάτι ιδιαίτερο. Η περιοχή, που έχει πάρει το όνομά του ως «Αη Θανάσης» απλώνεται βόρεια και ΒΑ της κωμόπολης, εκεί όπου έχει κτιστεί το νέο Δημοτικό Σχολείο. Εορτάζει 18 Ιανουαρίου και 2 Μαΐου. 

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: 1^η δημοσίευση, ΩΡΑ ΤΩΝ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ, φ. 103, ΙΟΥΛΙΟΣ 2026, σελ. 28-29.

Παραπομπές

[1] Πολλά στοιχεία βρίσκονται σε άρθρο μου στην ιστοσελίδα που διαχειρίζομαι με το όνομα «ΑΠΟΙΚΙΑ ΟΡΕΙΝΩΝ ΜΑΝΙΤΑΡΙΩΝ», το οποίο συνεχώς βελτιώνεται με πρόσθετα στοιχεία, διορθώσεις και φωτογραφικό υλικό, στη διεύθυνση: https://www.tomtb.com/?p=7431.

[2] Βικιπέδια.

Κυριακή κατά της γυναικοκτονίας

Του Θανάση Ν. Παπαθανασίου*

Την δεύτερη Κυριακή μετά την Κυριακή του Πάσχα, μέσα στην αναστάσιμη ακόμα ατμόσφαιρα, περάστε από την εκκλησία. Η προτροπή μου αυτή απευθύνεται σε όλους όσους νοιάζονται: ένθεους και άθεους. Περάστε όσοι νοιάζεστε για τις οδύνες των γυναικών, ώστε να μοιραστούμε μια χαρά: τα τραγούδια μιας απελευθέρωσης που έσκασε μύτη μπροστά σε έναν αδειασμένο τάφο, μιας απελευθέρωσης που μπολιάζει την ιστορία μα και που ταυτόχρονα εκκρεμεί.

Η δεύτερη Κυριακή μετά την Κυριακή του Πάσχα είναι η γιορτή των Μυροφόρων, δηλαδή των γυναικών εκείνων οι οποίες, σύμφωνα με την αφήγηση των ευαγγελίων, πήγαν με αρώματα στον τάφο του Χριστού για να τιμήσουν τον αγαπημένο νεκρό.

Έτσι ειπωμένο, μοιάζει με μια αναμενόμενη, στερεότυπη αφήγηση για παραδοσιακά γυναικείες δουλειές. Έλα όμως που δεν είναι έτσι! Άλλο πράγμα λένε τα ευαγγέλια, καθώς και οι εκκλησιαστικοί ύμνοι. Κάτι ανατρεπτικό, κάτι που δένει την ανάσταση με μια επ-ανάσταση! Αλλά τα ανατρεπτικά δεν αντέχονται. Και γι’ αυτό ξεδοντιάζονται και καταλήγουν να μοιάζουν με άνευρες ιστοριούλες της σειράς…

Ας ψηλαφίσουμε λοιπόν την δυναμική της γιορτής:

Συνέχεια →

Θεολογία και Παράδοση: το Μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας

Του Αρχιμ. π. Θεοδόσιου Μαρτζούχου*

“Ιδέες επαναλαμβανόμενες, ή Ζωή παλλόμενη;

Θεία Ευχαριστία

Μικρόβια

Και Ναοί… αντιμικροβιακά καταφύγια

____________________________

Γι’ αυτό σου λέω

Μην κοιμάσαι είναι επικίνδυνο.

Μην ξυπνάς, θα μετανοιώσεις.”

Τ. Λειβαδίτης

Κάθε Κυριακή οι χριστιανοί μαζεύονται εδώ και δυο χιλιάδες χρόνια και επιτελούν ανάμνηση του θανάτου και της Αναστάσεως του Χριστού με τρόπο που τους έδειξε και τους είπε Εκείνος.

Πήρε το βράδυ του Μυστικού (όχι με την έννοια του κρυφού, αλλά του ασύλληπτου στο νου του ανθρώπου) Δείπνου στα χέρια Του ψωμί και κρασί (συστατικές τροφές της ανθρώπινης ζωής) τα «ανέφερε» στο Θεό και Πατέρα Του τα ευλόγησε και μας είπε ότι αυτά είναι το Σώμα Του και το Αίμα Του. Οι χριστιανοί επειδή Τον αγαπούν και Τον εμπιστεύονται αποδέχονται την διαβεβαίωση Του γι’ αυτό. Ότι δηλαδή είναι Σώμα και Αίμα Του, παρά τα φαινόμενα! Για τα μάτια του σώματος συνεχίζουν να είναι ψωμί και κρασί, στα μάτια όμως της πίστεως είναι Σώμα και Αίμα Του. Άλλωστε και όταν Εκείνος ήταν στη γη ανάμεσά μας, δεν ήταν αντιληπτή στα μάτια μας η θεότητα. Διαρκώς την ανθρώπινη υπόσταση βλέπαμε. Ακόμα περισσότερο όπως λέει και η μεσαιωνική προσευχή «Adoro te devote Latens Deitas…»: «Πάνω στο Σταυρό ήταν κρυμμένη μόνο η θεότητα, εδώ είναι κρυμμένη και η ανθρώπινη ιδιότητα.

Και στις δύο ωστόσο, πιστεύοντας και ομολογούντας τες, ζητώ εκείνο που ζήτησε ο μετανοημένος ληστής: Χωρίς πληγές σαν το Θωμά, να εξετάζω· «Ο Θεός μου» και εγώ να σε ομολογώ. Σ΄ εσένα να έχω την ελπίδα μου· Εσένα ν’ αγαπώ».

Ωδή στη Χαρά της Κοινωνίας

Της Εύης Βουλγαράκη-Πισίνα*

Τις ώρες που γράφονται αυτές οι αράδες οδεύουμε προς το Πάσχα, ένα Πάσχα που θα το βιώσουμε διαφορετικά από κάθε άλλη φορά, καθώς η πανδημία του κορωνοϊού έχει μεταβάλει βασικές ορίζουσες του βίου, ιδίως στο πεδίο των κοινωνικών μας σχέσεων. Έχει εξάλλου οδηγήσει τον σύγχρονο άνθρωπο σε μια βιωματικά πρωτόγνωρη μνήμη θανάτου και μέσω αυτής σε μια συνειδητή κατάφαση της ζωής, που απειλείται, δεν είναι δεδομένη, και δοξολογείται. Τούτη την ώρα δεν γνωρίζουμε ποια θα είναι η εξέλιξη της πανδημίας στη χώρα μας, ήδη όμως είναι ορατά τα όρια των δυνατοτήτων των υπηρεσιών υγείας, καθημαγμένων σε βάθος δεκαετίας. Παρά ταύτα, η άνοδος της καμπύλης μεταδοτικότητας είναι σχετικά ομαλή, και τα έγκαιρα μέτρα κοινωνικής αποστασιοποίησης μοιάζουν να αποτρέπουν τα χειρότερα. Στο πλαίσιο αυτών των μέτρων, και η κυβερνητική απόφαση για τη μη τέλεση ιεροπραξιών και τη δυνατότητα «ατομικής προσευχής» και μόνο στους ναούς είναι σε πλήρη εφαρμογή, ενώ δεν προβλέπεται καν δυνατότητα μετάβασης στον ναό μετά την απαγόρευση της κυκλοφορίας, μήτε γνωρίζει κανείς πότε τυχόν θα μεταβληθεί αυτή η κατάσταση προς μια θετικότερη εξέλιξη – ασφαλώς μετά το Πάσχα.

Στο πλαίσιο της ζοφερής ατμόσφαιρας των ημερών έλαβε χώρα στη δημοσιότητα και μια εκτεταμένη συζήτηση για τη λειτουργία της Εκκλησίας, την κοινή προσευχή στους ναούς και ακόμα την ίδια τη θεία Λειτουργία και Κοινωνία. Το χριστεπώνυμο πλήρωμα κατηγορήθηκε από πολύ νωρίς και με σφοδρότητα ως παράγων διάδοσης του ιού, παράγων μολυσματικός, που χαρακτηρίζεται από ιδεοληψία και κοινωνική ανευθυνότητα, καθώς αδιαφορεί για την έκθεση του πλησίον σε κίνδυνο. Εκφράστηκε η απαίτηση να απαγορευτεί η λατρεία, που είναι βλαπτική ακόμα και για όσους δεν μετέχουν σε αυτή, εξαιτίας του κινδύνου διάδοσης του ιού, και βέβαια λοιδορήθηκε ιδίως η συμμετοχή των πιστών στη θεία Κοινωνία μέσα από την κοινή λαβίδα.

Είναι προφανής η πολλαπλότητα των κινήτρων όσων έθεταν τέτοια ζητήματα, ενώ η πολυπλοκότητα της κοινωνικής αντίδρασης συσχετίζεται επίσης και με τους χρόνους και την ένταση με την οποία διατυπώθηκαν κάθε λογής επιφυλάξεις. Δεν μπορεί να μη σημειώσει κανείς την ηχηρή εμφάνιση ενός ρατσιστικού λόγου, που μαζί με χαρακτηρισμούς και ρητορικά σχήματα υπερβολής ζητούσε και την άρση της ελευθερίας της λατρείας από τους χριστιανούς, μαζί και με την εγγραφή τους στο πεδίο της ανηλικιότητας και ανευθυνότητας – συνθήκης που θα έπρεπε να τύχει κοινωνικής επιτήρησης από τους ενήλικες θιασώτες του «ορθολογισμού». Ας σημειωθεί πάντως ότι στο ίδιο πεδίο ανηλικιότητας έχει από χρόνους πολλούς κατατάξει το ποίμνιο και μέρος της ποιμένουσας εκκλησίας, που ενθαρρύνει την κηδεμόνευση και τον πατερναλισμό, και με ιδιαίτερη έμφαση εμμένει εξίσου στην αέναη σιωπή των λογικών της προβάτων. Αυτό είναι όμως μια συζήτηση λίγο διαφορετική, αν και όχι ασύνδετη.

Πολλοί συνάνθρωποι εξάλλου είχαν απλώς μια υγιή ανησυχία και περίσκεψη ή έστω μια κάπως οξυμένη αίσθηση φόβου ή ακόμα και πανικού.

Πανδημία και εκκλησιαστική ζωή – Για τα δύσκολα, 2^ο

Του Θανάση Ν. Παπαθανασίου*]

Μέσα σε λίγες μέρες έχουν γραφτεί πάρα πολλά, με το σκηνικό της πανδημίας να αλλάζει δραματικά κάθε ώρα (στις 27 Φεβρουαρίου είχα κάνει την πρώτη ανάρτηση, και τα μέτρα της σοφής Ορθόδοξης Μητρόπολης Κορέας τότε φάνταζαν… αλλόκοτα). Δυο σκέψεις ακόμη καταθέτω στην ελευθερία των τέκνων του Θεού.

Η παράδοση της Εκκλησίας βοά ότι η γλώσσα δεν είναι μέρος της αποκάλυψης. Την αποκάλυψη την κάνει ο Θεός, και μετά είναι δουλειά του ανθρώπου να την διατυπώσει με τις ανθρώπινες γλώσσες˙ ουδεμία γλώσσα μονοπωλεί ιερότητα ή αποτελεί αποκάλυψη.

Παρόμοια, ο τρόπος τέλεσης της Ευχαριστίας και τα αντικείμενα που υπηρετούν το κοινωνείν δεν ταυτίζονται με την Ευχαριστία. Έχει επισημανθεί κατά κόρον αυτές τις μέρες ότι οι χριστιανοί δεν κοινωνούσαν πάντα με κοινό κουταλάκι, ούτε και σήμερα στη λειτουργία του αγίου Ιακώβου. Η επίσης κατά κόρον ανασυρθείσα σύσταση του αγίου Νικοδήμου Αγιορείτη για απολύμανση (σε ξύδι) των σκευών με τα οποία κοινώνησε ασθενής σε καιρό επιδημίας, δείχνει ομοίως την μη-ταύτιση Ευχαριστίας και τρόπων της. Το να κανονιστούν λοιπόν τώρα τρόποι διαφορετικοί από τους καθιερωμένους, είναι και θεμιτό και ζητούμενο. Αλλά, προσοχή: Για ποιον λόγο; Εδώ είναι τα δύσκολα. Για να παραμένει η κοινότητα πιστή στην ταυτότητά της και στον Κύριό της. Όχι για να ενδώσει στην όποια δημαγωγία, ούτε για να πλειοδοτήσει στην ψευδαίσθηση αθανασίας, την οποία καλλιεργεί η ναρκισσιστική εποχή μας. Το να παραμείνει η Εκκλησία πιστή στην ταυτότητά της σημαίνει πολλά, και οπωσδήποτε σημαίνει να μην ταυτίσει την λειτουργική ζωή με μία μόνο έκφρασή της. Όχι για να κάνει τη μοντέρνα ή την προοδευτική. Αλλά για να μην προσχωρήσει στην αίρεση των «ιερών γλωσσών» και στην ειδωλοποίησή τους.