ΚΕΡΤΕΖΗ: προς Ο.ΦΥ.ΠΕ.Κ.Α.  …ΑΝΟΙΚΤΗ ΕΠΙΣΤΟΛΗ

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. Η ΑΦΟΡΜΗ

   Το φετινό καλοκαίρι αναστέναξε πάλι και πάλι ο γερο Πλάτανος στην κεντρική πλατεία της Κέρτεζης. Οι συζητήσεις κάθε επιπέδου και θέματος δεν έλειπαν καθόλου. Κάποια μέρα με πλησίασε επιστήμονας της Κέρτεζης και μου παραπονέθηκε. Δεν ξέρω αν το έκανε και σε άλλους. Δεν ρώτησα. Με άγγιξε πολύ και το πήρα προσωπικά. Δεν το ανέθεσα το ερώτημα, το πρόβλημα και τον αναστεναγμό σε θεσμικό όργανο. Αποφάσισα να το πάρω στην πλάτη μου.

   Μια μέρα πηγαίνοντας στα Καλάβρυτα μπήκα στο Κέντρο Πληροφόρησης της «Μονάδας Διαχείρισης Εθνικού Πάρκου Χελμού-Βουραϊκού και Προστατευόμενων  Περιοχών Βόρειας Πελοποννήσου»  του Ο.ΦΥ.ΠΕ.Κ.Α του Υ.Π.ΕΝ. Πρόκειται για τον πρώην «Φορέα Διαχείρισης  Εθνικού Πάρκου ΧΕΛΜΟΥ-ΒΟΥΡΑΪΚΟΥ».

   Ο χώρος αυτός είναι στεγασμένος στα ΒΔ της κεντρικής πλατείας των Καλαβρύτων (παλαιό «Τουριστικό Περίπτερο»). Εκεί με καλοδέχτηκαν, όπως και όλους τους επισκέπτες. Πήρα ένα πλήθος από πολλά και διαφορετικά φυλλάδια και χάρτες. Τα μελέτησα κατόπιν στο σπίτι μου, στην Κέρτεζη… Και τότε με έπιασε διανοητικό «εγκεφαλικό». Η Κέρτεζη σχεδόν απουσίαζε από του χάρτες, τις αναφορές, τα στοιχεία, το κάλεσμα για επίσκεψη…[1]

ΙΙ. ΔΥΟ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΛΑ ΤΗΛΕΦΩΝΑ ΣΤΗ ΜΟΝΑΔΑ

    Τον παλιό Φορέα είχα επισκεφτεί το 2018 με αφορμή την έκδοση του πρώτου μου βιβλίου «ΤΑ ΝΕΡΑ ΤΩΝ ΒΟΥΝΩΝ ΚΑΙ Η ΚΕΡΤΕΖΗ». Το βιβλίο το χάρισα στον φορέα με στόχο να δουν τις απαρχές του Βουραϊκού,[2] τις πηγές της Κέρτεζης, κλπ. Φέτος χάρισα και τους δύο επόμενους τόμους.

   Επισκέφτηκα τη Μονάδα Διαχείρισης στα Καλάβρυτα τον Σεπτέμβριο δύο φορές. Ο σκοπός μου ήταν να μιλήσω εκτενώς μαζί με τους ανθρώπους του, αφού είχα αποφασίσει το επόμενο άρθρο στην ΩΡΑ ΤΩΝ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ να αφορά ανοικτή επιστολή με θέμα την ένταξη πλήρως της Κέρτεζης στα ενδιαφέροντα της Μονάδας.

   Μπορώ να πω ευθύς εξαρχής ότι είχα πολύ καλή αντιμετώπιση. Μάλιστα με τις συζητήσεις και τα τηλέφωνα ανοίχθηκε και ο δικός μου ορίζοντας, ώστε η ανοικτή αυτή επιστολή να έχει θετικό, δημιουργικό και ωφέλιμο χαρακτήρα και όχι μιας απλής διαμαρτυρίας.

   Στο πλαίσιο αυτό γράφεται αυτή η ανοικτή επιστολή, παρότι η αφορμή ήταν η έλλειψη της Κέρτεζης στα αρχικά σχέδια του Φορέα.

   Η Μονάδα Διαχείρισης έχει ως αντικείμενο τη διαχείριση και προστασία του Εθνικού Πάρκου και του Παγκόσμιου Γεωπάρκου UNESCO Χελμού-Βουραϊκού καθώς και τις περιοχές του δικτύου Natura 2000 της Βόρειας Πελοποννήσου, κάποιες εξ αυτών εντός της περιοχής του Χελμού- Βουραϊκού.

   Και ενώ η ύπαρξη των Εθνικών Πάρκων και των περιοχών NATURA 2000 θέτει περιορισμούς ως προς την ανάπτυξη έχοντας ως βασικό στόχο την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος και της βιοποικιλότητας, η ύπαρξη του Γεωπάρκου  μπορεί να αποτελέσει, μεταξύ άλλων, σημαντική ευκαιρία για την ανάδειξη και τη στήριξη της τοπικής κοινωνίας και οικονομίας, καθώς και για την προβολή και αξιοποίηση τόσο της φυσικής όσο και της πολιτιστικής και ανθρωπογενούς κληρονομιάς της περιοχής.

ΙΙΙ. ΑΝΤΙΦΑΣΕΙΣ, ΕΛΛΕΙΨΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΩΤΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

   Στα πλαίσια αυτών των συζητήσεων ήλθε και η ξενάγηση δύο επιστημόνων της Μονάδας την Τρίτη 29 Σεπτεμβρίου 2026, δηλαδή πριν λίγες ημέρες. Πορευτήκαμε στα σημαντικά της Κέρτεζης, φυσικά μνημεία, πολιτιστικά, αρχαιολογικά, κλπ.

   Κατά τις συζητήσεις και με βάση παλιούς χάρτες, είδαμε αντιφάσεις, όπως π.χ. που είναι οι απαρχές του Βουραϊκού.[3] Με την αυτοψία στο Κεφαλόβρυσο και την αναφορά μου στην Νερομάννα και το παραπόταμο Λίθο ή Μοναστηριά  έγιναν μάρτυρες του ότι οι απαρχές του Βουραϊκού είναι στην Κέρτεζη.

   Μάλιστα, όπως τονίζεται και στο πρόσφατο βιβλίο μου, την θερινή και φθινοπωρινή περίοδο μόνο η Κέρτεζη διέθετε νερόμυλους και μάλιστα πολλούς.[4] Τα Καλάβρυτα και τα γύρω χωριά του οροπεδίου του Βουραϊκού διέθεταν λίγους ή έναν μόνο τη χειμερινή περίοδο. Εξάλλου, γι’ αυτό το λόγο στη 2^η Τουρκοκρατία η Κέρτεζη ήταν η έδρα του Καζά Καλαβρύτων.

   Η βασική εξήγηση των επιστημόνων για αυτές τις ελλείψεις και αντιφάσεις ήταν ότι η Κέρτεζη, παρά το πλήθος των φυσικών της μνημείων (πηγές, Καστανόδασος, Πλατανόδασος, Ελατοδάση, μικτά δάση, κλπ) είναι εκτός των ορίων  του Εθνικού Πάρκου και Γεωπάρκου αλλά εφάπτεται σε αυτά.

   Είναι, ωστόσο, εντός της περιοχής NATURA 2000 «Όρος Ερύμανθος». Το γεγονός αυτό το είδαμε και σε σχετικούς χάρτες. Σε έναν μάλιστα απ’ αυτούς αναφέρονται ορθά οι «Πηγές του Βουραϊκού», αλλά δεν αναφέρονται ούτε το όνομα των πηγών (Μεγάλο και Μικρό Κεφαλόβρυσο στα όρια του οικισμού), αλλά ούτε το όνομα της Κέρτεζης, ενώ αναφέρονται άλλοι οικισμοί που είναι τελείως έξω από τα όρια…[5]

   Στην πρώτη μας αυτή περιοδεία έδειξα τους επτά αρχαίους δρόμους που διέρχονταν ή ξεκινούσαν από την Κέρτεζη προς όλες τις κατευθύνσεις μέσα από διάσελα στις ανατολικές απολήξεις του Ερύμανθου ή στα όρια του οροπεδίου του Βουραϊκού.

   Παράλληλα έδειξα και κάποιες από τις πολλές διαδρομές, εντός του οικισμού, δίπλα στον Βουραϊκό, στο Καστανόδασος ή στο βόρειο Επάνω Δρόμο με τεράστια θέα. Η πρώτη τους εντύπωση είναι ότι με μια καλή επεξεργασία θα μπορούσαν να ενταχθούν αυτές οι διαδρομές στις προτάσεις του Κέντρου Πληροφόρησης προς τους επισκέπτες της ευρύτερης περιοχής. Αυτό το θεωρώ εξαίρετο!

ΙV. ΠΡΟΤΑΣΗ 2^η: ΤΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ, Η ΑΓΟΡΑ ΚΑΙ Η ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΤΟΥ ΓΕΩΠΑΡΚΟΥ

  Κάναμε πολλές στάσεις και σε σημεία άξια για να χαίρονται οι Κερτεζίτες και οι Κερτεζίτισσες, αλλά και ενδιαφέροντα για ήπιο τουρισμό και σχετικές περιηγήσεις.

   Η πρώτη μας στάση ήταν το νέο δημοτικό μας σχολείο, που δυστυχώς, ενώ έσφυζε από ζωή όλα τα χρόνια του 2^ου μισού του 20^ου αιώνα και 15 χρόνια στις αρχές του 21^ου, τώρα έχει κλείσει ως σχολείο. Το κτίριο, πέτρινο της δεκαετίας του 1930, είναι διατηρητέο κι ακόμα αναζητείται η εκπαιδευτική του χρήση…

   Απέναντι χαζέψαμε την σύγχρονη Πλατεία Στριφτόμπολα, το τεράστιο ορειχάλκινο άγαλμα του Κερτεζίτη Δάσκαλου και Οπλαρχηγού του 1821, που ήταν το στήριγμα της Αγίας Λαύρας πριν το ξέσπασμα του 1821, ο ιθύνων νους της απελευθέρωσης των Καλαβρύτων (21 Μαρτίου 1821) και της Κέρτεζης (22 Μαρτίου 1821), αλλά και ο μόνος οπλαρχηγός των 50 αγωνιστών στην πρώτη νικητήρια ανοικτή μάχη στο Λεβίδι, όπου και έπεσε μαζί με άλλους 4![6]

   Στο κέντρο του διπλανού κοιμητηρίου στέκει σχετικά αγέρωχος ο Ι. Ν. της Κοίμησης της Θεοτόκου, μονόκλιτη Βασιλική με τρούλο, που περιμένει στήριξη και συντήρηση από τους θεσμούς εδώ και 20 χρόνια… Η εκτίμησή μου είναι ότι κτίστηκε μεταξύ 1454 και 1460, όταν διοικητής του οροπεδίου ήταν ο Γεώργιος Σφραντζής, το δεξί διπλωματικό χέρι του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου.[7]

   Περάσαμε από την εναπομείνασα αγορά της Κέρτεζης, σταθήκαμε στο ανακαινισμένο κτίριο Στριφτόμπολα (πρώην Ελληνικό και Δημοτικό σχολείο), στο κρεοπωλείο, στα δύο καφεστιατόρια, στα δύο μίνι μάρκετ, στην κεντρική πλατεία με την καφετέρια στο γερο Πλάτανο και στην νέα κεντρική (από τις αρχές του 19^ου αι.) πέτρινη εκκλησία της Γέννησης της Θεοτόκου, που διαθέτει και εξαίρετο πέτρινο καμπαναριό από τα τέλη του 19^ου αι.

   Περπατήσαμε με στάση στην περιοχή του τραυματισμένου «Εθνικού πύργου» (ιδιωτικού, του Χασαπόπουλου/«Λιάρου»), που και αυτός θεωρείται αρχιτεκτονικό τέκνο του Γεωργίου Σφραντζή, που το σόι του έμενε δίπλα μέχρι την γερμανική Κατοχή!

   Εκεί θαυμάσαμε το σχετικά στενό πέτρινο γεφύρι της δεκαετίας του 1930, και δείξαμε την καταστροφή του διπλανού νερόμυλου και της νεροτριβής.

  Στη συνέχεια ακολουθήσαμε το μυλαύλακο και τα νερά του Κεφαλόβρυσου, θαυμάσαμε τα πέτρινα σπίτια και είδαμε τα νερά του διπλού Κεφαλόβρυσου στην πιο ασθενική περίοδο για τις πηγές (Σεπτέμβριος). Μιας και βρεθήκαμε εκεί, περάσαμε δίπλα από το πολύ παλιό παρεκκλήσι του Αη Γιάννη, περπατήσαμε μια μικρή κλειστή διαδρομή και φτάσαμε στους πρόποδες του καστανόδασους (πλαγιά «Κουτσουβέρι»).

   Εκεί είδαμε και το τσιμεντωμένο από πάνω πέτρινο γεφύρι της δεκαετίας του 1930[8] (υπάρχουν άλλα δύο τέτοια αδελφά πέτρινα γεφύρια), τον χείμαρρο Ελλά που έρχεται από τα βάθη του καστανόδασους (Καρβελού), αλλά και την αφετηρία ενός από τους επτά αρχαίους δρόμους που οδηγούσε στα πίσω χωριά από το διάσελο της Φροξυλιάς… Επιστρέψαμε πάλι στον κεντρικό δρόμο.

   Σε όλες τις συζητήσεις περάσαμε από καμιά δεκαριά παλαιότερους, αλλά και σύγχρονους ξενώνες, στους οποίους μπορούν να μείνουν ένα ή περισσότερα βράδια θαυμαστές και περιηγητές της Κέρτεζης.

   Στη συνέχεια οδηγηθήκαμε στις απαρχές του Βουραϊκού, εκεί όπου συναντιούνται τα νερά του διπλού Κεφαλόβρυσου, της Νερομάννας όταν δεν συγκρατούνται, αλλά και του χείμαρρου Ελά, όταν έχουμε πολλά χιόνια ή βροχές… Δίπλα μας περνούσε νερό από το τυπικά μυλαύλακο, που έχει αιώνες ζωής. Αρχικά καταλήγει στους δίδυμους μύλους, όπου ο νεότερος βρίσκεται σε πολύ καλή κατάσταση.

   Βεβαίως καταλήξαμε και στον Καλογερικό μύλο, που ενώ βρίσκεται σε ακόμη καλύτερη κατάσταση, η πολιτική του «Συλλόγου των εν Αθήναις Κερτεζιτών» τον έκανε ανενεργό λόγω της δημιουργίας ενός αλειτούργητου εκεί λαογραφικού μουσείου… Φυσικά έδειξα τη συνέχεια του μυλαύλακου προς άλλους δύο μύλους, οι οποίοι έχουν να λειτουργήσουν κι αυτοί πάνω από 60 χρόνια…

   Κι ενώ η πρότασή μου για επέκταση του γεωπάρκου της περιοχής γινόταν στη συζήτηση όλο και πιο ζωηρή, δεν παρέλειψα να επισκεφτούμε τα παλιά Αλώνια της Κέρτεζης δυο χλμ προς Καλάβρυτα.[9] Αγναντέψαμε δίπλα τη θέση του προχριστιανικού Οχυρού της Κέρτεζης, που στήριζε τους επτά αρχαίους δρόμους και την Κύναιθα.

   Δείξαμε επίσης τα όρια του Πλατανόδασους που φτάνει και διαπερνά τον οικισμό. Μίλησα για μυκηναϊκούς τάφους στην περιοχή. Κυρίως όμως έδειξα και περπατήσαμε αλώνια και πέτρινες αποθήκες, έστω κι αν στην περιοχή πλέον έχουν εισβάλει δυναμικά εδώ και 50 χρόνια εγκαταστάσεις στάβλων…

   Στο τέλος, στα ανατολικά όρια των Αλωνιών, σταματήσαμε και είδαμε από κοντά να στέκει σε πολύ καλή κατάσταση το πέτρινο ασβεστοκάμινο του Σχοινά… Το ίδιο ισχύει και για το άλλο στις Καμάρες (του Κρησαρομιχάλη).[10]

  Η επέκταση επομένως του Γεωπάρκου, ώστε να περιλαμβάνει και την Κέρτεζη, αποτελεί την δεύτερη μεγάλη πρόταση που ανοικτά κάνω, μαζί με τα μονοπάτια και φυσικά τους νέους χάρτες στους οποίους οφείλετε να έχετε πλέον και την Κέρτεζη, παλιά πρωτεύουσα της επαρχίας…, αλλά και κυρίαρχο πόλο του οροπεδίου του Βουραϊκού…

Παραπομπές

[1] ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Α. ΜΠΟΥΡΔΑΛΑΣ, Όταν παιδεία και ποίηση συναντούν την επανάσταση 1821, Αρμός 2021, Επανέκδοση, Κεφ. Α΄ Η ειδική γεω-πολιτική θέση της Κέρτεζης στα βουνά του βόρειου Μωριά, σελ. 25-60.

[2] ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Α. ΜΠΟΥΡΔΑΛΑΣ, ΤΑ ΝΕΡΑ ΤΩΝ ΒΟΥΝΩΝ ΚΑΙ Η ΚΕΡΤΕΖΗ, Αρμός 2018, Κεφ. Β΄, Οι απαρχές του Βουραϊκού, σελ. 73-82.

[3] ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Α. ΜΠΟΥΡΔΑΛΑΣ, ΤΑ ΝΕΡΑ ΤΩΝ ΒΟΥΝΩΝ ΚΑΙ Η ΚΕΡΤΕΖΗ, ό. π., Κεφ. Α΄, ΙΙΙ. Το Κεφαλόβρυσο ως κεντρική πηγή της Κέρτεζης και του Βουραϊκού, σελ. 21-25. Επίσης, στο ίδιο, Κεφ. Α΄, V. Συμπληρωματικές πηγές και βρύσες της Κέρτεζης, β) «Η Νερομάννα», σελ. 38.

[4] ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Α. ΜΠΟΥΡΔΑΛΑΣ, ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤ’ ΟΡΟΠΕΔΙΟ ΤΟΥ ΒΟΥΡΑΪΚΟΥ, ΑΡΜΟΣ 2026, Κεφ. Α΄, σελ. 36-51.

[5] Τετρασέλιδο έγχρωμο φυλλάδιο με χάρτη στην 4^η σελίδα του, που μοιράζεται στο Κέντρο Πληροφόρησης στα Καλάβρυτα από τον  «Φορέα Διαχείρισης Χελμού-Βουραϊκού» (Υ.ΠΕ.ΧΩ.ΔΕ.) με θέμα «Οι Υγρότοποι στην Προστατευόμενη Περιοχή ΧΕΛΜΟΥ-ΒΟYΡΑΪΚΟΥ».

[6]  ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Α. ΜΠΟΥΡΔΑΛΑΣ, Όταν παιδεία και ποίηση συναντούν την επανάσταση 1821,  ό. π., Κεφάλαιο Δ΄ VI. Ο κερτεζίτης δάσκαλος – αρχηγός Στριφτόμπολας, σελ. 111-120. Επίσης στο ίδιο, Κεφ. ΣΤ΄, ΙΙΙ. Το ασκέρι του Αναγνώστη Στριφτόμπολα στην ορκωμοσία στην Αγία Λαύρα, σελ. 162-163, και  ΙV. Ο Στριφτόμπολας ηγέτης στην απελευθέρωση της πόλης των Καλαβρύτων, σελ. 164-176. Επίσης, Κεφ. Θ΄ Δημοτικά τραγούδια για τον Αναγνώστη Στριφτόμπολα, σελ. 231-240. Επίσης, Κεφ. Ι΄ Η ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΛΕΒΙΔΙΟΥ ΠΟΙΗΤΙΚΑ, σελ. 241-285. Τέλος, Παράρτημα, VI. Αναγνώστης Στριφτόμπολας (Γεώργ. Β. Σχοινάς), σελ. 341-345 και VIII. H προσφορά της Κερτέζης στην έναρξη της επανάστασης το 1821 (Γεώργιος Β. Σχοινάς), σελ. 348-353.

[7] ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Α. ΜΠΟΥΡΔΑΛΑΣ, ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤ’ ΟΡΟΠΕΔΙΟ ΤΟΥ ΒΟΥΡΑΪΚΟΥ,  ό. π., Κεφ. ΙΘ΄, σελ. Ι 2. ε) Πύργοι και πυργόσπιτα, υποσημ. 598, σελ. 405.

[8] ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Α. ΜΠΟΥΡΔΑΛΑΣ, ΤΑ ΝΕΡΑ ΤΩΝ ΒΟΥΝΩΝ ΚΑΙ Η ΚΕΡΤΕΖΗ, ό. π., Κεφ. Γ΄, Τα γεφύρια στον κερτεζίτικο Βουραϊκό, σελ. 85-86, 100, 107-108, 109-110.

[9] ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Α. ΜΠΟΥΡΔΑΛΑΣ, ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΣΤΑ ΒΟΥΝΑ, Κεφ. ΙΑ΄,  II. Τ’ αλώνια της Κέρτεζης, σελ. 273-275.

[10] ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Α. ΜΠΟΥΡΔΑΛΑΣ, ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤ’ ΟΡΟΠΕΔΙΟ ΤΟΥ ΒΟΥΡΑΪΚΟΥ, ό. π., Κεφ. ΙΘ΄, σελ. 425-429.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ:

Το άρθρο δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στην εφημερίδα ΩΡΑ ΤΩΝ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ, φ. 105, ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2026, στήλη ΒΟΥΡΑΪΚΕΣ ΝΥΞΕΙΣ, σελ. 28-29.

Απηχήσεις ενός παλιού βιβλίου

Του Γιώργου – Νεκτάριου Παναγιωτίδη*

   Το 1987 μοιάζει, η αλήθεια είναι, κάπως μακρινό. Όσοι γεννήθηκαν τότε περίπου, όπως κάποιοι από εμάς, ανήκουν στη Γενιά Υ ή τους “millenials” (millenium=χιλιετία), τα παιδιά της νέας χιλιετίας. Τότε ήταν που βγήκε σε κυκλοφορία το βιβλίο του μεγάλου θεολόγου Νικόλαου Θ. Μπουγάτσου με τίτλο “Ορθοδοξία και σεξουαλικό πρόβλημα”. Το βιβλίο έτυχε επιμέλειας και εκδόθηκε από τις εκδόσεις Μήνυμα!

Συνέχεια →

Σκέψεις για την κατάσταση του εκπαιδευτικού μας συστήματος,

με αφορμή την προσπάθεια κατάργησης του Άρθρου 16

του Συντάγματος

Του Αντώνη Ναξάκη*

   Είναι γνωστό πως το καπιταλιστικό σύστημα την δεκαετία του 1970 μπήκε σε βαθιά κρίση. Με αφορμή την πετρελαϊκή κρίση του 1973 βγήκε στην επιφάνεια ολόκληρη η συστημική κρίση που εκφράστηκε στην οικονομία, στην κοινωνία και στην γεωστρατηγική ηγεμονία των κυρίαρχων δυτικών δυνάμεων (ήττα των ΗΠΑ στην Ινδοκίνα).

   Στις αρχές της δεκαετίας του 1980 οι κυρίαρχες καπιταλιστικές δυνάμεις απάντησαν στην πολύπλευρη κρίση τους με το νεοφιλελεύθερο μοντέλο καπιταλιστικής ανάπτυξης. Η Θάτσερ υλοποίησε τις ιδέες της σχολής της Αυστρίας (Χάγεκ, κλπ.) Τη σκυτάλη πήρε ο Ρέιγκαν και οι Μπους του Σικάγο (Φρίντμαν, κλπ.).

   Η γενική ιδέα της σχολής του νεοφιλελευθερισμού ήταν και είναι η καταστροφή κάθε συλλογικής έκφρασης των ανθρώπων. Στην κοινωνία, στην εργασία, στην οικογένεια, στην συλλογική αντίληψη για την ανθρωπότητα (ανθρωπινότητα), στην κατανάλωση, ακόμα και στα όνειρα ο άνθρωπος πρέπει να είναι και να αισθάνεται μόνος του και ο θεός για όλους.

ΜΙΜΗΣ Α. ΝΙΚΟΛΑΟΥ: Από τη ζωή μου στην Κέρτεζη

(«Όσα είδα, όσα άκουσα, όσα έμαθα»: Βιβλιοπαρουσίαση)

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Η Κέρτεζη έζησε φέτος το Καλοκαίρι άλλη μία ευχάριστη συγγραφική έκπληξη! Ένα νέο βιβλίο μπήκε στη ζωή μας κι ένας νέος συγγραφέας εμφανίστηκε στα δημόσια πράγματα. Και προστίθεται σε αρκετούς παλαιότερους συγγραφείς, άνδρες και γυναίκες.

   Ο Δημήτριος (Μίμης) Α. Νικολάου, ο νέος μας Κερτεζίτης συγγραφέας, γεννήθηκε (1940) και μεγάλωσε στην Κέρτεζη. Γόνος ιερατικής οικογένειας, πολυμελούς, όπως πολλές στην επαρχία τα χρόνια εκείνα.

   Εδώ και αρκετά χρόνια είναι συνταξιούχος δάσκαλος και σχολικός σύμβουλος. Επί πλέον είναι και πτυχιούχος του τμ. Πολιτικής Επιστήμης και Κοινωνιολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου (Αθήνα), αλλά και σημαντικός γνώστης της επιστημονικής Βυζαντινής μουσικής με πάρα πολλές δεκαετίες πάνω στο αναλόγιο (στην Κέρτεζη από μικρό παιδί και ακόμα είναι δυναμικά ενεργός).

Κέρτεζη: οι εξορμήσεις στα ξωκκλήσια

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Όπως πολλά χωριά στον ορεινό όγκο της χώρας μας, έτσι και στην Κέρτεζη έχουν κτιστεί πολλά παρεκκλήσια και ξωκκλήσια. Τα περισσότερα ξωκκλήσια, απ’ αυτά που είναι όρθια, κτίστηκαν τον 20^ο αι., κάποια λίγα αρχές του 21^ου και ένα τον 19^ο αι. Αντίθετα τα παρεκκλήσια (εντός του οικισμού) καταγράφονται στον 20^ο αι., ενώ τα περισσότερα έρχονται από την εποχή της τουρκοκρατίας. Κάποια παλαιά ανακαινίστηκαν με την πάροδο του χρόνου.

   Τα παρεκκλήσια μπορούν να λειτουργήσουν και την φθινοπωρινή περίοδο όταν εορτάζουν (Αη Δημήτρης), ενώ σε άλλα εγκαταλείφθηκε η αντίστοιχη λειτουργία τους στη χειμερινή περίοδο (Αγία Βαρβάρα, Άγιος Χαράλαμπος, Άγιοι Θεόδωροι, Αη Τρύφωνας). Κατά κανόνα βρίσκεται άλλη αφορμή για να λειτουργήσουν.

  Με τον ερχομό του Πάσχα την άνοιξη και το καλοκαίρι σχεδόν όλα τα παρεκκλήσια και ξωκκλήσια λειτουργούν μέχρι και τις ημέρες μας. Μόνο ο παλαιός κεντρικός Ναός της Κοιμησης της Θεοτόκου, που δεν έχει ακόμα μπει σε πρόγραμμα αποκατάστασης, και το ξωκκλήσι της Κάτω Παναγιάς έχουν δεκαετίες να λειτουργηθούν.

   Στο άρθρο αυτό θα καταγράψουμε με χρονολογική σειρά τις λειτουργικές εξορμήσεις μόνο στα ξωκκλήσια, ένα θα αναφέρουμε συνοπτικά λίγα στοιχεία για την ανέγερσή τους και στα ιερά Πρόσωπα στα οποία αναφέρονται.

Δημόσια παιδεία και δημόσιοι λειτουργοί μετά τα μνημόνια

• 

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Γνωρίζουμε οι ευρύτερα Καλαβρυτινές μάνες και γιαγιάδες, αλλά και οι Καλαβρυτινοί πατεράδες και παππούδες, με πόσους κόπους σπούδασαν στα Πανεπιστήμια από την περιοχή εκατοντάδες παιδιά (ειδικά μετά τη δεκαετία του 1950), χθεσινοί και σημερινοί επιστήμονες.

   Τα Πανεπιστήμια δεν είχαν δίδακτρα, τα βιβλία ήταν δωρεάν, υπήρχαν κουπόνια σίτισης σε σχετικά άπορους και δεν υπήρχε η σπάθη της διαγραφής των εργαζόμενων φοιτητών (πλην της απόπειρας του 1978 με το Ν. 815, που βρέθηκε για δεκαετίες στα σκουπίδια της ιστορίας)… Ανάμεσα σ’ αυτούς και ο γράφων, που προέρχεται από μια φτωχή αγροτική οικογένεια της Κέρτεζης, αλλά και πολλοί από σας….

  Πέρασαν κάποιες δεκαετίες με ιδιοτελείς και μονομερείς πολιτικές αρκετές φορές. Όμως, με το μηχανισμό των μνημονίων και της στενής επιτήρησης για δέκα ολόκληρα χρόνια (2010-2019) από τους «ετέρους» οδήγησαν το λαό στην απέλπιδα προσπάθεια ν’ αλλάξει καμιά δεκαριά κυβερνήσεις. Όμως οι 1000 περίπου νόμοι των μνημονίων έμειναν αλώβητοι. Κοντά σ’ αυτούς και μια βαθιά απογοήτευση που έστειλε πολλούς στην αποχή από τις εκλογικές διαδικασίες, έτσι που το 40% να είναι ένα μόνο 20%, και ν’ αντιστοιχεί στη μερίδα όσων περνούν ακόμα μια χαρά…

Φαράγγι, Βουραϊκός, Οδοντωτός

Του Παναγιώτης Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΟΙ ΠΛΗΜΥΡΕΣ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠΟΤΟΜΟ ΦΡΕΝΑΡΙΣΜΑ ΤΟΥ ΟΔΟΝΤΩΤΟΥ

   Τη χρονιά που πέρασε τέσσερα γεγονότα μεγάλης εμβέλειας συζητήθηκαν τόσο στα καφενεία, όσο και σε θεσμικό επίπεδο στην περιοχή μας.

   Τα συμβάντα εντός και εκτός ΟΠΕΚΕΠΕ και οι παραπλήσιες κινητοποιήσεις αγροτών, κτηνοτρόφων και μελισσοκόμων.

   Η πλημμύρα από τις φράουλες και μάλιστα σχετικά δίπλα στον Βουραϊκό, αλλά σίγουρα στο κλειστό οροπέδιό του.

   Οι πραγματικές πλημμύρες από τις συνεχόμενες βροχοπτώσεις, που εν τέλει γέμισαν με νερά τους υδροφόρους ορίζοντες, παρά τις πλημμύρες σε κομμάτια του αναδασμού.

   Και τέλος, το αργό στην αρχή, αλλά και το απότομο φρενάρισμα του ιστορικού οδοντωτού, που πλήττει εδώ κι ένα χρόνο εν μέρει και καίρια από τα μέσα Μαρτίου την τουριστική κίνηση στην πολίχνη των Καλαβρύτων.

Τρία Καλαβρυτινά μοναστήρια στην καρδιά του 1821

(Η εκτενής εισήγησή μου στις 21 Μαρτίου στα Καλάβρυτα)

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Στα όρια του οροπεδίου του Βουραϊκού υπήρχαν ακριβώς μετά την επανάσταση του 1821 12 μοναστήρια. Από την επίθεση στα μοναστήρια που έκανε η Αντιβασιλεία στις 7.10.1833 (ανδρικά), 9.3.1934 (γυναικεία) και 8.5.1934 (απαγόρευση δωρεών), έμειναν τα επτά ανδρικά.^[1] Ανάμεσά τους έμειναν ισχυρά τρία μεγάλα, όχι το ίδιο ξακουστά και τα τρία.

   Τα τρία μοναστήρια δημιουργούν στο χάρτη ένα νοητό ευθύγραμμο τμήμα, όπου ανάμεσά τους είναι τα Καλάβρυτα, από ΒΔ προς ΝΔ: Μ. Σπ. – Καλ/τα – Αγ. Λαύρα. – Αγ. Θεόδωροι. Οι δρόμοι πρόσβασης μέχρι το 1900 περίπου δεν είχαν καμία άμεση σχέση με τους σημερινούς. Ήταν αρχαίοι που απέφευγαν βάλτους, απότομα ανεβάσματα, ενώ διάλεγαν πρόποδες βουνών και διάσελα, όσο γίνονται πιο χαμηλά

ΙΙ. ΤΕΣΣΕΡΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ ΤΟΥΣ

Συνέχεια →

Δυό βιβλία που δένουν μια ριζοσπαστική Θεολογία με μια ριζοσπαστική κοινωνικοπολιτική κριτική ως δώρο

Του Νίκου Α. Κουραμπή*

   Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Στα ίχνη του συλλογικού ανθρώπου – 55 σημαδούρες κοινωνικής και υπαρκτικής θε-ανθρωπολογίας, Αθήνα, Αρμός, 2019, σ. 382 [Α]

   Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Από την αχαϊκή γη έως του κόσμου τα πέρατα – για μια απελευθερωτική θε-ανθρωπολογία: υποδείγματα, θραύσματα, Μεγάλη Σύνοδος 2016, «3^η Ρώμη», πρόλογος Θανάσης Ν. Παπαθανασίου, Αθήνα, Αρμός, 2022, σ. 565 [Β]

   Τα δύο αυτά βιβλία [Α και Β] ανήκουν στο ρεύμα της ελληνικής-δημοκρατικής λαϊκής Ορθοδοξίας που αγαπά τον πολιτισμό, την τέχνη και τις επιστήμες του ανθρώπου και αγωνίζεται για κοινωνική δικαιοσύνη ενώ δεν φοβάται την χριστιανική αυτοκριτική.

   Ο Παναγιώτης Μπούρδαλας είναι Θεολόγος και επιστήμονας (φυσικός) και τιμά τη σχέση επιστήμης – θρησκείας, πίστης – γνώσης μακριά από τα συνήθη ιδεολογήματα, κάτι που εύκολα και ουσιαστικά αποδεικνύεται από τα βιβλία του – γι’ αυτό βάζει και ποιήματά του ανάμεσα στα κείμενά του, ώστε να συνδέονται όλοι οι κόσμοι. Τα βιβλία του τολμούν να είναι μια αυτοαποκάλυψη, νους και αισθήματα ταυτόχρονα μακράν συναισθηματισμών, η δουλειά του Παναγιώτη «θα μείνει» γιατί είναι μια προσωπική αλλά έντιμη καταγραφή των τελευταίων 50 χρόνων, μια πνευματική περιουσία που αποκτήθηκε με στοχασμό και ακτιβισμό. Τα λόγια του ρέουν σαν τα νερά της Κέρτεζης Καλαβρύτων, της πατρίδας του, και η θε-ανθρωπολογία του ιλαρού κόπου του ως αγίασμα – γήϊνο και θεϊκό συμπλέουν, χώμα και ουρανός. Ο όρος του «θε-ανθρωπολογία» εκφράζει συνοπτικά τη περίφημη -αλλά αγνοημένη- συνεργασία Θεού και Ανθρώπου, που στέκει δυναμικά και αποφασιστικά απέναντι σε κάθε Απόλυτο Θεό και τον ολοκληρωτισμό που εκπροσωπεί με τους αδιάφανους εκπροσώπους του επί γης.

   Αγαπάει ελεύθερα τους ανθρώπους του και τους παρουσιάζει χωρίς να τους ειδωλοποιεί «αγιογραφώντας» τους, έτσι απλά, είναι οι άνθρωποί του και ο τόπος του που υποστασιάζουν το σύμπαν, και είναι ευγνώμων με μη ψυχολογικά αλλά και πηγαία αισθήματα. Πρόσκληση στον αναγνώστη να κάνει το ίδιο αποφασιστικό βήμα και να μη βαριέται ως δήθεν συνηθισμένους και βαρετούς τους ανθρώπους του και τον τόπο του, να περπατήσει την δικιά του περπατησιά όπως ο Παναγιώτης που συγκινεί χωρίς να επιβάλλεται. Ο έρωτας του συγκεκριμένου είναι έρωτας του οικουμενικού. Πατριωτισμός και κοινωνισμός και θρησκευτικές ενοράσεις ταυτόχρονα και αλληλοϋποστηριζόμενα.

   Τα δυό βιβλία δένουν μια ριζοσπαστική Θεολογία με μια ριζοσπαστική κοινωνικοπολιτική κριτική ως δώρο για τον καθημερινό αλλά σκεπτόμενο άνθρωπο και πολίτη που δεν είναι απαραίτητα «θρησκευόμενος». Και τα δύο βιβλία ανακεφαλαιώνονται στο ότι η αγάπη είναι και πολιτική πράξη. Ο αστείρευτος πλούτος των χρήσιμων πληροφοριών ανταμοίβει εκείνον που θα θελήσει να αναμετρηθεί με την οργανωμένη και βιωμένη και χωνεμένη γνώση που παρέχεται ως μπούσουλας για τις δικές του αναζητήσεις. Με τα δικά του λόγια «ο τριαδικά συλλογικός άνθρωπος, ο θε-ανθρωπολογικά ευχαριστιακός – αλληλέγγυος – υπαρκτικός/νηπτικός τρόπος αντίληψης, πίστης και πρακτικής αποτελεί έναν αντίποδα, τόσο στην ισοπεδωτική αμφισβήτηση, όσο και στ’ ανταγωνιστικά άτομα ή στις «συντεχνίες» τους. Ταυτόχρονα αυτός ο τρόπος ύπαρξης μπορεί να γονιμοποιήσει τα «ουτοπικά» κινήματα, ξεπερνώντας την αντίληψη του ανθρώπου ως «συμπαγών μαζών», εισάγοντας μια αντανάκλαση της αγιοτριαδολογικής θε-ανθρωπολογίας στο χώρο της εκκλησιολογίας και άρα της κοινωνίας» [Α 14].

   Ας επιλέξουμε μερικά διαμαντάκια στο σημείο αυτό: «αυτού του νεκρού ιδεολογήματος του «ελληνοχριστιανισμού», του νόθου κράματος «πίστης και εξουσίας»» [Α 146] / «…το αδιέξοδο κάθε αποτυχημένου δοσίματος στον άλλο (πορνεία)…» [Α121] / «το Πνεύμα το Άγιο αγνοείται στην «κατοικία» Του, μέσα ή δίπλα στις καρδιές που πάλλονται. Ο Θεάνθρωπος Χριστός ή γίνεται πολιτικός επαναστάτης ή φιλόσοφος της σχολής των Εσσαίων ή ηθικός δάσκαλος ή περίεργος εξωγήϊνος … Οι άνθρωποι αποφασίζουμε να παραμένουμε ζώα-κτήνη. Αρκεί να χωρισθούμε σε συνομοταξίες, ανάλογα με το τι κατασπαράσσουμε κάθε φορά…» [Α163] / «(για τον Μέγα Βασίλειο) ο Μωυσής πρώτα πήρε την κοσμική σοφία στην Αίγυπτο και κατόπιν μπήκε «στα θεολογικά».» [Β129] / «ο λεγόμενος «ορθόδοξος φονταμενταλισμός», που ως καρκίνωμα σιγοτρώει το κορμί της Ορθόδοξης Εκκλησίας, στο τέλος θα νικηθεί και θα ‘ξωπεταχτεί, όπως και τόσα άλλα καρκινώματα στην εκκλησιαστική ιστορία. Είναι συνδεδεμένος ιδεολογικά με τον αμερικάνικο «προτεσταντικό φονταμενταλισμό» και τα «νεοφασιστικά ακροδεξιά μορφώματα», κυρίως του δυτικού κόσμου» [Β 142]

   Η ομίχλη των παραεκκλησιαστικών οργανώσεων-σεκτών διαλύεται [Β 446-452], απλοί παπάδες του λαού μας [Β 46-123] είναι φωτεινά πρότυπα προς μίμησιν και όχι οι αυταρχικές σκιές του γεροντισμού. Ο συγγραφέας μας δεν φείδεται θάρρους γιατί δεν υστερεί σε γνώση και αισθήματα για να εξηγήσει ακανθώδη ζητήματα που αναφέρονται στα περιεχόμενα των βιβλίων.

   Εύχομαι σε μελλοντική του δουλειά ο συγγραφέας της θε-ανθρωπολογίας, αλλά και εκκλησιοκεντρικότητας (π.χ. Α 23-146 όπου πραγματώνεται ο διάλογος της εορτολογικής Ορθοδοξίας με το σύγχρονο κόσμο), να αναμετρηθεί με την πρόσκληση για έναν πνευματολογικό χριστιανισμό απελευθερωμένο από τη θρησκευτικότητα όπως θυμάμαι να τον προτείνει ο μοναχός Μιχαήλ (Χατζηαντωνίου): «Ο Θεός τις έσχατες μέρες θ’ απλώσει το πνεύμα Του κι εκτός της επίσημης εκκλησιαστικής δομής. Απλοί άνθρωποι θα μπορούν να λένε ουράνια πράγματα κλπ». Ή, μήπως, καλό θα ήταν να διάγουμε το βίο μας με ευφρόσυνη ταπεινότητα μεταξύ των δύο διαλεκτικά; Αλλά σίγουρα να σταματήσει η άζωη ρηχότητα που διατείνεται ότι «άλλο άγιος» και «άλλο καλός» άνθρωπος η οποία μόνο συγχυσμένες φρένες και δόλιες συμπεριφορές και ανέραστους ανθρώπους κατασκευάζει, με τελική και ουσιαστική λύση τον χριστιανικό ανθρωπισμό που αναδεικνύει ποικιλοτρόπως ο συγγραφέας μας.

   Τα βιβλία αυτά είναι μοιραίο να μην διαβαστούν «από τους πολλούς» γιατί η ανθρώπινη μάζα αρέσκεται σε φανταχτερές ψευδαισθήσεις και φοβάται να ζήσει απλά ενώ δεν συμφέρει κανέναν σήμερα η ισορροπία τους που απλόχερα προσφέρουν, οι φαντασιώσεις κερδίζουν φαινομενικά το παιχνίδι έναντι της πραγματικότητας με τις πραγματικές της ανάγκες, εν τέλει, επιλέγουμε συνειδητά τα κραυγαλέα ονόματα και τις φευγαλέες εντυπώσεις. Διαβάζοντάς τα είσαι σε μια ανοδική πορεία και περπατάς σταθερά με το δικό σου βηματισμό κι ας είναι η ζωή του συγγραφέα ο δρόμος. Υπάρχουν πολλοί που ξέρουν τους νόμους της ζωής – αλλά για να επαίρονται και να κομπάζουν, όχι για να τη ζουν. Ο συγγραφέας μας απλά αλλά και αδρά μας λέει «εγώ έζησα τη ζωή μου και συνεχίζω να ζω τη ζωή μου».

   Αν αντέξει ο αναγνώστης αυτήν την γλυκιά υποσυνείδητη πρόσκληση να ζήσει και εκείνος τη δική του ζωή το παιχνίδι κερδήθηκε και η ευγνωμοσύνη λάμπει. Εγώ έγραψα γι’ αυτά τα βιβλία από διάθεση να τα γνωστοποιήσω σε δυό-τρεις. Δεν έμεινα ευχαριστημένος με τη βιβλιοπαρουσίαση αυτή, εγώ όμως κέρδισα σε σκέψη και αισθήματα αφουγκραζόμενος τον Παναγιώτη Μπούρδαλα. Ευχαριστώ και καλοτάξιδα!

   * Ο Νίκος Α. Κουραμπής είναι Θεολόγος Εκπαιδευτικός, Διδάκτωρ Κοινωνιολογίας Παντείου Πανεπιστημίου

   Σημείωση: Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό ΣΥΝΑΞΗ 177 (2026), σελ. 98-100 [Ιανουάριος-Μάρτιος 2026 / ΑΦΙΕΡΩΜΑ: Παγκόσμιος Νότος].

Καλαβρυτοχώρια: Συγγραφικός και επιστημονικός οργασμός!

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΒΙΒΛΙΑ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΕΣ

      Βεβαίως μαζί με το «κρασί» (πολιτισμός) θέλουμε και «ψωμί» (επιβίωση). Κι αυτή η υπόθεση του ψωμιού περνάει από σαράντα κύματα, πάλι στην εποχή μας. Και θα παλέψουμε, ο καθείς με τα όπλα του, αλλά και μαζί. Δεν θ’ αφήσουμε όμως τη ζωή χωρίς κρασί… και γι αυτό θα μιλήσουμε στο άρθρο αυτή τη φορά.

   Τα τελευταία χρόνια υπάρχει μια συγγραφική έκρηξη, όσον αφορά τα Καλάβρυτα ως έδρα, αλλά και τα Καλαβρυτοχώρια.  Νομίζω ότι έχει τρεις διαστάσεις. Αρθρογραφία, προσωπικά συγγραφικά έργα και συμμετοχή σε συλλογικούς τόμους. Ας προσθέσουμε και τ’ άλλα είδη τέχνης, όπως π.χ. τα ντοκιμαντέρ, θεατρικά, εκθέσεις φωτογραφίας, κλπ, τότε πρόκειται για πολύ πλούσιο υλικό.

   Από τη μία στον έντυπο και ηλεκτρονικό τύπο δημοσιεύονται έρευνες, άρθρα επιστημονικά ή απόψεις, τοπικού ή και γενικότερου ενδιαφέροντος. Υπάρχουν σταθεροί αρθρογράφοι και ερευνητές αρκετοί και αρκετές ή περιστασιακοί. Μένουν μόνιμα, για πολύ στην περιοχή ή όχι. Δεν έχει και μεγάλη σημασία για το έργο τους. Είναι τόσο το πλήθος που π.χ. προτάθηκε στην λογοτεχνική συνάντηση (25.01.2026) που έγινε στο Πολύκεντρο πολιτιστικό Κέντρο του Δήμου ότι σχεδιάζεται η συλλογή τους και έκδοσή τους σε έναν ή περισσότερους τόμους, από τον επικεφαλής της ΩΡΑΣ των Καλαβρύτων και της αντίστοιχης ιστοσελίδας.

Συνέχεια →