Καλαβρυτοχώρια: Συγγραφικός και επιστημονικός οργασμός!
Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*
Ι. ΒΙΒΛΙΑ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΕΣ
Βεβαίως μαζί με το «κρασί» (πολιτισμός) θέλουμε και «ψωμί» (επιβίωση). Κι αυτή η υπόθεση του ψωμιού περνάει από σαράντα κύματα, πάλι στην εποχή μας. Και θα παλέψουμε, ο καθείς με τα όπλα του, αλλά και μαζί. Δεν θ’ αφήσουμε όμως τη ζωή χωρίς κρασί… και γι αυτό θα μιλήσουμε στο άρθρο αυτή τη φορά.
Τα τελευταία χρόνια υπάρχει μια συγγραφική έκρηξη, όσον αφορά τα Καλάβρυτα ως έδρα, αλλά και τα Καλαβρυτοχώρια. Νομίζω ότι έχει τρεις διαστάσεις. Αρθρογραφία, προσωπικά συγγραφικά έργα και συμμετοχή σε συλλογικούς τόμους. Ας προσθέσουμε και τ’ άλλα είδη τέχνης, όπως π.χ. τα ντοκιμαντέρ, θεατρικά, εκθέσεις φωτογραφίας, κλπ, τότε πρόκειται για πολύ πλούσιο υλικό.
Από τη μία στον έντυπο και ηλεκτρονικό τύπο δημοσιεύονται έρευνες, άρθρα επιστημονικά ή απόψεις, τοπικού ή και γενικότερου ενδιαφέροντος. Υπάρχουν σταθεροί αρθρογράφοι και ερευνητές αρκετοί και αρκετές ή περιστασιακοί. Μένουν μόνιμα, για πολύ στην περιοχή ή όχι. Δεν έχει και μεγάλη σημασία για το έργο τους. Είναι τόσο το πλήθος που π.χ. προτάθηκε στην λογοτεχνική συνάντηση (25.01.2026) που έγινε στο Πολύκεντρο πολιτιστικό Κέντρο του Δήμου ότι σχεδιάζεται η συλλογή τους και έκδοσή τους σε έναν ή περισσότερους τόμους, από τον επικεφαλής της ΩΡΑΣ των Καλαβρύτων και της αντίστοιχης ιστοσελίδας.
Από την άλλη το μεγάλο πλήθος Καλαβρυτινών ευρύτερα συγγραφέων που ζουν, μεγάλωσαν ή κατάγονται από την περιοχή, κι έχουν εκδώσει βιβλία, δημιουργεί νέα δεδομένα. Βιβλία έχουν εκδώσει και τοπικοί θεσμοί: Δήμος (άμεσα) ή έμμεσα (Μουσείο Ολοκαυτώματος, Σπήλαια Λιμνών, κλπ). Μάλιστα πρόκειται για διάφορες μορφές του γραπτού λόγου: μυθιστορήματα, νουβέλες, ποιήματα, δοκίμια, έρευνες, ιστορία, κλπ. Αν προσθέσουμε και τους συλλογικούς τόμους, τις δημοσιεύσεις στο διαδίκτυο σε ειδικές ή γενικές ιστοσελίδες και τις άλλες μορφές τέχνης, δημιουργείται ένα τεράστιο δυναμικό.
Οφείλουμε στο σημείο αυτό να συνυπολογίσουμε και τα επιστημονικά συνέδρια που έχουν γίνει στο παρελθόν ή πρόκειται να γίνουν από φορείς της περιοχής. Άλλοτε οι Σύλλογοι, άλλοτε η τοπική Εκκλησία και τώρα ετοιμάζεται και ο νεαρός όμιλος «Φίλοι των Καλαβρύτων – ΦΙΛΟΙ.ΚΑ».
ΙΙ. ΠΡΟΜΗΝΥΜΑ ΤΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ ΤΟΥ 2025
Μάλιστα, μεσούσης ακόμα της πανδημίας του κορωνοϊού, παρουσιάστηκαν δεκάδες βιβλία σε Καλάβρυτα, Κέρτεζη, Κλειτορία, Λιβάρτζι, κλπ. Όμως το περσινό καλοκαίρι του 2025, για μένα, θεωρήθηκε σημαδιακό. Ήταν αυτό το Καλοκαίρι που έπεσε ο σπόρος, στην παρουσίαση του λογοτεχνικού βιβλίου «Ο στεναγμός του Ίκαρου» του Παναγιώτη Φράγκου από το Λιβάρτζι. Τον σπόρο τον έρριξε ο αρχισυντάκτης των Kalavrytanews και ΩΡΑΣ των ΚΑΛΑΒΡΎΤΩΝ Νίκος Κυριαζής, κι αμέσως τον αγκάλιασε ο Δήμαρχος!
Ο σπόρος αφορούσε τη συνεύρεση όλων των ευρύτερα Καλαβρυτινών δημιουργών και όλων των ειδών συγγραφέων. Όχι μόνο λογοτεχνών και ποιητών, αλλά πλευράς και τρόπου γραφής. Η αλήθεια είναι ότι δεν πήραν γρήγορα συγκεκριμένη πρωτοβουλία, αλλά ούτε η αντιδημαρχία Πολιτισμού το έκανε. Έτσι μια δυάδα φίλων λογοτεχνών πήρε μια πρώτη πρωτοβουλία. Εν είδει αρχής, εν είδει δοκιμής, εν ήδη ένδειξης… Κι αυτό ήταν σημαντικό.
«Καλάβρυτα Κυριακή, 25 Ιανουαρίου 2026, 11 π.μ…. Θα είναι μια γιορτή της λογοτεχνίας!
Το ‘’Ό,τι αγαπάω’’ έχει τον πρώτο σπόρο του στο 2009, από τον εκπαιδευτικό, συγγραφέα παιδικών βιβλίων και ποιητή, Σωτήριο Α. Χριστόπουλο, με καταγωγή από το Σούβαρδο Καλαβρύτων. Από το 2014 εμφανίζεται σε σχολεία, εκπαιδευτικά συμπόσια, λογοτεχνικές συναντήσεις, συναντήσεις σωματείων και αυτοοργανομένων ομάδων, με διάφορες μορφές.
Η ιδέα να υλοποιηθεί και στα Καλάβρυτα αυτή τη φορά, σμιλεύτηκε από κοινού με τον συγγραφέα, λογοτέχνη και λαογράφο Νίκο Παπακωνσταντόπουλο από το Λειβάρτζι Καλαβρύτων…».[1]
ΙΙΙ. Η ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΣΤΑ ΚΑΛΑΒΡΥΤΑ
Στην συνάντηση αυτή καλέστηκα και συμμετείχα μ’ ένα ποίημά μου, και όχι με βιβλίο έρευνας, γιατί η συνάντηση αυτή ήταν ειδική κι όχι γενική. Γι αυτό έγραψα σχετικά την επόμενη ημέρα: «Η χθεσινή συνάντηση στα Καλάβρυτα καλλιτεχνών του λόγου πέτυχε… Πέτυχε, γιατί παρά τις διαφορετικές οπτικές, δημιούργησε αφετηρία για κάτι πιο πλήρες, πιο καθολικό, πιο συλλογικό πέρα από τον πρώτο πυρήνα.
Μόνιμοι κάτοικοι των οικισμών της περιοχής, σταθεροί στις συχνές επισκέψεις τους άλλοι, αλλά και με Καλαβρυτινές ρίζες κάποιοι άλλοι, έκαναν τη σύνθεση. Άντρες και γυναίκες κάθε ηλικίας έδωσαν το παρόν, ενώ οι δικαιολογημένα ή όχι, απόντες άφησαν την έμμεση ηλεκτρονική παρουσία τους.
Η αλήθεια είναι ότι δεν υπήρξε αγκάλιασμα από πολλούς Καλαβρυτινούς, μιας και η συνάντηση έγινε στο Πολύκεντρο, σε δημοτικό χώρο. Όσες και όσοι έμειναν μέχρι το τέλος, πήραν δώρο με κλήρο, από ένα βιβλίο, που χάρισαν οι συγγραφείς. Καμία όμως παρουσία θεσμικών….
Υπήρξαν και αδυναμίες, αλλά αυτές εκτιμώ ότι θα διορθωθούν στα επόμενα βήματα, όταν πάρει πιο θεσμική μορφή η απόπειρα. Όμορφη υπήρξε και η κοινή τράπεζα στη συνέχεια. Για την πρωτοβουλία, συγχαρητήρια στους συντονιστές…
Σημαντική όμως η στήριξη και η παρέμβαση των επικεφαλής της ΩΡΑΣ των ΚΑΛΑΒΡΎΤΩΝ και των Kalavrytanews».[2]
ΙV. ΤΑ ΕΠΙΚΕΙΜΕΝΑ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΣΥΝΕΔΡΙΑ
Εκτός από τα συνέδρια που έχουν ήδη γίνει στα Καλάβρυτα, ήδη ετοιμάζεται μια σειρά επιστημονικών συνεδρίων που σχεδιάζει ο όμιλος «ΦΙΛΟΙ.ΚΑ». Σχεδόν κάθε δύο μήνες για φέτος μάλλον θα δούμε να ξετυλίγονται τέτοια συνέδρια και σε ευρεία γκάμα: Ιστορικά, θεολογικά, περιβαλλοντικά, ιατρικά, κλπ. Η αρχή θα γίνει το Σάββατο 21 Μαρτίου 2026, το απόγευμα, σε χώρο που θα προσφέρει η Δημοτική αρχή. Το θέμα θα συσχετίσει τα Μοναστήρια της περιοχής με την επανάσταση του 1821, αλλά όχι με το κλασσικό μοτίβο. Μια δοκιμή που νομίζω αξίζει ν’ αγκαλιαστεί…
Καλαβρυτινοί με την ευρεία έννοια (όπως εκθέσαμε και προηγουμένως), αλλά και άνθρωποι που αγαπούν τα Καλάβρυτα, δημιουργούν ένα νέο συλλογικό υποκείμενο, που σιγά σιγά παίρνει σάρκα και οστά, θα κάνει τις δικές απόπειρες στήριξης από επιστημονική σκοπιά. Μακάρι να πετύχει.
V. ΚΑΠΟΙΕΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ
Το σημαντικό μ’ αυτές τις παρουσιάσεις βιβλίων και τις εκδηλώσεις είναι ότι ανοίγονται στο πλατύ κοινό. Ανοίγονται στα μέρη που γεννήθηκαν ή μεγάλωσαν οι δημιουργοί τους. Έστω στα μέρη από τα οποία κατάγονται ο ένας ή και οι δύο γονείς τους. Δεν επιζητούν θεσμικά βραβεία ή αναδείξεις. Η δράση τους αποτελεί προσφορά και παίρνουν όμορφα αντίδωρα χαράς. Διάβασα ένα άρθρο σε μια τέτοια λογική:
«…Πολλές φορές έχω αναφερθεί στη λογοτεχνία ως τεχνολογία της εξουσίας. Μια τέτοια λογοτεχνία χρειάζεται και τη στήριξη μιας αντίστοιχης κριτικής, της «καθεστωτικής κριτικής», όπως σημειώνει ο ΔΚ.
Γι’ αυτό σήμερα είναι πιο επίκαιρη από ποτέ η διαπίστωση του Μ. Μονταλμπάν (στο βιβλίο του ‘’Λίβελος από τον πλανήτη των πιθήκων’’) ότι ‘’οι καθρέφτες έσπασαν, τα είδωλα ξεθώριασαν’’ και γι’ αυτό οι κριτικοί διανοούμενοι (οι γραφιάδες εν γένει) πρέπει να συστήσουν μια ‘’ένωση αμετανόητων’’ που θα ρωτούν τους πολιτικούς, τους μίσθαρνους κοινωνικούς διαμεσολαβητές και τους καθεστωτικούς διανοούμενους: «’’ι το κάνατε το είδωλο της δημοκρατίας;’’ Τέτοια ερωτήματα μπορούν να θέτουν αμφισβητίες και αντικαθεστωτικά… «τσογλάνια» όπως ο Θοδωρής Τσομίδης. Αυτοί είναι η ελπίδα μας…»[3]
Διάβασα και κάπου αλλού, από έναν πεζογράφο, τον δεκάλογο της λογοτεχνίας! Ή καλύτερα «Δέκα θέσεις για τη σχέση λογοτεχνίας κοινωνίας με ή χωρίς τους επιμερισμούς τους». Κράτησα ανάμεσα στις δέκα θέσεις, τρεις για να μοιραστώ μαζί σας (1, 4, 9):
«1. Η λογοτεχνική γραφή δεν είναι μόνο γραφή. Είναι ατομική και συλλογική μνήμη, ιστορία, ιδεολογία, γλώσσα, φιλοσοφία, επικοινωνία και πριν απ’ όλα τέχνη. Είναι όλα αυτά και έτι παραπάνω ό,τι στοιχειοθετεί την εποχή, το κλίμα, τις υλικές σχέσεις, τα πνευματικά επιτεύγματα, τον πολιτισμό και εν ολίγοις την ιστορική στιγμή. Η λογοτεχνική γραφή δεν είναι απλώς του καιρού της, είναι ο ίδιος ο καιρός της…
4. Κάθε γραφή ασκείται από ένα ορισμένο πρόσωπο, εντάσσεται σε ένα ορισμένο πλαίσιο πολιτισμού και διαπνέεται από μία ορισμένη παράδοση. Ο δημιουργός, η εποχή και η αισθητική παράδοση συνιστούν τους τρεις αναγκαίους όρους της γραφής. Η γραφή είναι κοινωνική δραστηριότητα του δημιουργού με αισθητική διάσταση…
9. Η αισθητική του έργου δεν είναι άμοιρη ιδεολογίας. Ομοίως, η ιδεολογία του έργου δεν είναι άμοιρη αισθητικής. Οι πλέον προοδευτικές ιδέες μπορούν να στεγαστούν υπό την πλέον συντηρητική μορφή και η πλέον προοδευτική μορφή μπορεί να στεγάσει τις πλέον συντηρητικές ιδέες. Το κοινωνικό αποτύπωμα του έργου δεν καθορίζεται από τα ιδεολογικά διαπιστευτήρια του δημιουργού…».[4]
VΙ. ΝΑ ΟΡΓΑΝΩΘΟΥΜΕ ΣΤΕΡΕΑ
Η μορφή οργάνωσης αυτών των συλλογικοτήτων δεν είναι άμοιρη ιδεολογίας, ούτε αισθητικής. Πολλές φορές δεν άσχετη και από υπόγειες ή υπέργειες προθέσεις. Όταν αυτά συμβαίνουν σε επίπεδο προσωπικό ή παρέας, είναι επιλογή σεβαστή. Όταν όμως περνούν στη δημόσια σφαίρα, παίρνουν άλλα χαρακτηριστικά. Μπαίνουν στο ρου της ευρύτερης σχέσης, στη δίνη της αμφισβήτησης, στ’ αλώνια της κριτικής.
Υπάρχουν τρία ζητήματα που δεν είναι στην πράξη λυμένα πλήρως και καθαρά. Το ένα αφορά τι σημαίνει «Καλάβρυτα». Είναι η έδρα, η δημοτική ενότητα Καλαβρύτων ή απλώνεται σ’ όλα τα όρια του «Καλλικρατικού» Δήμου που θυμίζει τον οθωμανικό «Καζά Καλαβρύτων»; Αυτό σημαίνει ότι τόσο οι συντονιστές, όσο και οι συμμετέχοντες και οι ομιλητές κάθε φορά θα εναλλάσσονται μεταξύ τους. Θα εναλλάσσονται όμως, πέρα από την έδρα, τα Καλάβρυτα, σ’ όλα τα όρια του Δήμου, τουλάχιστον στα πρώην κεφαλοχώρια. Κι αυτό αχνοφαίνεται ότι θα ισχύσει και στις δύο προσπάθειες! Και είναι όμορφο, δίκαιο και φυσικά ανθρώπινο.
Το δεύτερο είναι το επιστημονικό και συγγραφικό εύρος. Οι σχεδιασμοί του ομίλου «ΦΙΛΟΙ.ΚΑ» το ξεκινούν από την αρχή. Όλα τα πεδία έρευνας και επιστήμης μπαίνουν στο μύλο της δημόσιας σφαίρας. Αυτό δεν φαίνεται πολύ στη λογοτεχνική απόπειρα. Βεβαίως μπήκαν θεατρολόγοι, μουσικοί και κινηματογραφιστές, αλλά υπάρχει μια δυσκολία να απλωθεί σ’ όλα τα συγγραφικά είδη. Θα το κάνει; Αναμένουμε…
Όσον αφορά το τρίτο ζήτημα είναι η μορφή οργάνωσης. Η πιο στέρεη βάση που κληροδοτήθηκε από την αρχαία Αθήνα είναι η άμεση δημοκρατία και η εναλλαγή (με κλήρωση) των συντονιστών. Αυτή που κληροδοτήθηκε από το δυτικό διαφωτισμό είναι η έμμεση δημοκρατία με εκλογές. Νομίζω ότι έχουμε να επιλέξουμε μορφή. Η χύμα κατάσταση αποτελεί μορφή… «δεσποτείας».
* Ο Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας είναι συνταξιούχος εκπαιδευτικός ως φυσικός, πτ. θεολογίας, συγγραφέας, συνδικαλιστής των συντ. εκπαιδευτικών και ερευνητής στο οροπέδιο του Βουραϊκού.
ΣΗΜΕΙΩΣΗ; 1η δημοσίευση: ΩΡΑ των ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ, στήλη Βουραϊκές νύξεις, φ. 97, ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2026, σελ. 28-29.
Παραπομπές
[1] 31.12.2025, www.kalavrytanews.com/2025/12/blog-post_277.html.
[2] Παν. Μπούρδαλας (Panos Kastanisios Bourdalas), φ/β, 26.01.2026.
[3] Γιώργος Χ. Παπασωτηρίου, 14.02.2026, Το… τσογλάνι ο Θοδωρής Τσομίδης | ARTI NEWS.
[4] Παναγιώτης Χατζημωυσιάδης, πεζογράφος,07.02.2026, www.periou.gr/….