Δημόσια παιδεία και δημόσιοι λειτουργοί μετά τα μνημόνια

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Γνωρίζουμε οι ευρύτερα Καλαβρυτινές μάνες και γιαγιάδες, αλλά και οι Καλαβρυτινοί πατεράδες και παππούδες, με πόσους κόπους σπούδασαν στα Πανεπιστήμια από την περιοχή εκατοντάδες παιδιά (ειδικά μετά τη δεκαετία του 1950), χθεσινοί και σημερινοί επιστήμονες.

   Τα Πανεπιστήμια δεν είχαν δίδακτρα, τα βιβλία ήταν δωρεάν, υπήρχαν κουπόνια σίτισης σε σχετικά άπορους και δεν υπήρχε η σπάθη της διαγραφής των εργαζόμενων φοιτητών (πλην της απόπειρας του 1978 με το Ν. 815, που βρέθηκε για δεκαετίες στα σκουπίδια της ιστορίας)… Ανάμεσα σ’ αυτούς και ο γράφων, που προέρχεται από μια φτωχή αγροτική οικογένεια της Κέρτεζης, αλλά και πολλοί από σας….

  Πέρασαν κάποιες δεκαετίες με ιδιοτελείς και μονομερείς πολιτικές αρκετές φορές. Όμως, με το μηχανισμό των μνημονίων και της στενής επιτήρησης για δέκα ολόκληρα χρόνια (2010-2019) από τους «ετέρους» οδήγησαν το λαό στην απέλπιδα προσπάθεια ν’ αλλάξει καμιά δεκαριά κυβερνήσεις. Όμως οι 1000 περίπου νόμοι των μνημονίων έμειναν αλώβητοι. Κοντά σ’ αυτούς και μια βαθιά απογοήτευση που έστειλε πολλούς στην αποχή από τις εκλογικές διαδικασίες, έτσι που το 40% να είναι ένα μόνο 20%, και ν’ αντιστοιχεί στη μερίδα όσων περνούν ακόμα μια χαρά…

   Τώρα μετά τα βαθιά σκάνδαλα και την μονομερή διακυβέρνηση ήλθε η ώρα, από εκεί ψηλά, να πάει το μαχαίρι ακόμα πιο βαθιά στα δημόσια αγαθά. Δεν είναι μόνο οι συγκοινωνίες κι ο οδοντωτός (που μπήκε απότομο κυβερνητικό φρένο), ούτε τα εργοστάσια παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από τους λιγνίτες (που κάποια ανατινάζονται για να μη μπορούν να ξαναλειτουργήσουν).

   Είναι και η δημόσια υγεία που θέλει επί πλέον χρήματα από την οικογενειακή τσέπη (αν έχει μείνει λίπος…), αλλά κι η παιδεία. Λόγω της διαχρονικής ιδιότητάς μου ως λειτουργού της παιδείας, αλλά και την συνεχή ενασχόλησή μου, θα μου επιτρέψετε αυτή τη φορά να σημειώσω γι’ αυτήν και μη αρεστά πράγματα σε κάποιους… Η αφορμή δόθηκε από κάποιες πρόσφατες διεργασίες μέσα στις οποίες βρέθηκα και ο ίδιος.

ΙΙ. ΤΟ ΣΚΗΝΙΚΟ ΕΝ ΣΥΝΟΨΕΙ

   Βρισκόμαστε σε μια παρατεταμένη διακυβέρνηση από τη ΝΔ του Κυριάκου Μητσοτάκη, με δύο θητείες (2019-2026). Ας κάνουμε μια μικρή επισκόπηση στην ευρύτερη εκπαιδευτική του πολιτική:

   α) Διατηρεί σχεδόν άθικτο όλο το νομοθετικό εκπαιδευτικό πλαίσιο που άφησε ο ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ του Αλέξη Τσίπρα. Άλλαξε λίγο το μέθοδο μετατροπής των Λυκείων σε προθάλαμο των ΑΕΙ. Εισήγαγε επί πλέον την Ελάχιστη Βάση Εισαγωγής στα τμήματα των ΑΕΙ, ενώ αξιοποίησε την Τράπεζα θεμάτων σε όλες τις τάξεις των Λυκείων. 20.000 υποψήφιοι κάθε χρόνο μένουν απέξω από τμήματα των ΑΕΙ, ενώ ταυτόχρονα όσοι διαθέτουν κομπόδεμα κατευθύνονται στα μειωμένης αξίας κολέγια.

   β) Νομιμοποίησε κάποια ιδιωτικά κολέγια αμφιβόλου επιστημονικής αξίας, παρακάμπτοντας το άρθρο 16 του Συντάγματος με το «έτσι θέλω» («Νομικά Πρόσωπα Πανεπιστημιακής Εκπαίδευσης» (ΝΠΠΕ) που νομοθέτησε το 2024). Έτσι αυτά απέκτησαν σημαντική πελατεία… Τώρα επιθυμεί να αρθούν πλήρως όλα τα συνταγματικά εμπόδια για την ιδιωτικοποίηση της Ανώτατης Εκπαίδευσης, δηλαδή και της δημόσιας! 

   γ) Εισήγαγε την πιο ακραία μορφή τιμωρητικής αξιολόγησης που ισχύει στον Δυτικό κόσμο, ενώ ταυτόχρονα με δικαστικού και πειθαρχικού τύπους παρεμβάσεις αποδομεί το δικαίωμα της απεργίας. Σε χιλιάδες ανέρχονται οι διώξεις εκπαιδευτικών που απεργούν, ενώ πολλές απ’ αυτές καταρρίπτονται στα δικαστήρια. Κάποιες άλλες χρονίζουν ως φόβητρο. Την ίδια στιγμή η τιμωρητική αξιολόγηση έχει πέσει στα μάτια και όσων νόμιζαν ότι είναι θετικό να μπει στα σχολεία.

   δ) Διατηρεί σχεδόν αλώβητο το νόμο Κατρούγκαλου (5^ος 2016) της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ για την καθήλωση των συντάξεων στα τάρταρα (πλην ελάχιστων που διαθέτουν 40 συντάξιμα χρόνια εργασίας!), την αύξηση του ορίου ηλικίας στα 67 (η Ελλάδα βρίσκεται μέσα στις 10 χώρες του κόσμου μ’ αυτό το όριο ηλικίας) και των διαχωρισμό παλιών και νέων συνταξιούχων με διαφορετικές συντάξεις, παρότι έχουν τις ίδιες προϋποθέσεις! Κι ακόμα συνεχίζουν…

   ε) Διατηρεί το μισθολόγιο του ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ (12^ος 2015) με το οποίο δεν ζουν αξιοπρεπώς οι εκπαιδευτικοί, ακόμη κι αν εργάζονται στον τόπο κατοικίας τους. Εκπαιδευτικοί μακριά απ’ αυτήν πληρώνουν από την τσέπη τους μόνο για να πάρουν μόρια προϋπηρεσίας. Να σημειώσουμε ότι το «καλάθι μορίων» διατηρείται από την κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ – ΑΝΕΛ ανέπαφο. Οι αναπληρωτές (του εαυτού τους) ανέρχονται τα τελευταία χρόνια εκεί στις 40.000!, ενώ φέτος δεν έκαναν δηλώσεις για την επόμενη σχολική χρονιά 20.000 υποψήφιοι εκπαιδευτικοί!

   στ) Την ώρα που η ακρίβεια (ειδικά στα σούπερ μάρκετ και την ενέργεια) έχει φτάσει σε δυσθεώρητα ύψη για το μέσο και χαμηλότερο οικογενειακό βαλάντιο, η κυβέρνηση συμμετέχει σε όλους τους περιφερειακούς πολέμους με τον τρόπο της, βουίζει ο τόπος και η δικαιοσύνη με τα οργανωμένου τύπου σκάνδαλα (Τέμπη, ΟΠΕΚΕΠΕ, παρακολουθήσεις, κλπ), ταυτόχρονα ετοιμάζει (με ποιούς συμμάχους άραγε;) αλλαγή του συντάγματος με κατάργηση του άρθρου 16, την μονιμότητα των δημοσίων υπαλλήλων, του άρθρου 29 για τον ελέγχο των πολιτικών κομμάτων, κλπ.

   Να σημειώσουμε ότι ήδη το άρθρο 16 έχει πλαγιοκοπηθεί με την ισοτίμηση με τα δημόσια ΑΕΙ των κολεγίων, ενώ το πειθαρχικό δίκαιο των υπαλλήλων μπορεί να συγκριθεί με την προ μεταπολίτευσης εποχή…

ΙΙΙ. Η ΑΝΤΙΠΟΛΙΤΕΥΣΗ…

   Η αντιπολίτευση είναι πολυτεμαχισμένη, από τα αριστερά έως τα δεξιά του παραδοσιακού πολιτικού φάσματος. Μοιάζει σαν να ψάχνεται να βρει τον βηματισμό της. Από τα κοινοβουλευτικά κόμματα τυπικά λειτουργούν με παραδοσιακού τύπου δημοκρατικές δομές μόνο τα τρία παλαιά κόμματα: ΝΔ, ΠΑΣΟΚ, ΚΚΕ. Όλα τα υπόλοιπα είναι αρχηγικά. Η κατάσταση αυτή δημιουργεί τεράστια προβλήματα και στην κοινοβουλευτική αντιπολίτευση για όλα τα ζητήματα. Εν προκειμένω και για τα ζητήματα της ακρίβειας, της υγείας, της παιδείας, της σύνταξης και ασφάλισης, αλλά και των δημοκρατικών δομών.

   Το φαινόμενο αυτό εκδηλώνεται πλέον εμφανώς τόσο στα συνδικάτα, όσο και στο όποιο κίνημα νεολαίας. Βεβαίως υπάρχουν ρεύματα, οάσεις και φιλότιμες προσπάθειες που είναι αξιόλογες, ακόμη και ελπιδοφόρες ως κοινωνική αντιπολίτευση και στο χώρο της παιδείας. Μερικές τέτοιες εκφάνσεις θα δείξουμε σήμερα. Μία εκφράστηκε στο πρόσφατο συνέδριο της Διδασκαλικής Ομοσπονδίας (ΔΟΕ – 95^ο Συνέδριο). Η 2^η σε μια σημαντική πρωτοβουλία στην Πάτρα, στην οποία ήμουν καλεσμένος ως συνταξιούχος εκπαιδευτικός.

   Είχαμε όμως και μια περίεργη έως επικίνδυνη «προφητεία» του γνωστού διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδας, αλλά και πολιτικού των μνημονίων, Γιάννη Στουρνάρα. Ευτυχώς καταγγέλθηκε από μια οργανωμένη μερίδα συνταξιούχων!

   Ας τις ψηλαφίσουμε και τις τρεις.

ΙV. Η ΟΜΟΦΩΝΗ ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ 96^ΟΥ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ ΤΗΣ ΔΟΕ

   «Σημαντική η ομόφωνη απόφαση της 95ης ΓΣ της ΔΟΕ. Η εισήγηση για το νέο πειθαρχικό «δίκαιο» συμπεριλαμβάνει τα παρακάτω σημεία…

   1. Κατάργηση του πειθαρχικού δικαίου Ν. 5225/25

   2. Ο αγώνας του κλάδου ενάντια στην αντιεκπαιδευτική -αντιεπιστημονική αξιολόγηση του ν.46/92 και 4824/21 δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως ιδιώνυμο αδίκημα.

   3. Άμεση Παύση των διώξεων /πειθαρχικών όλων των συναδέλφων που αγωνίζονται με βάση τις αποφάσεις της ΔΟΕ.

   4. Είμαστε αντίθετοι με την συνταγματική αναθεώρηση, που καταργεί τη μονιμότητα των δημοσίων υπαλλήλων, καταργεί το άρθρο 16 και 79 που θέτει δημοσιονομικό κόφτη στις κοινωνικές δαπάνες και τους μισθούς.

   5. Ζητήματα που άπτονται του πειθαρχικού δικαίου ( όχι του ποινικού) των εκπαιδευτικών καθώς και της παιδαγωγικής διάστασης της λειτουργίας των σχολείων δεν μπορεί να αποτελούν και αφορμή παρέμβασης των αστυνομικών αρχών.

   Επίσης, ομόφωνη απόφαση και για το πρόγραμμα δράσης: …».[1]

V. ΠΑΤΡΑ 26.06.2026: ΕΚΔΗΛΩΣΗ – ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΓΙΑ ΤΗ ΔΗΜΟΣΙΑ ΠΑΙΔΕΙΑ

    «Με επιτυχία έγινε πραγματοποιήθηκε το Σάββατο το βράδυ το Φεστιβάλ Νεολαίας από τα έντυπα περιοδικά της Μαθητικής Αντιπληροφόρησης και του Dazibao, με την ευθύνη του φοιτητικού Αριστερού Δικτύου Νεολαίας στην Πάτρα, με θέμα ‘’Από το Εθνικό Απολυτήριο μέχρι την αναθεώρηση του άρθρου 16: Για ένα μέτωπο υπεράσπισης της δημόσιας παιδείας’’ και ομιλητές τους: 

   Γιώργο Ντάφλο, εκπαιδευτικό, γραμματέα της ΕΛΜΕ Αχαΐας, Δημήτρη Νομικό, φοιτητή του Μαθηματικού και μέλος του Αριστερού Δικτύου Νεολαίας, Αναστάση Νεδελάκο, μαθητή του 13ου ΓΕΛ, και Παναγιώτη Μπούρδαλα, συνταξιούχο εκπαιδευτικό, επικεφαλής του Παραρτήματος Αχαΐας της Πανελλήνιας Ένωσης Συνταξιούχων Εκπαιδευτικών (ΠΕΣΕΚ). 

   Το πρώτο μέρος είχε θέμα το ζήτημα της παιδείας, από το σχολείο έως και τα μεταπτυχιακά. Ο Αναστάσης Νεδελάκος, μαθητής του 13ου ΓΕΛ, έδωσε φέτος πανελλαδικές κι έβγαλε δέκα μέρες μετά, πρόσφατη εμπειρία, συναισθήματα, αλλά και βαθύτερες σκέψεις. Ο Γιώργος Ντάφλος, εκπαιδευτικός, μίλησε ως Γραμματέας της Α’ ΕΛΜΕ Αχαΐας κι έθεσε τις αλλαγές στην εκπαίδευση με κριτικό πνεύμα. Ο Γιώργος Ψαρράς, ως ενεργός συνδικαλιστής στο Πανεπιστήμιο Πατρών, έθεσε με ωραίο λόγο την πλαγιοκόπηση του Πανεπιστημίου από τον νεοφιλελευθερισμό και τη μετατροπή του σε χώρο διδάκτρων. Εξού και η συνεχής προσπάθεια κατάργησης του άρθρου 16, που συμβολίζει συνταγματικά το κοινωνικό κράτος στην εκπαίδευση.

   Ο Παναγιώτης Μπούρδαλας, όπως σημειώνει ο ίδιος στο φ/β, … ‘’έδωσα ιστορική διάσταση στις αλλαγές στο δυτικό κόσμο και τα κινήματα άλλης λογικής. Παράλληλα έδωσα δύο παραδείγματα σύνδεσης των συνταξιοδοτικών ζητημάτων με το εργασιακό μέλλον της νεολαίας. Τέλος, έκλεισα με τον προωθούμενο ατομικό ανθρωπότυπο στον δυτικό κόσμο σε συνδυασμό με την ταξική διάσταση των νεοφιλελεύθερων αλλαγών. Έδειξα ότι η απάντηση γίνεται μέσω του συλλογικού ανθρώπου’’.

   Την εκδήλωση έκλεισε ο Δημήτρης Νομικός, φοιτητής του Μαθηματικού και μέλος του Αριστερού Δικτύου Νεολαίας. Έγιναν και δύο ενδιαφέρουσες τοποθετήσεις και η εκδήλωση συνεχίστηκε με live μουσική από νεανικά συγκροτήματα της Πάτρας».[2]

VI. Η ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΤΗΣ ΠΕΣΕΚ ΓΙΑ ΤΙΣ ΔΗΛΩΣΕΙΣ ΣΤΟΥΡΝΑΡΑ

   «…Η Πανελλήνια Ένωση Συνταξιούχων Εκπαιδευτικών (ΠΕΣΕΚ) δεν εκπλήσσεται από τις νέες δηλώσεις του διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος, Γιάννη Στουρνάρα. Για ακόμη μια φορά, από το βήμα ενός συνεδρίου που χρηματοδοτείται και οργανώνεται από τα μεγάλα ιδιωτικά επενδυτικά συμφέροντα, ο εκλεκτός του εγχώριου και ευρωπαϊκού χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου ανέλαβε το ρόλο του προφήτη της καταστροφής για τη δημόσια ασφάλιση.

   Η κυνική ομολογία του ότι οι δημόσιες συντάξεις ‘’δύσκολα θα μπορούν στο μέλλον να εξασφαλίσουν επαρκή ποσοστά αναπλήρωσης’’ δεν αποτελεί μια αντικειμενική οικονομική διαπίστωση, αλλά μια ευθεία πολιτική ομολογία και το προαναγγελθέν έγκλημα μιας διαρκούς, προσχεδιασμένης επίθεσης ενάντια στα ασφαλιστικά δικαιώματα της εργατικής τάξης.

   Αν σήμερα οι συντάξεις δεν επαρκούν, αυτό δεν οφείλεται σε κάποια φυσική νομοτέλεια. Είναι αποτέλεσμα συγκεκριμένων πολιτικών: της χρόνιας υφαρπαγής των αποθεματικών των Ταμείων, των περικοπών που επιβλήθηκαν τα προηγούμενα χρόνια, της διαρκούς μείωσης της κρατικής χρηματοδότησης, της ελαστικής εργασίας, της ανεργίας και της συστηματικής υπονόμευσης του δημόσιου χαρακτήρα της κοινωνικής ασφάλισης.

Πίσω από τις εύηχες τεχνοκρατικές εκφράσεις, επί της ουσίας… λογιστικές αλχημείες, περί «ευρωπαϊκής στρατηγικής», «μακροπρόθεσμης αποταμίευσης» και «συμπληρωματικών σχημάτων», κρύβεται η πλήρης ιδιωτικοποίηση της κοινωνικής ασφάλισης και η μετατροπή της σε τζόγο.

   Η Ευρωπαϊκή Ένωση και οι ντόπιοι υποστηρικτές της επιχειρούν να απαλλάξουν το κράτος και την εργοδοσία από την υποχρέωση να εγγυώνται αξιοπρεπή γηρατειά για όλους όσοι μόχθησαν μια ζωή στις σχολικές αίθουσες και στα εργοστάσια. Θέλουν να μετατρέψουν τη σύνταξη, από θεμελιώδες κοινωνικό δικαίωμα και κατάκτηση αιματηρών ταξικών αγώνων, σε ατομικό ρίσκο και εμπόρευμα.

   Μας καλούν, ουσιαστικά, να τζογάρουμε τους κόπους μας στα «επαγγελματικά ταμεία» και στα χρηματιστήρια, την ίδια ώρα που οι συντάξεις μας, οι μισθοί των εκπαιδευτικών και των εργαζομένων παραμένουν καθηλωμένοι σε επίπεδα πείνας και η ακρίβεια λεηλατεί το λαϊκό εισόδημα.

   Με τι λεφτά θα αποταμιεύσει μακροπρόθεσμα ο εργαζόμενος, όταν δεν του φτάνει ο μισθός ούτε για το πρώτο δεκαπενθήμερο του μήνα; Η απάντησή τους είναι ξεκάθαρη: όποιος έχει να πληρώσει στην ιδιωτική αγορά, θα έχει μια υποτυπώδη ιατροφαρμακευτική περίθαλψη και σύνταξη, ενώ οι υπόλοιποι θα καταδικαστούν στα ψίχουλα των συντάξεων της φτώχειας.

   Ως ΠΕΣΕΚ ξεκαθαρίζουμε προς την κυβέρνηση, την Τράπεζα της Ελλάδος και τους ευρωπαίους καθοδηγητές τους ότι αυτό το μέλλον δεν το αποδεχόμαστε. Οι συντάξεις μας δεν είναι «κόστος» ούτε «επενδυτικό κεφάλαιο» για τις πολυεθνικές των ασφαλειών. Είναι δεδουλευμένα, είναι η ίδια μας η ζωή.

   Αντί για νέα προνόμια στις ασφαλιστικές εταιρείες και στα επαγγελματικά ταμεία, απαιτείται αποκατάσταση των απωλειών των συνταξιούχων, ουσιαστικές αυξήσεις στις συντάξεις και πολιτικές που θα υπηρετούν τις κοινωνικές ανάγκες και όχι τα κέρδη των αγορών…

   Απαντάμε με ταξική αλληλεγγύη και οργανωμένο αγώνα. Δεν επαιτούμε. Απαιτούμε:

   Άμεση επαναφορά της 13ης–14ης σύνταξης/μισθού. Δεν είναι ‘’δώρο’’. Είναι δεδουλευμένα. Γενναίες αυξήσεις στους μισθούς και στις συντάξεις. Άμεση καταβολή των αναδρομικών του 11μήνου σε όλους. Χωρίς όρους, χωρίς αποκλεισμούς, χωρίς κοροϊδίες. Καμία περικοπή και καμία επιστροφή χρημάτων στις συντάξεις χηρείας. Κατάργηση όλων των αντιασφαλιστικών και αντισυνταξιουχικών νόμων Κουτρουμάνη – Λοβέρδου, Κατρούγκαλου, Βρούτση και όλων όσοι μετέτρεψαν τις συντάξεις μας σε φιλοδωρήματα και έδωσαν βορά την ασφάλιση στους ιδιώτες. Επίσης, Κατάργηση του ΦΠΑ στα είδη πλατειάς λαϊκής κατανάλωσης και του ειδικού φόρου κατανάλωσης στην ενέργεια. Υποστήριξη με πόρους και μόνιμο προσωπικό της Δημόσιας Υγείας, της Παιδείας, της Πρόνοιας, της Κοινωνικής Ασφάλισης και όλων των Κοινωνικών Αγαθών.

   Αθήνα, 19-06-26…».[3]

VII. ΔΕΝ ΜΕΝΟΥΝ ΟΜΩΣ ΜΟΝΟ Σ’ ΑΥΤΑ…

   Επιθυμούν ακόμα:

   1) Την αναθεώρηση του άρθρου 29 του Συντάγματος που αφορά στο πλαίσιο λειτουργίας, ίδρυσης και χρηματοδότησης των πολιτικών κομμάτων. «Η κυβερνητική πρόθεση είναι να αλλάξει το πλαίσιο νομιμότητας των κομμάτων και να ελέγξει το σύστημα εκλογών και ανάδειξης κυβέρνησης. Προβλέπει έλεγχο των προϋποθέσεων συμμετοχής των πολιτικών κομμάτων στις εκλογές και εξάρτηση της ίδρυσης και λειτουργίας των κομμάτων από ειδικό νόμο (που προφανώς θα καθορίζει η κυβερνητική πλειοψηφία)…».

   2) Την άρνηση κατάργησης του άρθρου 86 (περί ευθύνης υπουργών) το οποίο ορίζει πως «μόνο η Βουλή έχει το δικαίωμα να ασκεί ποινική δίωξη εναντίον εν ενεργεία ή πρώην υπουργών και υφυπουργών». «Γεγονός που έχει οδηγήσει ώστε σε όλα τα σκάνδαλα υπουργοί και υφυπουργοί να μην διώκονται, καθώς η κυβερνητική πλειοψηφία ελέγχει τη Βουλή. Η αναθεώρηση που προτείνει, λόγω και της μεγάλης πίεσης που έχει δεχθεί από τα σκάνδαλα, είναι μια ανώδυνη τροποποίηση του σχετικού άρθρου…».  

   3) Τη θέσπιση συνταγματικών διατάξεων που, με περίβλημα την «αποκάθαρση και τον εξορθολογισμό του Τύπου» και την αντιμετώπιση της «πρόκλησης της τεχνητής νοημοσύνης», των ψεύτικων πληροφοριών και κατασκευασμένων ειδήσεων (fake news), θα επιτρέψουν μεγαλύτερη λογοκρισία, παρακολούθηση, περιορισμό, αποκλεισμό «μη αρεστών» φωνών.

   Ας είμαστε σε εγρήγορση και σώφρονες….

Σημείωση από το ΜτΒ: Το άρθρο δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στην ΩΡΑ ΤΩΝ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ, ΙΟΥΝΙΟΣ 2026, φ. 102, σελ. 28-29.

Παραπομπές

[1] ΠΗΓΗ: Η πατρινή συνδικαλιστική κίνηση (φ/β, 26.06.2026): ΠΡέ²σα (Πρωτοβουλία Εκπαιδευτικών: Ενεργοποίηση – Συλλογικότητα – Αλληλεγγύη).

[2] ΠΗΓΗ: 21.06.2026, https://syntaxekpedeftikoi.blogspot.com/2026/06/16.html.

[3] ΠΗΓΗ: 19.06.2026, https://syntaxekpedeftikoi.blogspot.com/2026/06/blog-post_19.html.

Φαράγγι, Βουραϊκός, Οδοντωτός

Του Παναγιώτης Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΟΙ ΠΛΗΜΥΡΕΣ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠΟΤΟΜΟ ΦΡΕΝΑΡΙΣΜΑ ΤΟΥ ΟΔΟΝΤΩΤΟΥ

   Τη χρονιά που πέρασε τέσσερα γεγονότα μεγάλης εμβέλειας συζητήθηκαν τόσο στα καφενεία, όσο και σε θεσμικό επίπεδο στην περιοχή μας.

   Τα συμβάντα εντός και εκτός ΟΠΕΚΕΠΕ και οι παραπλήσιες κινητοποιήσεις αγροτών, κτηνοτρόφων και μελισσοκόμων.

   Η πλημμύρα από τις φράουλες και μάλιστα σχετικά δίπλα στον Βουραϊκό, αλλά σίγουρα στο κλειστό οροπέδιό του.

   Οι πραγματικές πλημμύρες από τις συνεχόμενες βροχοπτώσεις, που εν τέλει γέμισαν με νερά τους υδροφόρους ορίζοντες, παρά τις πλημμύρες σε κομμάτια του αναδασμού.

   Και τέλος, το αργό στην αρχή, αλλά και το απότομο φρενάρισμα του ιστορικού οδοντωτού, που πλήττει εδώ κι ένα χρόνο εν μέρει και καίρια από τα μέσα Μαρτίου την τουριστική κίνηση στην πολίχνη των Καλαβρύτων.

Τρία Καλαβρυτινά μοναστήρια στην καρδιά του 1821

(Η εκτενής εισήγησή μου στις 21 Μαρτίου στα Καλάβρυτα)

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Στα όρια του οροπεδίου του Βουραϊκού υπήρχαν ακριβώς μετά την επανάσταση του 1821 12 μοναστήρια. Από την επίθεση στα μοναστήρια που έκανε η Αντιβασιλεία στις 7.10.1833 (ανδρικά), 9.3.1934 (γυναικεία) και 8.5.1934 (απαγόρευση δωρεών), έμειναν τα επτά ανδρικά.^[1] Ανάμεσά τους έμειναν ισχυρά τρία μεγάλα, όχι το ίδιο ξακουστά και τα τρία.

   Τα τρία μοναστήρια δημιουργούν στο χάρτη ένα νοητό ευθύγραμμο τμήμα, όπου ανάμεσά τους είναι τα Καλάβρυτα, από ΒΔ προς ΝΔ: Μ. Σπ. – Καλ/τα – Αγ. Λαύρα. – Αγ. Θεόδωροι. Οι δρόμοι πρόσβασης μέχρι το 1900 περίπου δεν είχαν καμία άμεση σχέση με τους σημερινούς. Ήταν αρχαίοι που απέφευγαν βάλτους, απότομα ανεβάσματα, ενώ διάλεγαν πρόποδες βουνών και διάσελα, όσο γίνονται πιο χαμηλά

ΙΙ. ΤΕΣΣΕΡΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ ΤΟΥΣ

Δυό βιβλία που δένουν μια ριζοσπαστική Θεολογία με μια ριζοσπαστική κοινωνικοπολιτική κριτική ως δώρο

Του Νίκου Α. Κουραμπή*

   Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Στα ίχνη του συλλογικού ανθρώπου – 55 σημαδούρες κοινωνικής και υπαρκτικής θε-ανθρωπολογίας, Αθήνα, Αρμός, 2019, σ. 382 [Α]

   Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Από την αχαϊκή γη έως του κόσμου τα πέρατα – για μια απελευθερωτική θε-ανθρωπολογία: υποδείγματα, θραύσματα, Μεγάλη Σύνοδος 2016, «3^η Ρώμη», πρόλογος Θανάσης Ν. Παπαθανασίου, Αθήνα, Αρμός, 2022, σ. 565 [Β]

   Τα δύο αυτά βιβλία [Α και Β] ανήκουν στο ρεύμα της ελληνικής-δημοκρατικής λαϊκής Ορθοδοξίας που αγαπά τον πολιτισμό, την τέχνη και τις επιστήμες του ανθρώπου και αγωνίζεται για κοινωνική δικαιοσύνη ενώ δεν φοβάται την χριστιανική αυτοκριτική.

   Ο Παναγιώτης Μπούρδαλας είναι Θεολόγος και επιστήμονας (φυσικός) και τιμά τη σχέση επιστήμης – θρησκείας, πίστης – γνώσης μακριά από τα συνήθη ιδεολογήματα, κάτι που εύκολα και ουσιαστικά αποδεικνύεται από τα βιβλία του – γι’ αυτό βάζει και ποιήματά του ανάμεσα στα κείμενά του, ώστε να συνδέονται όλοι οι κόσμοι. Τα βιβλία του τολμούν να είναι μια αυτοαποκάλυψη, νους και αισθήματα ταυτόχρονα μακράν συναισθηματισμών, η δουλειά του Παναγιώτη «θα μείνει» γιατί είναι μια προσωπική αλλά έντιμη καταγραφή των τελευταίων 50 χρόνων, μια πνευματική περιουσία που αποκτήθηκε με στοχασμό και ακτιβισμό. Τα λόγια του ρέουν σαν τα νερά της Κέρτεζης Καλαβρύτων, της πατρίδας του, και η θε-ανθρωπολογία του ιλαρού κόπου του ως αγίασμα – γήϊνο και θεϊκό συμπλέουν, χώμα και ουρανός. Ο όρος του «θε-ανθρωπολογία» εκφράζει συνοπτικά τη περίφημη -αλλά αγνοημένη- συνεργασία Θεού και Ανθρώπου, που στέκει δυναμικά και αποφασιστικά απέναντι σε κάθε Απόλυτο Θεό και τον ολοκληρωτισμό που εκπροσωπεί με τους αδιάφανους εκπροσώπους του επί γης.

   Αγαπάει ελεύθερα τους ανθρώπους του και τους παρουσιάζει χωρίς να τους ειδωλοποιεί «αγιογραφώντας» τους, έτσι απλά, είναι οι άνθρωποί του και ο τόπος του που υποστασιάζουν το σύμπαν, και είναι ευγνώμων με μη ψυχολογικά αλλά και πηγαία αισθήματα. Πρόσκληση στον αναγνώστη να κάνει το ίδιο αποφασιστικό βήμα και να μη βαριέται ως δήθεν συνηθισμένους και βαρετούς τους ανθρώπους του και τον τόπο του, να περπατήσει την δικιά του περπατησιά όπως ο Παναγιώτης που συγκινεί χωρίς να επιβάλλεται. Ο έρωτας του συγκεκριμένου είναι έρωτας του οικουμενικού. Πατριωτισμός και κοινωνισμός και θρησκευτικές ενοράσεις ταυτόχρονα και αλληλοϋποστηριζόμενα.

   Τα δυό βιβλία δένουν μια ριζοσπαστική Θεολογία με μια ριζοσπαστική κοινωνικοπολιτική κριτική ως δώρο για τον καθημερινό αλλά σκεπτόμενο άνθρωπο και πολίτη που δεν είναι απαραίτητα «θρησκευόμενος». Και τα δύο βιβλία ανακεφαλαιώνονται στο ότι η αγάπη είναι και πολιτική πράξη. Ο αστείρευτος πλούτος των χρήσιμων πληροφοριών ανταμοίβει εκείνον που θα θελήσει να αναμετρηθεί με την οργανωμένη και βιωμένη και χωνεμένη γνώση που παρέχεται ως μπούσουλας για τις δικές του αναζητήσεις. Με τα δικά του λόγια «ο τριαδικά συλλογικός άνθρωπος, ο θε-ανθρωπολογικά ευχαριστιακός – αλληλέγγυος – υπαρκτικός/νηπτικός τρόπος αντίληψης, πίστης και πρακτικής αποτελεί έναν αντίποδα, τόσο στην ισοπεδωτική αμφισβήτηση, όσο και στ’ ανταγωνιστικά άτομα ή στις «συντεχνίες» τους. Ταυτόχρονα αυτός ο τρόπος ύπαρξης μπορεί να γονιμοποιήσει τα «ουτοπικά» κινήματα, ξεπερνώντας την αντίληψη του ανθρώπου ως «συμπαγών μαζών», εισάγοντας μια αντανάκλαση της αγιοτριαδολογικής θε-ανθρωπολογίας στο χώρο της εκκλησιολογίας και άρα της κοινωνίας» [Α 14].

   Ας επιλέξουμε μερικά διαμαντάκια στο σημείο αυτό: «αυτού του νεκρού ιδεολογήματος του «ελληνοχριστιανισμού», του νόθου κράματος «πίστης και εξουσίας»» [Α 146] / «…το αδιέξοδο κάθε αποτυχημένου δοσίματος στον άλλο (πορνεία)…» [Α121] / «το Πνεύμα το Άγιο αγνοείται στην «κατοικία» Του, μέσα ή δίπλα στις καρδιές που πάλλονται. Ο Θεάνθρωπος Χριστός ή γίνεται πολιτικός επαναστάτης ή φιλόσοφος της σχολής των Εσσαίων ή ηθικός δάσκαλος ή περίεργος εξωγήϊνος … Οι άνθρωποι αποφασίζουμε να παραμένουμε ζώα-κτήνη. Αρκεί να χωρισθούμε σε συνομοταξίες, ανάλογα με το τι κατασπαράσσουμε κάθε φορά…» [Α163] / «(για τον Μέγα Βασίλειο) ο Μωυσής πρώτα πήρε την κοσμική σοφία στην Αίγυπτο και κατόπιν μπήκε «στα θεολογικά».» [Β129] / «ο λεγόμενος «ορθόδοξος φονταμενταλισμός», που ως καρκίνωμα σιγοτρώει το κορμί της Ορθόδοξης Εκκλησίας, στο τέλος θα νικηθεί και θα ‘ξωπεταχτεί, όπως και τόσα άλλα καρκινώματα στην εκκλησιαστική ιστορία. Είναι συνδεδεμένος ιδεολογικά με τον αμερικάνικο «προτεσταντικό φονταμενταλισμό» και τα «νεοφασιστικά ακροδεξιά μορφώματα», κυρίως του δυτικού κόσμου» [Β 142]

   Η ομίχλη των παραεκκλησιαστικών οργανώσεων-σεκτών διαλύεται [Β 446-452], απλοί παπάδες του λαού μας [Β 46-123] είναι φωτεινά πρότυπα προς μίμησιν και όχι οι αυταρχικές σκιές του γεροντισμού. Ο συγγραφέας μας δεν φείδεται θάρρους γιατί δεν υστερεί σε γνώση και αισθήματα για να εξηγήσει ακανθώδη ζητήματα που αναφέρονται στα περιεχόμενα των βιβλίων.

   Εύχομαι σε μελλοντική του δουλειά ο συγγραφέας της θε-ανθρωπολογίας, αλλά και εκκλησιοκεντρικότητας (π.χ. Α 23-146 όπου πραγματώνεται ο διάλογος της εορτολογικής Ορθοδοξίας με το σύγχρονο κόσμο), να αναμετρηθεί με την πρόσκληση για έναν πνευματολογικό χριστιανισμό απελευθερωμένο από τη θρησκευτικότητα όπως θυμάμαι να τον προτείνει ο μοναχός Μιχαήλ (Χατζηαντωνίου): «Ο Θεός τις έσχατες μέρες θ’ απλώσει το πνεύμα Του κι εκτός της επίσημης εκκλησιαστικής δομής. Απλοί άνθρωποι θα μπορούν να λένε ουράνια πράγματα κλπ». Ή, μήπως, καλό θα ήταν να διάγουμε το βίο μας με ευφρόσυνη ταπεινότητα μεταξύ των δύο διαλεκτικά; Αλλά σίγουρα να σταματήσει η άζωη ρηχότητα που διατείνεται ότι «άλλο άγιος» και «άλλο καλός» άνθρωπος η οποία μόνο συγχυσμένες φρένες και δόλιες συμπεριφορές και ανέραστους ανθρώπους κατασκευάζει, με τελική και ουσιαστική λύση τον χριστιανικό ανθρωπισμό που αναδεικνύει ποικιλοτρόπως ο συγγραφέας μας.

   Τα βιβλία αυτά είναι μοιραίο να μην διαβαστούν «από τους πολλούς» γιατί η ανθρώπινη μάζα αρέσκεται σε φανταχτερές ψευδαισθήσεις και φοβάται να ζήσει απλά ενώ δεν συμφέρει κανέναν σήμερα η ισορροπία τους που απλόχερα προσφέρουν, οι φαντασιώσεις κερδίζουν φαινομενικά το παιχνίδι έναντι της πραγματικότητας με τις πραγματικές της ανάγκες, εν τέλει, επιλέγουμε συνειδητά τα κραυγαλέα ονόματα και τις φευγαλέες εντυπώσεις. Διαβάζοντάς τα είσαι σε μια ανοδική πορεία και περπατάς σταθερά με το δικό σου βηματισμό κι ας είναι η ζωή του συγγραφέα ο δρόμος. Υπάρχουν πολλοί που ξέρουν τους νόμους της ζωής – αλλά για να επαίρονται και να κομπάζουν, όχι για να τη ζουν. Ο συγγραφέας μας απλά αλλά και αδρά μας λέει «εγώ έζησα τη ζωή μου και συνεχίζω να ζω τη ζωή μου».

   Αν αντέξει ο αναγνώστης αυτήν την γλυκιά υποσυνείδητη πρόσκληση να ζήσει και εκείνος τη δική του ζωή το παιχνίδι κερδήθηκε και η ευγνωμοσύνη λάμπει. Εγώ έγραψα γι’ αυτά τα βιβλία από διάθεση να τα γνωστοποιήσω σε δυό-τρεις. Δεν έμεινα ευχαριστημένος με τη βιβλιοπαρουσίαση αυτή, εγώ όμως κέρδισα σε σκέψη και αισθήματα αφουγκραζόμενος τον Παναγιώτη Μπούρδαλα. Ευχαριστώ και καλοτάξιδα!

   * Ο Νίκος Α. Κουραμπής είναι Θεολόγος Εκπαιδευτικός, Διδάκτωρ Κοινωνιολογίας Παντείου Πανεπιστημίου

   Σημείωση: Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό ΣΥΝΑΞΗ 177 (2026), σελ. 98-100 [Ιανουάριος-Μάρτιος 2026 / ΑΦΙΕΡΩΜΑ: Παγκόσμιος Νότος].

Καλαβρυτοχώρια: Συγγραφικός και επιστημονικός οργασμός!

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΒΙΒΛΙΑ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΕΣ

      Βεβαίως μαζί με το «κρασί» (πολιτισμός) θέλουμε και «ψωμί» (επιβίωση). Κι αυτή η υπόθεση του ψωμιού περνάει από σαράντα κύματα, πάλι στην εποχή μας. Και θα παλέψουμε, ο καθείς με τα όπλα του, αλλά και μαζί. Δεν θ’ αφήσουμε όμως τη ζωή χωρίς κρασί… και γι αυτό θα μιλήσουμε στο άρθρο αυτή τη φορά.

   Τα τελευταία χρόνια υπάρχει μια συγγραφική έκρηξη, όσον αφορά τα Καλάβρυτα ως έδρα, αλλά και τα Καλαβρυτοχώρια.  Νομίζω ότι έχει τρεις διαστάσεις. Αρθρογραφία, προσωπικά συγγραφικά έργα και συμμετοχή σε συλλογικούς τόμους. Ας προσθέσουμε και τ’ άλλα είδη τέχνης, όπως π.χ. τα ντοκιμαντέρ, θεατρικά, εκθέσεις φωτογραφίας, κλπ, τότε πρόκειται για πολύ πλούσιο υλικό.

   Από τη μία στον έντυπο και ηλεκτρονικό τύπο δημοσιεύονται έρευνες, άρθρα επιστημονικά ή απόψεις, τοπικού ή και γενικότερου ενδιαφέροντος. Υπάρχουν σταθεροί αρθρογράφοι και ερευνητές αρκετοί και αρκετές ή περιστασιακοί. Μένουν μόνιμα, για πολύ στην περιοχή ή όχι. Δεν έχει και μεγάλη σημασία για το έργο τους. Είναι τόσο το πλήθος που π.χ. προτάθηκε στην λογοτεχνική συνάντηση (25.01.2026) που έγινε στο Πολύκεντρο πολιτιστικό Κέντρο του Δήμου ότι σχεδιάζεται η συλλογή τους και έκδοσή τους σε έναν ή περισσότερους τόμους, από τον επικεφαλής της ΩΡΑΣ των Καλαβρύτων και της αντίστοιχης ιστοσελίδας.

Στ’ αλώνια και στα σαλόνια

Χριστιανο-μαρξιστικός διάλογος: Όπως τον έζησα και τον κρίνω

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

α. Το βάπτισμα του πυρός…

   Οκτώβρης 1973: Είμαι πρωτοετής φοιτητής στο Πανεπιστήμιο της Πάτρας (τμήμα Φυσικό). Πήγα στο Παράρτημα του Πανεπιστημίου επί της Κορίνθου (πάνω από την πλατεία Όλγας, στο κέντρο) για να κάνω την εγγραφή μου. Έγινε επιτυχώς. Άρχισα, λοιπόν, να φοιτώ. Δεν γνώριζα τι θα με περίμενε στη γωνία της ιστορίας σε λίγες ημέρες…

   Άρχισαν τα μαθήματα και οι μαζικές παρακολουθήσεις. Μαθηματικά, Φυσική, Χημεία, κλπ. Κάποια στιγμή σε μία απ’ αυτές στο αμφιθέατρο μπαίνει μια ομάδα φοιτητών γενειοφόρων και κάποια φοιτήτρια, μεγαλύτεροι σε ηλικία από μένα. Ζητούν από τον καθηγητή να σταματήσει το μάθημα και να φύγει! Ω, τι έκπληξη ήταν αυτή!

   Μας ενημέρωσαν όλους και όλες αναλυτικά για την κατάσταση στο Πανεπιστήμιο, για τους εγκάθετους φοιτητές, για τους ασφαλίτες που κυκλοφορούσαν ανάμεσά μας, για τη νοθεία στις φοιτητικές εκλογές την προηγούμενη άνοιξη, για το ρόλο της διοίκησης και του ίδιου του διορισμένου Πρύτανη Τάγαρη…

Νίκο, 35 χρόνια μετά: Σχολεία, πρωτογενής παραγωγή και Οικουμένη στενάζουν

Ομιλία του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Νίκο ζεις, εσύ μας οδηγείς!

Νίκο, τριάντα πέντε χρόνια μετά τη δολοφονία σου, η εκπαιδευτική κοινότητα, οι συνταξιούχοι εκπαιδευτικοί, οι εργαζόμενοι και η νεολαία δεν ξεχνούν ότι  δεν έπεσες τυχαία. Δολοφονήθηκες υπερασπιζόμενος τη Δημόσια Δωρεάν Παιδεία, το δικαίωμα μιας κοινωνίας να μορφώνεται. Δολοφονήθηκες υπερασπιζόμενος τους μαθητές μας από την παρακρατική επίθεση που εξαπολύθηκε για να σπάσουν οι μαθητικές καταλήψεις τότε, μεταξύ 1990 και 1991.

Νίκο, η θυσία σου δεν είναι μνημείο του παρελθόντος, γιατί ζει μέσα στους αγώνες. Είναι εργαλείο του παρόντος και πυξίδα του μέλλοντος. Είναι η απόδειξη ότι η δημόσια παιδεία δε χαρίζεται, η δημοκρατία δεν παραχωρείται, η αξιοπρέπεια δεν διαπραγματεύεται. Είναι οι απόδειξη ότι οι κοινωνικοί αγώνες γράφουν ιστορία.

Ένα τάβλι και λίγος καφές για όλες τις επιστήμες

(βιβλιοπαρουσίαση του νέου βιβλίου του Γιώργου Πλούμη)

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Ο Γιώργος Πλούμης τελικά δεν είναι μόνο χημικός και δεν ήταν μόνο συνάδελφος στα σχολεία. Είναι πλέον κι ένας αγαπημένος μου συγγραφέας. Όχι μόνο γιατί η γλώσσα του ρέει όπως τα νερά στα βουνά της κεντρικής Ρούμελης και στο Κρυοβούνι της, όχι μόνο γιατί συνδέει το παλιό με το καινούριο, αλλά και γιατί από τη μια μας διδάσκει με φόντο μεγάλες εικόνες και μικρές λεπτομέρειες, αλλά και από την άλλη με γυρίζει κι εμένα προσωπικά πίσω στα βουνά του βόρειου Μωριά και στην περιοχή των Καλαβρύτων.

   Ο Γιώργος φαίνεται ότι αγαπούσε πολύ τον παππού του Βαγγέλη, τον πατέρα της μητέρας του Βασιλικούλας. Τον βάζει, λοιπόν, στο κέντρο του μυθιστορήματός του. Τον βάζει δίπλα του και λίγο απέναντι. Όχι γιατί τους χωρίζουν δυο γενιές, όχι γιατί είχαν διαφορετική πορεία στη ζωή, αλλά γιατί ανάμεσά τους μπήκε ένα τάβλι.

Η ΜΑΥΡΗ ΗΜΕΡΑ ΣΤΙΣ 10 ΔΕΚΕΜΒΡΗ 1943…

Ομιλία του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

   κ. Δήμαρχε Καλαβρύτων, κ. κ. υπόλοιποι εκπρόσωποι της τοπικής Αυτοδιοίκησης,   κ κ εκπρόσωποι Φορέων της περιοχής, κ. κ. εκπρόσωποι των Αρχών, αιδεσιμότατοι αντιπρόσωποι της τοπικής Εκκλησίας, αγαπητοί άνθρωποι της τίμιας  μνήμης…

    Στο ιστορικό αυτό πανάρχαιο πέρασμα, που ενώνει την παλιά Αρκαδία με το οροπέδιο του σύγχρονου Βουραϊκού, όπου δέσποζε η αρχαία λίμνη Βούρα, πριν κτιστεί η αρχαία Κύναιθα, εδώ και λίγες δεκαετίες στήθηκε αυτό το μνημείο έντιμης μνήμης και τιμής.

   Δεν είναι βέβαια σε αριθμό μεγάλη αυτή η πενταπλή εν ψυχρώ εκτέλεση, όπως οι πολύ περισσότερες εκτελέσεις στον μαρτυρικό κατάλογο των χωριών των Καλαβρύτων, σχεδόν κάθε μέρα στα τέλη του 1943. Και φυσικά πολύ δύσκολη καθίσταται η σύγκριση με την πόλη των Καλαβρύτων.