Στ’ αλώνια και στα σαλόνια

Χριστιανο-μαρξιστικός διάλογος: Όπως τον έζησα και τον κρίνω

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

α. Το βάπτισμα του πυρός…

   Οκτώβρης 1973: Είμαι πρωτοετής φοιτητής στο Πανεπιστήμιο της Πάτρας (τμήμα Φυσικό). Πήγα στο Παράρτημα του Πανεπιστημίου επί της Κορίνθου (πάνω από την πλατεία Όλγας, στο κέντρο) για να κάνω την εγγραφή μου. Έγινε επιτυχώς. Άρχισα, λοιπόν, να φοιτώ. Δεν γνώριζα τι θα με περίμενε στη γωνία της ιστορίας σε λίγες ημέρες…

   Άρχισαν τα μαθήματα και οι μαζικές παρακολουθήσεις. Μαθηματικά, Φυσική, Χημεία, κλπ. Κάποια στιγμή σε μία απ’ αυτές στο αμφιθέατρο μπαίνει μια ομάδα φοιτητών γενειοφόρων και κάποια φοιτήτρια, μεγαλύτεροι σε ηλικία από μένα. Ζητούν από τον καθηγητή να σταματήσει το μάθημα και να φύγει! Ω, τι έκπληξη ήταν αυτή!

   Μας ενημέρωσαν όλους και όλες αναλυτικά για την κατάσταση στο Πανεπιστήμιο, για τους εγκάθετους φοιτητές, για τους ασφαλίτες που κυκλοφορούσαν ανάμεσά μας, για τη νοθεία στις φοιτητικές εκλογές την προηγούμενη άνοιξη, για το ρόλο της διοίκησης και του ίδιου του διορισμένου Πρύτανη Τάγαρη…

   Μας είπαν τι είχε συμβεί το Μάρτη στην Πάτρα και μάλιστα στην κατάληψη της Φοιτητικής Λέσχης. Μας εξήγησαν για τις δίκες του Αυγούστου και τα λοιπά. Το ένστικτό μου θυμήθηκε την καθηγήτρια φιλόλογο Καψάλη που μας έκανε αρχαία και δίδασκε Δημοκρατία με αφορμή τον Επιτάφιο του Περικλή την προηγούμενη χρονιά στο 1^ο Γυμνάσιο Πάτρας. Μας δήλωσαν ότι στις 15 Νοέμβρη να είμαστε όλες και όλοι εκεί. Εκεί θα αποφασίσουμε το τι θα γίνει κατόπιν. Σε μένα, ως αστραπή που πέφτει από τον ουρανό, πήρα άμεσα την απόφαση να συμμετάσχω.

   Που να γνώριζα ότι αυτή η συνέλευση θα αποτελούσε το πολιτικό βάπτισμά μου, που θα με ακολουθούσε ως τα γεράματά μου; Που να γνώριζα ότι θα αποτελούσε την αφετηρία του χριστιανο-μαρξιστικού διαλόγου που ξεκίνησα και συνεχίζω μέχρι τις ημέρες μας. Κυρίως παλεύω «στ’ αλώνια κι όχι στα σαλόνια». Ειδικά μετά τη μεταπολίτευση κουβάλησα στις πλάτες μου κυριολεκτικά στο αμφιθέατρο στο Παράρτημα της οδού Κορίνθου στην Πάτρα την αφετηρία ενός γόνιμου τέτοιου διαλόγου…

   «…Ανοίγω παρένθεση. Ένας φοιτητής που γνώρισα αμέσως μετά τη μεταπολίτευση, καθηγητής αργότερα στην Πάτρα και ενεργός συνδικαλιστικά διατηρεί δική του ιστοσελίδα στην οποία παρουσιάζει καταθέσεις από τη δίκη και τις απολογίες ημών των κατηγορουμένων. Οι απολογίες δημοσιεύτηκαν στην εφημερίδα Χριστιανική.

   Η εφημερίδα με πλήρη τίτλο «ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ» ήταν όργανο μιας μικρής πολιτικής ομάδας με τον ίδιο τίτλο. Η ομάδα αυτή συνεργάστηκε στις εκλογές του 1977 με αριστερές πολιτικές δυνάμεις στα πλαίσια της ΣΥΜΜΑΧΙΑΣ. Επί δικτατορίας η εφημερίδα αναγκάστηκε να κυκλοφορεί με τον τίτλο «Χριστιανική». Παραθέτω από τις απολογίες όσων παιδιών μπόρεσα να βρω…».[1]

β. Η πρώιμη μεταπολίτευση της δεκαετίας του ‘70

   Η συμμετοχή μου στα γεγονότα του Νοέμβρη του ’73 μου έδωσε ένα τεράστιο πλεονέκτημα για την έναρξη ενός νέου γύρου χριστιανο-μαρξιστικού διαλόγου στα αμφιθέατρα, στα πηγαδάκια και στις συνελεύσεις των τμημάτων. Αυτό το είχαν άλλοι δύο συμφοιτητές μου, που είχαν σχέση με την «Χριστιανική».

   «…Η δικτατορία ήταν πια παρελθόν το 1974 και  μια νέα ελπίδα ερχόταν. Οι αμφιβολίες μου και η κριτική μου ήταν έντονες και σε μεγάλο βαθμό. Η μάνα όμως συνέχιζε νά’ναι απλή και με σκέπαζε μόνο με την απλότητά της, την αγάπη της, τις σκέψεις, το υπόδειγμά της και τις προσευχές της… Στο δρόμο μου βρέθηκαν δύο συμφοιτητές αρκετά πιστοί και χωρίς να γνωρίζει ο ένας τον άλλον ιδιαίτερα, παρότι είμασταν στο ίδιο έτος και τμήμα! …Βρήκα στη συνέχεια τον θυρωρό κυρ-Γιάννη Τσιλίρα και τον χριστιανοκοινωνιστή διακο-Γιάννη Κατωπόδη.^[2] …Όλοι εξαίρετοι!»[3]

   Δέκα χρόνια μετά, μέσα από τα ΣΗΜΑΔΙΑ, τ. 8, Νοέμβρης 1983 και σε αφιέρωμα στα πλαίσια του χριστιανο-μαρξιστικού διαλόγου, ανακεφαλαίωσα τη σκέψη μου από την εμπειρία μου, δίπλα σε τέσσερις πρωταγωνιστές εκείνης της περιόδου:

   «Η εκδοχή της μη βίας, στη βία της χούντας. Η προβολή συνθημάτων που προφήτευαν μια καινούργια κοι­νωνία, παρά μια πολεμική πρακτική, που ζητούσε ν’ αρπάξει τη διαχείριση μιας άλφα κατάστασης, του κράτους ή του συστήματος.

   Ονειρώδεις ήταν πραγματικά οι διαπροσωπικές σχέσεις –παρόλα τα προβλήματα και τις αντεγκλήσεις στις συζητήσεις– που διαμορφώθηκαν και αναπτύχθηκαν στην κοινωνία–αντίσωμα της κατάληψης. Καθιερώθηκαν πολιτικές διαδικασίες ουσιαστικής πολιτικής αυτονομίας, προγραμματισμένου καταμερισμού ευθυνών, άμεσης ανάκλησης των υπευθύνων κι αίσθηση της παρουσίας του άλλου, πέρα από το φόβο ή την αγνωσία της ψυχής του.

   Τώρα, μετά δέκα χρόνια πολιτικής εμπειρίας και μελέτης, φέρνοντας στη μνήμη μου εκείνες τις αιώνιες ώρες, μου φαν­τάζουν ως οι ζωντανές κοινότητες στην Τουρκοκρατία ή τα χωριά να ξεπέρασαν τον εαυτό τους, και τώρα, παρά την μπότα της χούντας, να οπλίστηκαν κι’ άλλο από την υπόγεια ορθόδο­ξη δυναμική (που καταχωνιάστηκε 150 χρόνια στο υποσυνείδητο ή έστω στις απλές σχέσεις του λαού). Ν’ αποζητούν προφητικά τον πολιτικό και υπαρκτικό στόχο: αυτό πού ονομάζουμε κοινωνία αυτόνομη, αυτοδιαχειριζόμενη κι αυτοδιευθυνόμενη και τώρα τελευταία ερωτικά κι ασκητικά προσδιοριζόμενη.

   Μόνο που εδώ χρειάζεται να σημειώσουμε, πως το «Πολυτεχνείο» είναι ένα γεγονός έκλαμψη, ένας διάττοντας αστέρας που υπήρξε για να δείξει πώς μπορούν να λάμπουν «τ’ αστέρια» του (πολιτικού) «στερεώματος». Το «Πολυτεχνείο» έγινε όχι τόσο για να συνεχιστεί, όσο για να δημιουργήσει καινούργια…».[4]

   Αργότερα ο πυρήνας αυτός μεγάλωσε.[5] Το ίδιο έγινε και στα πανεπιστήμια της Αθήνας, της Θεσσαλονίκης και των Ιωαννίνων. Βρήκαμε στήριγμα στην εφημερίδα «Χριστιανική», στους κατά τόπους πυρήνες τους και στην εξορία του Νίκου Ψαρουδάκη στη Γυάρο, μετά τα γεγονότα του Πολυτεχνείου το ‘73. Εκεί είχε ήδη ξεκινήσει ένας άτυπος χριστιανο-μαρξιστικός διάλογος, όπου το υπόβαθρο ήταν η κοινή τους εξορία από τη δικτατορία.

   «…Είχαμε πολλές συζητήσεις. Ξεκινάγαμε από τα κοινωνικά κι’ όλο καταλήγαμε στα μεταφυσικά. Υπάρχει Θεός, δεν υπάρχει Θεός; Τι ήταν ο Χριστός; Θεός ή κοινωνικός επαναστάτης; Με τρόμαζε η ευκολία με την οποία ωρισμένοι κομμουνιστές ομολογούσαν την αθεΐα τους…».[6] Μα και ο διάλογος αυτός ήταν πρώιμος, αφού οι συζητητές δεν εστίαζαν να βρουν τρόπους κοινής πρακτικής, αλλά μετέφεραν τη συζήτηση στα βαθύτερα της ζωής. Κατά τη γνώμη μου αυτό το είδος διαλόγου ήταν «διάλογος κωφών», παρότι υπήρχε αμοιβαία εκτίμηση μεταξύ τους.

   Παρά την αρχική εκλογική συνεργασία της Χ. Δ. με την Ένωση Κέντρου του Γεωργίου Ι. Μαύρου το Νοέμβρη του 1974, η συνέχιση του διαλόγου στα Πανεπιστήμια και οι συνεργασίες κατά τόπους των πολιτικών νεολαιών (ανάμεσά τους και η δυναμική Ε.Χ.Ο.Ν. της Χ.Δ.) οδήγησαν στο πείραμα στις εκλογές του 1977 με τη «Συμμαχία» των πέντε μικρών πολιτικών κομμάτων της κεντροαριστεράς (ΚΟ.ΔΗ.ΣΟ. – Γιάγκος Πεσματζόγλου), της αριστεράς (ΚΚΕ Εσ. – Λεωνίδας Κύρκος, ΕΔΑ – Ηλίας Ηλιού, Σοσιαλιστική Πορεία – Σάκης Καράγιωργας) και της ιδιόμορφης Χ.Δ. – Νίκος Ψαρουδάκης.

   Δυστυχώς, παρά το προεκλογικό πρόγραμμα, την καλή διάθεση, υπήρξαν κατά τη γνώμη μου δύο αιτίες που το πείραμα αυτό απέτυχε στην πράξη: Αφενός η αλματώδης άνοδος του ΠΑ.ΣΟ.Κ. του Ανδρέα Γ. Παπανδρέου και αφετέρου η έλλειψη εισόδου στα βαθύτερα του χριστιανο-μαρξιστικού διαλόγου έκαναν τη «Συμμαχία» φύλλο και φτερό μετά τις εκλογές, παρά την εκλογή δύο βουλευτών.

   Αυτή την Συμμαχία την έζησα από πολύ κοντά και την στήριξα, τόσο ως προς την απόφαση (Κ. Ε. της Χ.Δ.), όσο και στη Δυτική Ελλάδα. Στην Πάτρα ήμουν ομιλητής σε πολλές μαζώξεις, μιάς και ήμουν αρκετά γνωστός. Υπήρξα όμως και ομιλητής σε ανοικτές συγκεντρώσεις σε Αμαλιάδα, Πύργο και Ζάκυνθο μαζί με τον Λεωνίδα Κύρκο και άλλα στελέχη. Επίσης συμμετείχα σε περιοδεία στην επαρχία Καλαβρύτων και συζητήσεις σε καφενεία, που τότε έσφυζαν ακόμα σε ζωή.

   Η εκ των υστέρων πολιτική ματιά μου είναι μικτή. Από τη μία δημιουργήθηκε μια εμπιστοσύνη για πολλά ζητήματα που ήταν κοινές επιδιώξεις, αλλά και ανθρώπινη. Από την άλλη έλλειπε ένας βαθύτερος διάλογος που να δημιουργεί γερά θεμέλια και σε πιο θεωρητικά ζητήματα, πέραν της χριστιανικής ή μη πίστης.

   Είναι χαρακτηριστική η γνώμη, λίγα χρόνια αργότερα, του τότε αντιπροέδρου της Χ. Δ. Μανώλη Μ. Μηλιαράκη: «Πρώτα πρέπει να τονιστεί ότι ο χριστιανομαρξιστικός διάλογος δεν είναι κάτι καινούριο. Μια πρώτη μορφή του συναντάμε στην περίοδο της Εθνικής Αντίστασης. Κληρικοί όλων των βαθμίδων, μοναχοί, βαθιά πιστοί λαϊκοί χριστιανοί, βρίσκονται στο ίδιο μετερίζι με μαρξιστές και πολεμούν το φασισμό…

   Το πείραμα της «Συμμαχίας» που ακολούθησε το ’77, προϊόν της κοινής αντιδικτατορικής πάλης, χριστιανοσοσιαλιστών, σοσιαλιστών, σοσιαλδημοκρατών και αριστερών του μαρξιστικού χώρου, κατέληξε σε ένα κοινό προεκλογικό πρόγραμμα, ύστερα από πολύμηνο και κοπιαστικό διάλογο…».[7]

   Η τελική γνώμη μου είναι ότι ο διάλογος αυτός έγινε στην πρώιμη μεταπολίτευση στα σαλόνια κι όχι «στ’ αλώνια» της σκληρής καθημερινότητας, εκτός από τα φοιτητικά αμφιθέατρα. Γι’ αυτό οι κοινές θέσεις της «Συμμαχίας» αφορούσαν την κεντρική πολιτική σκηνή και όχι συνδικάτα, τοπική αυτοδιοίκηση, συνεταιρισμούς, πολιτισμό, γνώση, νέες τεχνολογίες, ουσιαστικό βάθεμα των κοινών ενδιαφερόντων. Επίσης πίσω τους κρυβόταν μια ακραία ιδεολογικοποίηση τόσο της χριστιανικής πίστης, όσο και της μαρξιστικής θεωρίας. Κατά τη γνώμη μου οι ευθύνες βρίσκονταν και στις δύο πλευρές.

γ. Η απόπειρα του διαλόγου στις αρχές του 1980

   Η ομάδα των νέων χριστιανοσοσιαλιστών (Ε.Χ.Ο.Ν.) μπήκε στο χώρο του δημόσιου διαλόγου με δύο τρόπους τέλος της δεκαετίας του 1970 και αρχές αυτής του 1980. Αφενός εξέδωσε το περιοδικό «ΣΗΜΑΔΙΑ» με πάνω από 10 τεύχη και αφετέρου προκαλώντας οργανωμένες συζητήσεις στα αμφιθέατρα των Πανεπιστημίων. Το 1981 ανέρχεται στην κυβέρνηση το ΠΑ.ΣΟ.Κ. του Ανδρέα Γ. Παπανδρέου με πάταγο. Η άνοδος στην κυβέρνηση ενός αρχικά σοσιαλιστικού εγχειρήματος, αφενός επιταχύνει τον όποιο χριστιανο-μαρξιστικό διάλογο και αφετέρου τον νοθεύει, αφού «βιάζονται» οι εξελίξεις μακριά από το λαό και «από τα κάτω».

   Παράλληλα μέσα στα κόμματα της πολυδιασπασμένης αριστεράς υπήρχαν και άνθρωποι χριστιανοί, αλλά στο εσωτερικό τους αυτός ο διάλογος ήταν σχεδόν αδύνατος. Το ίδιο συνέβαινε, αλλά πιο «έξυπνα», στο χώρο του ΠΑ.ΣΟ.Κ. Έχω γνωρίσει στη διαδρομή μου αρκετούς απ’ αυτούς. Πάντως η πιο εμφανής περίπτωση ήταν αυτή του Κωστή Μοσκώφ.

   Ήταν άνοιξη του 1983 όταν ήταν να μιλήσει μαζί με τον Κώστα Ζουράρη στο αμφιθέατρο του Παραρτήματος της Πάτρας. Ξεκινήσαμε (ήμουν κι εγώ μέσα) από την Αθήνα στο ίδιο αυτοκίνητο, μαζί με τους δύο, και ο Γιώργος Χατζηϊακώβου και ο Κώστας Καμαριάρης/ «Ψυχραιμίας». Το ΚΚΕ διεμήνυσε στον σπουδαίο Κωστή Μοσκώφ, όπως μας αποκάλυψε ο ίδιος, ότι «αν ανοίξει το στόμα του» θα διαγραφεί πάραυτα. Ο ίδιος προτίμησε να μη μιλήσει, να μη διαγραφεί, αλλά να αποχωρήσει ο ίδιος κατόπιν…

   Στην έρευνα που κινήθηκε σχεδόν παράλληλα από την εφημερίδα «Ελευθεροτυπία» (1983) και τον δημοσιογράφο Πέτρο Μακρή, η οποία περιλαμβάνεται σε βιβλίο με το τίτλο «ΧΡΙΣΤΟΣ ΚΑΙ ΜΑΡΞ ΚΟΥΒΕΝΤΙΑΖΟΥΝ» (Οκτώβρης 1983), η συζήτηση μεταφέρθηκε πολύ γρήγορα «στα σαλόνια» και ξέφυγε ουσιαστικά από τους καθ’ εαυτό πολιτικο-κοινωνικούς χώρους. Σ’ αυτήν τη συζήτηση έμειναν ουσιαστικά απέξω αυτοί που τον προκάλεσαν (χριστιανοσοσιαλιστές), μπήκαν άνθρωποι που δεν είχαν μεγάλη εμπειρία, εκτός από ελάχιστους.

   Ας δούμε τρεις ακόμα αναφορές απ’ αυτή την έρευνα, τις οποίες και θα σχολιάσουμε κατόπιν:

   α) «…Στα μεταδικτατορικά χρόνια η ολομέτωπη επίθεση της κυρίαρχης ιδεολογίας βρίσκει την ελληνική Αριστερά όχι μόνο ανέτοιμη αλλά σε φάση προϊούσας κρίσης, να αποζητάει μέχρι σήμερα το πρόσωπό της τόσο σε θεωρητικό όσο και σε πολιτικά πρακτικό επίπεδο…».[8]

   β) «…Ένα άλλο μεγάλο πρόβλημα της εποχής μας είναι η σχέση προσώπου και κοινότητας. Την κοινότητα σήμερα τη λένε σοσιαλισμό και η πρωτοπορία ζητάει, πολύ ορθά στο επίπεδο που θέτει τα πράγματα, ένα «σοσιαλισμό με ανθρώπινο πρόσωπο». Το ορθόδοξο ευαγγελικό όραμα θεωρεί ότι δεν υπάρχει πρόσωπο έξω από την κοινότητα, ούτε κοινότητα χωρίς πρόσωπα. Αυτή η σε φιλοσοφικό και βιωματικό επίπεδο διαλεκτική ταυτότητα προσώπου και κοινότητας είναι επίσης ένα βήμα μπροστά από τις σημερινές αναζητήσεις. Γι’ αυτή την έννοια η Ορθοδοξία είναι πρωτοπορία…».[9]

   γ) «Είμαι υπέρ του διαλόγου και στο ιδεολογικό και στο θεωρητικό επίπεδο και υπέρ της συνεργασίας με τους χριστιανούς σε θεμελιώδη προβλήματα, όπως η ειρήνη, ο πόλεμος, η καπιταλιστική εκμετάλλευση, η αλλοτρίωση των σημερινών ανθρώπων και η συμπαράταξη στην πολιτική μάχη για ένα καθεστώς δημοκρατικό, καθώς και για την ολοκλήρωση της δημοκρατίας και της εθνικής ανεξαρτησίας στην Ελλάδα. Νομίζω όμως ότι οι μαρξιστές πρέπει να προχωρούν στην πραγματοποίηση αυτών των επιδιώξεων ξεκαθαρίζοντας και βαθαίνοντας τις δικές τους μαρξιστικές θέσεις και όχι προσπαθώντας να κάνουν ένα είδος αμαλγάματος ανάμεσα στο μαρξισμό και στο χριστιανισμό…».[10]

   Κατά τη γνώμη μου ελάχιστες φορές ο διάλογος ήταν πραγματικός. Κι αυτό οφειλόταν τόσο σε γεγονότα του πρόσφατου παρελθόντος, όπως ο εμφύλιος και το μετεμφυλιακό κράτος, η σύνδεση μεγάλου μέρους των «αστοχριστιανών» με την επτάχρονη δικτατορία, αλλά και η τεράστια απόσταση της ιεραρχίας της ορθόδοξης εκκλησίας και μιας μεγάλης μερίδας θεολόγων στην Ελλάδα από τα πολλαπλά προβλήματα της σύγχρονης ζωής. Από την άλλη η μεταφυσική προσέγγιση του μαρξισμού από μια τεράστια μερίδα θεωρητικών της αριστεράς οδηγούσε σε θεολογική περιχαράκωση από τη μια, από την άλλη ήθελαν συνεργασία με τους χριστιανούς, αλλά μόνο κάτω από την δική τους ιδεολογική και μεταφυσική ομπρέλα τους.

   Τον ημιτελή και διάλογο αυτόν των σαλονιών, μακριά από «τ’ αλώνια» της από κάτω πολιτικοκοινωνικής δράσης, εκμεταλλεύτηκε έξυπνα ο περίγυρος του Ανδρέα Γ. Παπανδρέου και φυσικά ο ίδιος. Οι μετεγγραφές για τις εκλογές του 1985 του Νίκου Ψαρουδάκη, του Στέλιου Παπαθεμελή, του Μανώλη Γλέζου, αλλά και άλλων, έδωσε οριστικό τέλος στο διάλογο και των σαλονιών. Στην κεντρική πολιτική σκηνή η επιρροή των ίδιων ήταν μηδαμινή. Έτσι ο μεν Ν. Ψαρουδάκης βρέθηκε το 1989 στα ψηφοδέλτια της Ν. Δ. (!) και διαγράφτηκε ατιμωτικά από την Χ. Δ., ενώ ο Μανώλης Γλέζος κινήθηκε σε πιο ρηχά νερά, μέχρι να τον αρμέξει κι αυτόν ο ΣΥ.ΡΙΖ.Α. του Αλέξη Τσίπρα και κατόπιν να αποχωρήσει… Θα έλεγα ότι μεγαλύτερο ρόλο έπαιξε ο ιδιόμορφος Αρχιεπίσκοπος Σεραφείμ (Τίκας) στις κεντρικές πολιτικές εξελίξεις, παρά οι εν λόγω πολιτικοί.

   Αξίζει να σημειωθεί ότι πριν η ΧΔ (1981) έκανε σημαντική κριτική στο ανερχόμενο ΠΑ.ΣΟ.Κ.: «…Η γνώμη μας είναι πως, αν και το ΠΑΣΟΚ συγκινεί βαθιά τον ελληνικό λαό με τα συνθήματά του και τις παραπάνω αξιόλογες, σε πολλά θέσεις του, όμως δεν έχει τον ιδεολογικό οπλισμό που χρειάζεται για την μάχη που άρχισε. Δεν μπορεί για το λόγο αυτό να δημιουργήσει αληθινούς επαναστάτες για την αλλαγή. Δεν μπορεί ένα Κίνημα που επιδιώκει να αλλάξει, να ανακαινίσει την Ελλάδα σύμφωνα με το σοσιαλιστικό πρότυπο, να μην έχει αφομοιώσει βαθιά την Ορθόδοξη λαϊκή παράδοση, που δημιούργησε το πνεύμα της Κοινότητας, διατήρησε την πίστη και την αγάπη για τον συνάνθρωπο, ενέπνευσε την ανυστερόβουλη θυσία για τους αδελφούς…».[11]

   Αυτό δεν εμπόδισε μια ομάδα γύρω από τον Νίκο Ψαρουδάκη με «ταχυδακτυλουργική μέθοδο» να συνεργαστεί εκλογικά το 1985, με τις συνέπειες που αναφέραμε. Γι’ αυτό αυτή η Χ.Δ. έχει τεράστιες ευθύνες γιατί δεν βάθυνε τον διάλογο, ενώ αντίθετα επεδίωξε επιφανειακές συνεργασίες. Κατά τη γνώμη μου με άλλη στρατηγική, που τις πρότεινε συνεχώς το ρεύμα της νεολαίας της, θα είχε επηρεάσει και βαθύνει τον χριστιανο-μαρξιστικό διάλογο.

   Από την άλλη η χριστιανοσοσιαλιστική νεολαία έχασε τις πρωτοβουλίες, έκλεισε το περιοδικό ΣΗΜΑΔΙΑ, και άρχισε να διασπάται και να αποσυντίθεται. Κάποιοι όμως συνεχίσαμε στην δράση μας με πιο σταθερά θεμέλια, είτε στην τοπική αυτοδιοίκηση, είτε σε συνδικάτα (όπως ο γράφων), είτε στο χώρο του βιβλίου, είτε στο χώρο της επιστημονικής έρευνας. Μια μικρή ομάδα παρέμεινε στη Χ.Δ. και αποτελεί πλέον αφενός ένα σύμβολο και αφετέρου μια μικρή συνέχεια, χωρίς να παίζει το ρόλο που υποτίθεται υπηρετεί. Το ίδιο συνέβη και με τα μεγάλα και μικρά κόμματα ή οργανώσεις της αριστεράς.

   Αξίζει όμως να δώσουμε και μια ευχάριστη νότα, μιας και ο διάλογος αυτός έστειλε χιλιάδες νέους ανθρώπου σε μοναστήρια για να δουν από κοντά τις εκκλησιαστικές κοινότητες (κοινόβια). Αντί δικών μου σκέψεων, θα παραθέσω τι έγραψε ο πασίγνωστος και ανιδιοτελής εκφωνητής του Πολυτεχνείου στην Αθήνα το Νοέμβρη του 1983 για μια επίσκεψή του με παρέα στο Άγιο Όρος…

   «…Ξεκαρδιστήκαμε στα γέλια. Είχε αρχίσει να σπάζει το πάγωμα. Σηκωθήκαμε. Δεν ξέραμε τι να κάνουμε. Συζητούσαμε, το να φύγουμε ή να μείνουμε. Ο Γιάννης έλαμπε από ευχαρίστηση. Ο Μακάριος περίμενε την απόφασή μας. Μονάχα όταν καταλήξαμε, έκφρασε τη μεγάλη του επιθυμία να μείνουμε με ένα αγκάλιασμα αγάπης… Δεν καταλάβαμε πως βρεθήκαμε στο κελί του, η ώρα κόντευε για τον Εσπερινό…».[12]

   Κλείνοντας, θα έλεγα, πως ο διάλογος αυτός στην καλύτερη περίπτωση ήταν ημιτελής, ενώ στην χειρότερη έπαιξε αρνητικό ρόλο, αφού έφυγε από τα χέρια αυτών που τον ξεκίνησαν και οδηγήθηκε στα χέρια των ονομάτων, των δημοσιογράφων, των εξουσιαστών, δηλαδή των «σαλονιών». Ευτυχώς όμως μια «μικρή ζύμη» ανθρώπων, που τον πίστεψαν, τον έκαναν πράξη «στ’ αλώνια», έπαιξαν ένα μικρό ρόλο χωρίς ιδιοτέλεια, κυρίως στην εκπαίδευση, βοήθησαν νέους ανθρώπους σ’ αυτόν τον προβληματισμό και συνεχίζουν να το κάνουν μέχρι τις ημέρες μας αρκετά καλά…

* Ο Παναγιώτης Μπούρδαλας είναι πτ. θεολογίας, συνταξιούχος Φυσικός, συνδικαλιστής (Πάτρα).

Παραπομπές

[1] Κώστας Βογιατζής, «Νοέμβρης ’73…», Πάτρα, εκδόσεις ΤΟ ΔΟΝΤΙ,  Νοέμβρης 2022, σελ. 62. Ο συγγραφέας ήταν ένας από τους κατηγορούμενους φοιτητές για τη μικρή εξέγερση στην Πάτρα το Μάρτιο του 1973, παράλληλα με τα γεγονότα της Νομικής στην Αθήνα. Το Νοέμβρη ήταν ένας από τα 11 μέλη της επιτροπής κατάληψης του Παραρτήματος του Πανεπιστήμιου της Πάτρας, φυλακίστηκε και δικάστηκε και γι’ αυτήν. Μετά το 1990 βρεθήκαμε μαζί στις Παρεμβάσεις της Β/βάθμιας εκπ/σης και είχαμε στενή επαφή.

[2] Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, «ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΧΑΪΚΗ ΓΗ ΕΩΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΤΑ ΠΕΡΑΤΑ», εκδόσεις Αρμός 2022, σελ. 73-75.

[3] Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, «ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΧΑΪΚΗ ΓΗ ΕΩΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΤΑ ΠΕΡΑΤΑ», ό. π., σελ. 40.

[4] Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, ΣΗΜΑΔΙΑ τ. 8, Νοέμβρης 1983, σελ. 25-26. Εκτενή αποσπάσματα περιλήφθηκαν στο βιβλίο: ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΑΓΓΕΛΗΣ – ΟΛΥΜΠΙΟΣ ΔΑΦΕΡΜΟΣ, «ΟΝΕΙΡΟ ΗΤΑΝ…», εκδόσεις ΕΔΙΑ-ΟΔΥΣΣΕΑΣ, Νοέμβριος 2005, σελ. 190, 341. Επίσης ολόκληρη η συνέντευξή μου αναδημοσιεύεται και στο βιβλίο μου: «ΣΤΑ ΙΧΝΗ ΤΟΥ ΣΥΛΛΟΓΙΚΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ», εκδόσεις Αρμός 2019, σελ. 279-285.

[5] Ανάμεσά τους και λίγο μικρότερος από μένα, ο Γιώργος Θεμ. Χατζηϊακώβου, ο οποίος αναδείχτηκε στο χώρο του βιβλίου κατόπιν και κατά σειρά στο Μήνυμα, στην Παρουσία και τώρα στον Αρμό.

[6] Νικου Ψαρουδακη, «7 μηνες στην ασφαλεια και στη γυαρο», ΕΚΔ. ΜΗΝΥΜΑ, 1975, σελ. 131.

[7] Πέτρος Μακρής, ΜΑΡΞΙΣΤΕΣ ΚΑΙ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΔΙΑΛΟΓΟΣ ή ΔΙΑΜΑΧΗ;, β΄ έκδοση, επικαιροτητα, Αθήνα 1983, σελ. 55-56.

[8] Γιώργος Θ. Χατζηϊακώβου στο: Πέτρος Μακρής, ό. π., σελ. 68-69.

[9] Παναγιώτης Νέλλας στο: Πέτρος Μακρής, ό. π., σελ. 75.

[10] Ευτύχης Μπιτσάκης στο: Πέτρος Μακρής, ό. π., σελ. 23. Να σημειώσω στο σημείο αυτό ότι λίγα χρόνια πριν τον επίσημο αυτό διάλογο στα σαλόνια, συνάντησα τον εν λόγω φυσικό και φιλόσοφο της κομμουνιστικής αριστεράς στο αμφιθέατρο του Παραρτήματος της Πάτρας, τον οποίο είχε φέρει η Κ.Ν.Ε.. Εκεί ανάμεσα σε πολλά κατηγόρησε το χριστιανισμό ότι ασχολείται μόνο με την ψυχή και όχι με το σώμα, με τη μεταφυσική και όχι την ύλη, κλπ. Στο διάλογο που ακολούθησε διαφώνησα δημόσια μαζί του. Τον ρώτησα μάλιστα αν γνωρίζει τον Νικήτα Στηθάτο, που έγραφε ότι η ψυχή είναι υλική και τα σχετικά. Με ειλικρίνεια ξεκαθάρισε ότι δεν τον γνώριζε. Αυτό δείχνει και την έλλειψη ώσμωσης ανάμεσα σε σκληρούς μαρξιστές και χριστιανούς…

[11] ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ, έκδοση ΑΘΗΝΑ 1981, «δημοκρατικές δυνάμεις και δυνάμεις αλλαγής», ΟΜΑΔΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Της Κ.Ε., που εργάστηκε με βάση τις ΘΕΣΕΙΣ ΤΟΥ Α΄ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ ΤΗΣ Χ.Δ. και κείμενα του Π.Γ. – Π.Ν. – Δ.Τ. – Γ.Ζ. -Π. Μ. (με αποστολή κειμένου) και Θ. Κ., Συνδρομή Φ. Κ.), σελ. 48.

[12] ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΑΠΑΧΡΗΣΤΟΣ, «ΤΟ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙ ΝΑΝ’ ΚΑΛΑ», ένα μυθιστόρημα ορθοδοξίας, πίστης κι αναρχίας, εκδόσεις ΘΕΩΡΙΑ, 1983, σελ. 91.

Νίκο, 35 χρόνια μετά: Σχολεία, πρωτογενής παραγωγή και Οικουμένη στενάζουν

Ομιλία του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Νίκο ζεις, εσύ μας οδηγείς!

Νίκο, τριάντα πέντε χρόνια μετά τη δολοφονία σου, η εκπαιδευτική κοινότητα, οι συνταξιούχοι εκπαιδευτικοί, οι εργαζόμενοι και η νεολαία δεν ξεχνούν ότι  δεν έπεσες τυχαία. Δολοφονήθηκες υπερασπιζόμενος τη Δημόσια Δωρεάν Παιδεία, το δικαίωμα μιας κοινωνίας να μορφώνεται. Δολοφονήθηκες υπερασπιζόμενος τους μαθητές μας από την παρακρατική επίθεση που εξαπολύθηκε για να σπάσουν οι μαθητικές καταλήψεις τότε, μεταξύ 1990 και 1991.

Νίκο, η θυσία σου δεν είναι μνημείο του παρελθόντος, γιατί ζει μέσα στους αγώνες. Είναι εργαλείο του παρόντος και πυξίδα του μέλλοντος. Είναι η απόδειξη ότι η δημόσια παιδεία δε χαρίζεται, η δημοκρατία δεν παραχωρείται, η αξιοπρέπεια δεν διαπραγματεύεται. Είναι οι απόδειξη ότι οι κοινωνικοί αγώνες γράφουν ιστορία.

Ένα τάβλι και λίγος καφές για όλες τις επιστήμες

(βιβλιοπαρουσίαση του νέου βιβλίου του Γιώργου Πλούμη)

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Ο Γιώργος Πλούμης τελικά δεν είναι μόνο χημικός και δεν ήταν μόνο συνάδελφος στα σχολεία. Είναι πλέον κι ένας αγαπημένος μου συγγραφέας. Όχι μόνο γιατί η γλώσσα του ρέει όπως τα νερά στα βουνά της κεντρικής Ρούμελης και στο Κρυοβούνι της, όχι μόνο γιατί συνδέει το παλιό με το καινούριο, αλλά και γιατί από τη μια μας διδάσκει με φόντο μεγάλες εικόνες και μικρές λεπτομέρειες, αλλά και από την άλλη με γυρίζει κι εμένα προσωπικά πίσω στα βουνά του βόρειου Μωριά και στην περιοχή των Καλαβρύτων.

   Ο Γιώργος φαίνεται ότι αγαπούσε πολύ τον παππού του Βαγγέλη, τον πατέρα της μητέρας του Βασιλικούλας. Τον βάζει, λοιπόν, στο κέντρο του μυθιστορήματός του. Τον βάζει δίπλα του και λίγο απέναντι. Όχι γιατί τους χωρίζουν δυο γενιές, όχι γιατί είχαν διαφορετική πορεία στη ζωή, αλλά γιατί ανάμεσά τους μπήκε ένα τάβλι.

Η ΜΑΥΡΗ ΗΜΕΡΑ ΣΤΙΣ 10 ΔΕΚΕΜΒΡΗ 1943…

Ομιλία του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

   κ. Δήμαρχε Καλαβρύτων, κ. κ. υπόλοιποι εκπρόσωποι της τοπικής Αυτοδιοίκησης,   κ κ εκπρόσωποι Φορέων της περιοχής, κ. κ. εκπρόσωποι των Αρχών, αιδεσιμότατοι αντιπρόσωποι της τοπικής Εκκλησίας, αγαπητοί άνθρωποι της τίμιας  μνήμης…

    Στο ιστορικό αυτό πανάρχαιο πέρασμα, που ενώνει την παλιά Αρκαδία με το οροπέδιο του σύγχρονου Βουραϊκού, όπου δέσποζε η αρχαία λίμνη Βούρα, πριν κτιστεί η αρχαία Κύναιθα, εδώ και λίγες δεκαετίες στήθηκε αυτό το μνημείο έντιμης μνήμης και τιμής.

   Δεν είναι βέβαια σε αριθμό μεγάλη αυτή η πενταπλή εν ψυχρώ εκτέλεση, όπως οι πολύ περισσότερες εκτελέσεις στον μαρτυρικό κατάλογο των χωριών των Καλαβρύτων, σχεδόν κάθε μέρα στα τέλη του 1943. Και φυσικά πολύ δύσκολη καθίσταται η σύγκριση με την πόλη των Καλαβρύτων.

Η δημόσια υγεία του Δήμου Καλαβρύτων στο όριο

Της Αναστασίας Στεφανοπούλου*

Ι. Νέες οδηγίες, παλιά ανησυχία

   Οι πρόσφατες οδηγίες του Υπουργείου Υγείας, που φέρουν την υπογραφή του Άδωνι Γεωργιάδη, ανοίγουν τον δρόμο για τη δημιουργία “νέων οργανισμών” στα δημόσια νοσοκομεία. Στην πράξη, πρόκειται για ένα διοικητικό πλαίσιο “προαιρετικών” — κατά τα λεγόμενα του υπουργού — ενοποιήσεων, το οποίο καλεί τις διοικήσεις των νοσοκομείων έως τα τέλη Νοεμβρίου να υποβάλουν προτάσεις για την “αναδιοργάνωση” των δομών τους.

   Ο υπουργός δηλώνει ότι “δεν υπάρχει πρόθεση συγχώνευσης”. Όμως όλοι εμείς, που μάθαμε να διαβάζουμε πίσω από τις γραμμές, γνωρίζουμε πως αυτές είναι άδειες διαβεβαιώσεις. Όταν η χρηματοδότηση μειώνεται και οι προϋπολογισμοί συμπιέζονται, η “προαιρετική” ενοποίηση μετατρέπεται εύκολα σε διοικητικό εξαναγκασμό.

ΙΙ. Οι κίνδυνοι για το Νοσοκομείο Καλαβρύτων

   Το Νοσοκομείο Καλαβρύτων, που ήδη λειτουργεί με ελλιπές προσωπικό και περιορισμένο εξοπλισμό, κινδυνεύει να γίνει θύμα μιας άτυπης υποβάθμισης. Ήδη οι γιατροί μετακινούνται διαρκώς ανάμεσα στο Νοσοκομείο Καλαβρύτων και το Νοσοκομείο Αιγίου, καλύπτοντας κενά και εφημερίες.

   Αν οι πόροι μειωθούν ακόμη περισσότερο, οι απώλειες θα είναι «σιωπηλές» αλλά οδυνηρές. Θα αρχίσουν οι «σιωπηλές» απώλειες, όπως για παράδειγμα εφημερίες που κόβονται, γιατροί και νοσηλευτές που μετακινούνται, κλινικές που αναστέλλονται. Το σενάριο ενοποίησης διοικητικών, ιατρικών ή νοσηλευτικών υπηρεσιών με το Νοσοκομείο Αιγίου θα σημάνει, στην πράξη, μεταφορά κρίσιμων λειτουργιών εκτός Καλαβρύτων.

   Κι όλοι γνωρίζουμε πως οι αποστάσεις, η ορεινή γεωγραφία και οι δύσκολες συνθήκες μετακίνησης δεν επιτρέπουν “οικονομίες κλίμακας”, όπως ο υπουργός χωρίς ίχνος ενσυναίσθησης θέλει να επιφέρει. Η απόσταση Καλαβρύτων–Αιγίου, περίπου 40-45 λεπτά με αυτοκίνητο, μπορεί να αποβεί μοιραία για επείγοντα περιστατικά, όπως εμφράγματα, εγκεφαλικά, τροχαία. Σε αυτά τα λεπτά που μετρούν για τη ζωή, δεν χωρούν διοικητικά πειράματα.

ΙΙΙ. Οι υπόλοιπες δομές Υγείας του Δήμου Καλαβρύτων και η σιωπηλή υποβάθμιση

   Το Νοσοκομείο Καλαβρύτων δεν είναι η μόνη δομή που ασφυκτιά. Τα Κέντρα Υγείας στις Δημοτικές Ενότητες Παΐων και Αροανίας λειτουργούν πλέον μόνο μία φορά την εβδομάδα, περιοριζόμενα αποκλειστικά σε συνταγογραφήσεις φαρμάκων. Κι αυτό σε περιοχές όπου το ποσοστό των κατοίκων άνω των 55 ετών ξεπερνά το 56% (56,63% για την Δ.Ε. Αροανίας και 58,33% για την Δ.Ε. Παΐων). Οι ανάγκες είναι αυξημένες, όμως η φροντίδα λιγοστεύει.

   Από την άλλη, το Κέντρο Υγείας Κλειτορίας, που κάποτε αποτελούσε πυλώνα πρωτοβάθμιας φροντίδας για ολόκληρη την ορεινή περιοχή, έχει κι αυτό υποβαθμιστεί σημαντικά. Θυμάμαι προσωπικά το 2006, μαθήτρια τότε της Γ’ Λυκείου, να ξυπνώ ένα πρωί με έντονους πόνους στην κοιλιά. Πήγα στο Κέντρο Υγείας Κλειτορίας, όπου οι γιατροί μου έκαναν αιματολογικές εξετάσεις και μια πρώτη διάγνωση, και χάρη στην έγκαιρη αντίδρασή τους με παρέπεμψαν στο Νοσοκομείο Τρίπολης, όπου τελικά χειρουργήθηκα. Αυτό είναι που ζητάμε ξανά για το Κέντρο Υγείας Κλειτορίας να μπορεί να παρέχει μια πρώτη, σωτήρια διάγνωση, να διαθέτει επαρκές προσωπικό, μέσα και εξοπλισμό, ιδιαίτερανα όταν τα λεπτά μετράνε.

   Οι αποστάσεις, ειδικά από τις Δημοτικές Ενότητες Παΐων και Αροανίας, είναι τεράστιες. Από τα πιο απομακρυσμένα χωριά έως το Νοσοκομείο Καλαβρύτων ή το Νοσοκομείο Τρίπολης, η διαδρομή ξεπερνά συχνά τα 40 λεπτά. Και όταν πρόκειται για παιδιά, οι γονείς μετατρέπονται σε οδηγούς ράλι, τρέχοντας απεγνωσμένα στους κακοτράχαλους δρόμους των βουνών, μόνο και μόνο για να προσφέρουν στα παιδιά τους την ιατρική φροντίδα που δικαιούνται. Αυτή δεν είναι οικονομία πόρων — είναι ανθρωπιστικό έλλειμμα και πολιτική εγκατάλειψη των ανθρώπων των χωριών μας. Και για τους ανθρώπους των Καλαβρύτων πολλές φορές είναι ζήτημα ζωής.

IV. «Εξορθολογισμός» του ΕΣΥ ή ανθρωπολογική εγκατάλειψη;

   Γιατί η ζωή στα ορεινά δεν μπορεί να μετριέται με το GPS ή με τα λογιστικά πρότυπα των αστικών κέντρων. Γιατί εδώ, στα βουνά, κουβαλάμε διαγενεακά τραύματα και μια βαθιά ριζωμένη νοοτροπία του «δεν πάω στο γιατρό» είτε από φόβο, είτε από παραίτηση, είτε από έλλειψη εμπιστοσύνης ή πολιτικής φροντίδας. Και πολλές φορές, εξαιτίας αυτής της διαχρονικής εγκατάλειψης, φτάνουμε πολύ αργά. Όχι για να θεραπευτούμε, αλλά για να ψάχνουμε “μέσον”, να βρούμε απλώς ένα νεκροκρέβατο για τον άνθρωπό μας.

   Αυτό δεν είναι πολιτισμός. Είναι το αποτέλεσμα μιας πολιτείας που έχει ξεχάσει τον πολίτη της υπαίθρου. Μιας πολιτικής που δεν δείχνει σεβασμό στην ανθρώπινη ύπαρξη. Κι έτσι, η ανασφάλεια γίνεται η καθημερινότητά μας και ο φόβος, το νέο φυσιολογικό.

V. Δημογραφική πραγματικότητα: ένας τόπος που γερνά και απομονώνεται

   Όταν μια πολιτεία ξεχνά τους ανθρώπους της, οι συνέπειες δεν είναι μόνο κοινωνικές είναι και δημογραφικές. Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία, ο πληθυσμός των Καλαβρύτων και των γύρω κοινοτήτων γηράσκει ραγδαία Οι ηλικίες άνω των 55 ετών αποτελούν πλέον την πλειοψηφία των κατοίκων. Σχεδόν ένας στους δύο (49,65%) είναι άνω των 55 ετών. Την ίδια στιγμή, οι νεότερες γενιές μειώνονται δραματικά. Χαρακτηριστικό είναι ότι το ποσοστό των νηπίων έως 4 ετών ανέρχεται μόλις στο 2,94%. Σε μια τέτοια κοινωνία, η υγειονομική αυτάρκεια δεν είναι πολυτέλεια. Είναι όρος επιβίωσης. Η πρόσβαση στην περίθαλψη δεν μπορεί να εξαρτάται από τον καιρό ή από τη βενζίνη στο ρεζερβουάρ.

   Και μέσα σε αυτή την πραγματικότητα, τίθεται ένα απλό αλλά θεμελιώδες ερώτημα: Πώς να επιστρέψουμε στα χωριά μας, εμείς που φύγαμε, όταν δεν διασφαλίζεται η Υγεία; Όταν τα Κέντρα Υγείας υπολειτουργούν, το Νοσοκομείο παλεύει με ελλείψεις και η πολιτεία δείχνει να μας έχει ξεχάσει;

VI. Από τη “διαβεβαίωση” του Υπουργού στην πολιτική πραγματικότητα

   Ο Δήμαρχος Καλαβρύτων, Θανάσης Παπαδόπουλος, συναντήθηκε πρόσφατα με τον Υπουργό Υγείας. Ο κ. Γεωργιάδης διαβεβαίωσε ότι “δεν προβλέπεται συγχώνευση” και ότι “οι νέοι οργανισμοί δεν υποκρύπτουν κατάργηση”. Μόνο που η γλώσσα της πολιτικής συχνά μεταφράζεται αλλιώς στην πράξη. Η “μη υποχρέωση” των ενοποιήσεων αφήνει χώρο σε διοικητικές αποφάσεις που μπορούν, με απλή υπογραφή, να αλλάξουν τη φυσιογνωμία ενός νοσοκομείου. Η επικοινωνιακή στρογγυλοποίηση δεν πείθει κανέναν. Όταν ένα νοσοκομείο υποχρηματοδοτείται, όταν δεν γίνονται προσλήψεις και όταν υπηρεσίες “παγώνουν”, η υποβάθμιση είναι γεγονός απλώς δεν το γράφει το ΦΕΚ.

   Και εδώ προκύπτει το ερώτημα που ζητά απάντηση: Παρά τις διαβεβαιώσεις, το Νοσοκομείο Καλαβρύτων έχει ήδη λάβει οδηγίες για τη διαδικασία σύνταξης των “Νέων Οργανισμών”, με προθεσμία έως τα τέλη Νοεμβρίου. Αν πράγματι “παραμένει ως έχει”, ποια πρόταση προτίθεται να υποβάλει η Διοίκησή του; Και γιατί ούτε ο Δήμαρχος Καλαβρύτων ούτε ο Διοικητής του Νοσοκομείου έχουν ενημερώσει επισήμως τους πολίτες; Η σιωπή μπορεί να είναι πολιτικά βολική, αλλά δεν συνιστά διαφάνεια ειδικά όταν διακυβεύονται ανθρώπινες ζωές.

VII. Κονδύλια υπάρχουν ή λείπει η πολιτική βούληση;

   Την ίδια στιγμή, το Ταμείο Ανάκαμψης διαθέτει εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ για την αναβάθμιση των δημόσιων δομών υγείας, την ενεργειακή βελτίωση και τον ψηφιακό εκσυγχρονισμό νοσοκομείων και Κέντρων Υγείας σε όλη τη χώρα. Κι όμως, τέτοια προγράμματα σπάνια αγγίζουν την ορεινή Ελλάδα, εκεί όπου η ανάγκη είναι μεγαλύτερη.

   Αντί να μιλάμε για συγχωνεύσεις και περικοπές, ας αξιοποιήσουμε τους διαθέσιμους ευρωπαϊκούς πόρους για να φτιάξουμε ένα Εθνικό Σύστημα Υγείας ανθεκτικό, ανθρώπινο και αποκεντρωμένο. Η ανάπτυξη και ο εκσυγχρονισμός δεν μπορεί να σημαίνουν να σβήνουν τα φώτα στα νοσοκομεία των βουνών. Αντίθετα, πρέπει να σημαίνει να ανάβουν ξανά, σε κάθε γωνιά της Ελλάδας. Η Δημόσια Υγεία δεν είναι χάρη του κράτους·. Είναι συνταγματικό δικαίωμα κάθε πολίτη. Το ίδιο το Άρθρο 21 παρ. 3 του Συντάγματος ορίζει ότι: «το Κράτος μεριμνά για την υγεία των πολιτών και παίρνει ειδικά μέτρα για την προστασία της νεότητας, του γήρατος και των αναπήρων». Επομένως, η υπεράσπιση της υγείας στα Καλάβρυτα δεν είναι πράξη αντίστασης μόνο. Είναι πράξη συνταγματικής συνέπειας.

VIII. Ένα κάλεσμα ευθύνης και συλλογικής δράσης

   Η προσπάθεια αυτή δεν είναι προσωπική είναι υπόθεση όλων μας. Το ψήφισμα που ξεκινήσαμε είναι μόνο η αρχή. Όμως για να έχει αποτέλεσμα, πρέπει να αφυπνιστούμε όλοι, γιατί τις τελευταίες δεκαετίες όλο και περισσότερα θυσιάζουμε σε αυτόν τον τόπο. Μάθαμε να μην διεκδικούμε, να χάνουμε σιωπηλά τα δικαιώματά μας και στο τέλος να ζούμε μέσα στην ανασφάλεια και την επισφάλεια. Υποστηρίξτε το ψήφισμα «Ναι στην ενίσχυση των υγειονομικών δομών του Δήμου Καλαβρύτων» στην πλατφόρμα του avaaz.org. Γιατί τα Καλάβρυτα και όλα τα Καλαβρυτοχώρια δεν χρειάζονται άλλη σιωπή. Χρειάζονται φωνές, πρόσωπα και ψυχές που να πιστεύουν πως ο τόπος μας αξίζει καλύτερα.

* Γεννημένη και μεγαλωμένη στη Δάφνη Καλαβρύτων, η Στεφανοπούλου Αναστασία σπούδασε Μαθηματικός στο Πανεπιστήμιο Πατρών. Από τότε ζει και εργάζεται στην Πάτρα, όπου ασκεί το επάγγελμα της μαθηματικού.

ΠΗΓΗ: Πέμπτη, Οκτωβρίου 23, 2025, https://www.kalavrytanews.com/2025/10/blog-post_693.html.

Κέρτεζη: Η οθωμανική οικονομική απογραφή του 1583 – Μέρος Β΄

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΜΕΤΑ ΑΠΟ 120 ΧΡΟΝΙΑ

   Από το 1463 μέχρι το 1583 πέρασαν 120 χρόνια. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν έγιναν ενδιάμεσα κι άλλες οικονομικές απογραφές. Συμφωνήσαμε όμως με την ιδιωτική εταιρεία, ότι, αφού δεν ήσαν πλήρεις, να δώσουμε βάρος σ’ αυτήν του 1583.

   Αυτή την περίοδο είχε εισαχθεί το νόμισμα «γρόσι», ενώ σ’ αυτήν του 1460-63 έγιναν με το νόμισμα «ακτσιές». Ενδιάμεσα υπήρξε το νόμισμα «παράς». Περισσότερα σημειώσαμε στο  Α΄ μέρος (φ. 91, Ιούλιος 2025) στη σταθερή στήλη μας στην ΩΡΑ.

   Να σημειώσουμε εισαγωγικά ότι στη απογραφή του 1583 έχουμε κι άλλες αλλαγές, πέραν του νομίσματος, όπως θα δούμε αναλυτικά. Ανάμεσά τους σημειώνω την αναφορά στα ταβερνεία της Κέρτεζης και στο φόρο τους, στην αναλυτική αναφορά στα δημητριακά και στο φόρο τους, στο μετάξι, στα μελίσσια, κ. ά. Σημαντικό στοιχείο αποτελεί επίσης ο διαχωρισμός της Κέρτεζης σε έξι συνοικίες με εκκλησιαστικές ονομασίες και η καταγραφή των υπόχρε3ων φορολογικά επικεφαλής των οικογενειών με βάση τη συνοικία τους!

ΙΙ. ΤΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΤΗΣ ΑΠΟΓΡΑΦΗΣ ΤΟΥ 1583[1]

     «Με βάση τον πίνακα που παραθέτουμε (μεταφρασμένο στα ελληνικά) οι φόροι είναι τριών ειδών: α) κεφαλικός φόρος (ανά κάτοικο), β) παραγωγικός (με βάση τη συνολική παραγωγή ανά είδος) και γ) άλλοι φόροι (γάμου και ποινών). Η πρόσοδος είναι σε γρόσια.

Η Οθωμανική απογραφή του 1583 για την Κέρτεζη στα ελληνικά.

     Επειδή δεν έχουμε αναλυτική απογραφή του συνόλου των κατοίκων, δεν μπορούμε να διαιρέσουμε ώστε να συμπεράνουμε τον συνολικό κεφαλικό φόρο (7.425 γρόσια) ανά κάτοικο. Επίσης δεν έχουμε αναλυτικά του φόρους για ποινές και για γάμους. Έχουμε μόνο το σύνολο για το έτος αυτό, που φθάνει αισίως στα 760 γρόσια.

     Εκεί που έχουμε αναλυτικά στοιχεία φορολογίας είναι για την πρωτογενή, δευτερογενή και τριτογενή παραγωγή. Δεν φορολογούνται ακόμα τα ζώα! Παρατηρούμε όμως τι καλλιεργούσε τότε η Κέρτεζη!

     Ως δευτερογενής παραγωγή θεωρείται η λειτουργία των νερόμυλων. Κατ’ αρχάς μπορούμε να δούμε ότι έχουμε πολλούς νερόμυλους και την εποχή εκείνη. Οι νερόμυλοι σε μια εποχή προβιομηχανική αποτελούν ανώτατο στάδιο βιοτεχνίας και γι’ αυτό φορολογούνται στυγνά. Επίσης εκείνη την ιστορική περίοδο φαίνεται έμμεσα ότι την ιδιοκτησία την είχαν οι χριστιανοί ντόπιοι κάτοικοι που επίσης είχαν και την τεχνογνωσία. Το σύνολο των νερόμυλων είναι 4 σε λειτουργία και 2 παλαιοί κατεστραμμένοι, όπου όλοι φορολογούνται, με 60 και 15 γρόσια αντίστοιχα. Να σημειώσουμε επίσης ότι υπάρχει και μια φορολογία με 160 γρόσια «χώρων», για την οποία μπορούμε να πιθανολογήσουμε, αλλά όχι με βεβαιότητα.

     Ως τριτογενή παραγωγή θα θεωρήσουμε τα μαγαζιά στην αγορά της Κέρτεζης με την ονομασία «ταβερνεία». Δεν ήταν σκέτα καφενεία, αλλά κυρίως κρασοπουλειά με κάποιο μεζέ που τα συνόδευε. Ταβερνεία διέθετε η Κέρτεζη μέχρι τη δεκαετία του 1970, τα οποία κατόπιν μετεξελίχθηκαν σε καφεστιατόρια μέχρι τις ημέρες μας. Τα ταβερνεία βρίσκονται σε έξι (6) κτίσματα, αφού θα ήταν διάσπαρτα σε κεντρικά σημεία των 5 συνοικιών! Ο φόρος για κάθε ταβερνείο ήταν 30 γρόσια και το σύνολο 180 γρόσια.

ΙΙΙ. Η ΠΡΩΤΟΓΕΝΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΟ 1583

     Φαίνεται πεντακάθαρα ότι η βασική παραγωγή είναι η πρωτογενής. Αξίζει να σημειωθεί ότι είναι πλούσια και σε ποσότητα και σε ποικιλία. Για λόγους μεθοδολογικούς και εκπαιδευτικούς, θα την διαχωρίσουμε σ’ έξι ομάδες:

   α) Χορτολιβαδική (800 γρόσια για χριστιανούς και άλλα 80 μόνο για μουσουλμάνους). Δεν αναφέρεται μονάδα μέτρησης.

   β) Γεωργική παραγωγή δημητριακών 35 φορτωμάτων σιταριού και 40 φορτωμάτων κριθαριού, όπως και λίγης σίκαλης (1 μόλις φόρτωμα) έδωσαν φόρο αντίστοιχα σε γρόσια: (1.960, 1.280 και 42, δηλαδή σύνολο 3.282 γρόσια). Στην παραγωγή αυτή αξίζει να προστεθεί και η καλλιέργεια δύο ειδών από «κεχρί».^[2] Από το απλό κεχρί είχαμε παραγωγή 12 φορτώματα,  ενώ από το μαύρο 30 φορτώματα. Η συνολική φορολογία ήταν 1.344 γρόσια (384+960).

     Η μονάδα μέτρησης ήταν τα φορτώματα (στα υποστατικά ή φορτηγά ζώα). Η μονάδα αυτή χρησιμοποιείτο στην ορολογία μέχρι να χαθούν στην πράξη τα ζώα αυτά, μετά την αντικατάστασή τους από τα αγροτικά αυτοκίνητα και τα τρακτέρ στη σύγχρονη εποχή.

   γ) Αμπελουργική παραγωγή (από την εποχή της αρχαίας Κύναιθας). Εδώ φορολογείται ο μούστος, πριν γίνει κρασί. Δεν γνωρίζουμε ακριβώς τι σημαίνει η μονάδα μέτρησης «μέτρα». Πιθανά να ήταν η «μπότσα».^[3] Έχουμε λοιπόν ετήσια παραγωγή 160 μπότσες το χρόνο (δηλαδή 410,24 κιλά, η οποία θεωρείται μικρή) με φόρο όμως 3.200 γρόσια. Επομένως η μικρή παραγωγή οφείλεται στην πολύ υψηλή φορολογία, δεδομένου ότι οι μουσουλμάνοι λόγω Κορανίου δεν πίνουν αλκοολούχα ποτά, που ήταν πιθανά και σε διωγμό!

   δ) Εντομοκαλλιέργειες: Σημαντική είναι η παραγωγή μεταξιού, δηλαδή με καλλιέργεια μεταξοσκωλήκων σε μουριές (σηροτροφία). Η σηροτροφία στην Κέρτεζη διατηρήθηκε μέχρι τις αρχές του 20^ου αι. Παράχτηκαν 10 λίτρα μετάξι με φόρο 600 γρόσια. Παράλληλα έχουμε και κάποια παραγωγή μελιού με μελισσοτροφία με 70 γρόσια. Η μελισσοτροφία διατηρείται μέχρι τις ημέρες μας.

   ε) Δεν έχουμε πέραν της προσόδου για το χόρτο, ως τροφής των ζώων, φορολογία για την κτηνοτροφία, αλλά έχουμε όμως 150 γρόσια φορολογία σε χοίρους, ζώα που δεν τρώνε οι μουσουλμάνοι.

   στ) Μικρή ήταν η παραγωγή καρυδιών, ειδικά σε σχέση με τη σημερινή εποχή. Έχουμε μόνο ένα φόρτωμα καρύδια με φόρο 56 γρόσια.

     Να σημειώσουμε ότι υπάρχουν ακόμα κάποια ενδιαφέροντα στοιχεία ανά συνοικία. Αφορούν τη φορολογία κληρονομιών, αλλά και την απαλλαγή από αυτή στους «γερακοτρόφους»! Τα γεράκια ήταν μέσα ταχυδρομικών αποστολών! Οι αναφορές σε αυτούς είναι ονομαστικές σε κάθε συνοικία!»

IV. ΟΙ ΕΞΙ ΣΥΝΟΙΚΙΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΕΠΙΚΕΦΑΛΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΩΝ

   Τα στοιχεία της απογραφής αυτής βρίσκονται στις σελίδες 252 -255 του αντίστοιχου καταστίχου.[4] Αναφέρονται στην Κέρτεζη που «υπάγεται στα Καλάβρυτα». Κατανοούμε λοιπόν ότι στην πρώτη περίοδο της Οθωμανικής κυριαρχίας στην Πελοπόννησο η έδρα ήταν τα Καλάβρυτα. Η Κέρτεζη διέθετε έξι εμφανείς συνοικίες.

   Οι έξι συνοικίες της Κέρτεζης (με εκκλησιαστικές ονομασίες) αναφέρονται με την εξής σειρά: 1) «Συνοικία Αγίας Βαρβάρας». 2) «Συνοικία Αγίου Γιάννη Μπάλα». 3) «Συνοικία Άγιου Δημήτρη». 4) «Συνοικία παπα Θόδωρου». 5) «Συνοικία Γαϊτάνη επίσης γνωστή ως Άγιος Γιάννης κάτω (συνοικία)», 6) «Συνοικία Αγίου Θόδωρου».

   Μόνο να υποθέσουμε που ήταν οι συνοικίες μπορούμε και με κίνδυνο να κάνουμε λάθος. Μια υπόθεση είναι ότι η καταγραφή γίνεται από τα ανατολικά προς τα δυτικά. Αν ισχύει τότε η σημερινή Αγία Βαρβάρα στα ΒΑ του σύγχρονου οικισμού της Κέρτεζης έχει ιστορία από τότε (χωρίς την μετέπειτα εμφανή προσθήκη νότιά της). Υπάρχουν οι συνοικίες Αη Δημήτρη και Αη Γιάννη και σήμερα, αλλά δεν είναι βέβαιο ότι πρόκειται για τις ίδιες περιοχές.

   α) Στην συνοικία της «Αγίας Βαρβάρας» αναφέρονται 60 επικεφαλής οικογενειών! Πρόκειται δηλαδή για μια πολύ πυκνοκατοικημένη συνοικία. Ανάμεσά τους ο ιερέας «Παπα Μανώλης». Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Άγγελος Μερκάνας, …., Θόδωρος Σταυράκης, ….., Σταμούλης Παπανικόλας, Άγγελος Παπαγιάννης, …, Παπα Μανώλης, …., Βασίλης Κονικλής, Ζαχαρίας Τσαγκάρης, …., Αλέξανδρος Νάζος, …., Παύλος Αρνάς, …., Βάλιος Βεντέκας, Στάθης Κουβαράς, Μαν’ωλης Χαρκόπουλος, …., Κώστας Μουρκανάς.».

  β) Στην συνοικία του «Αγίου Γιάννη Μπάλα» αναφέρονται 54 επικεφαλής οικογενειών. Δεν αναφέρεται ιερέας εμφανώς. Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Στέφανος Κωστάνης, …, Μιχάλης Λιόλος, …, Βασίλης Αρνάς, …, Μανώλης Καρνίτσας, …, Γιώργης Τσέκος, …, Στάθης Λαζάρου, Δήμος Τσουκαλάς, …, Λεοντάρης Πέρκης, …, Γιώργης Κολιγκιώνης, …, Γιάννης Κωστάκης, …».

   γ) Στην συνοικία του «Άγιου Δημήτρη» αναφέρονται 67 επικεφαλής οικογενειών. Ανάμεσά τους οι ιερείς «Παπα Γιάννης» και «Παπα Βάλιος». Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Μανώλης Μαλαυρός, …, Σταμάτης Αρνάς, …, Σταμούλης Παπαδάς, …, Νικόλας Μαυρόπουλος, …, Λάζαρος Γαϊτάνης, …, Νικόλας Παλιούρης, Δήμος Τσένας, …, Γιώργης Κοντονικόλας, Θόδωρος Κρανίτσας, …, Θόδωρος Πετρόπουλος, Γιώργης Μαυρομάτης, Γκίνης Γιάννη Τσένας».

   δ) Στην συνοικία του «παπα Θόδωρου» αναφέρονται 54 επικεφαλής οικογενειών. Δεν αναφέρεται άλλος ιερέας. Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Βασίλης Κομνηνός, …, Στέφανος Καρυάς, Σταμάτης Πανίτσας, …, Αλέξανδρος Μακρυχέρας, …, Θόδωρος Άσιος, …, Θόδωρος Πετρής, …, Δήμος Ζούλας, …, Λαυρέντης Μαθιός, …, Δήμος Μακλούνης, Γιώργης Μιχάλη».

   ε) Στην συνοικία «Γαϊτάνη επίσης γνωστή ως Άγιος Γιάννης κάτω (συνοικία)» αναφέρονται 20 επικεφαλής οικογενειών. Δεν αναφέρεται ιερέας εμφανώς. Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Θόδωρος Γαϊτάνης, …, Νίκος Ξένος Θόδωρου, …, Στάθης Χαρκόπουλος, Σταμούλης Μπούζας, Γιώργης Πετρής, Σταμάτης Γερακάρης, Γιώργης Ζεβός, …, Γιώργης Σκορδούλας, …».

   στ) Στην συνοικία του «Αγίου Θόδωρου αναφέρονται 26 επικεφαλής οικογενειών. Δεν αναφέρεται ιερέας εμφανώς. Δημοσιεύουμε λίγα ενδεικτικά επώνυμα κατά σειρά στο έγγραφο: «Δήμος Καστανιώτης, …, Γιάννης Καπέρης, …, Λεοντάρης Τόγιας, …, Δήμος Πολίτης, …, Δήμος Κυρκομύτης, …, Αλέξανδρος Ραχλούμος, …, Νικόλας Βασίνης, …, Γιώργης Πετρόπουλος, Γιώργης Μαυρομάτης».

  Μια πρώτη, αλλά βασική, παρατήρηση που κάνουμε τα επώνυμα δεν έχουν καμία σχέση με τις λίστες που διαθέτουμε κατά την επανάσταση του 1821, τη συνέλευση για τα νερά του 1919, πολύ δε περισσότερο με τα σημερινά δεδομένα.

   Μια δεύτερη παρατήρηση είναι το σύνολο των επικεφαλής οικογενειών που είναι 281 υπόχρεοι: 60+54+67+54+20+26= 281. Ακόμα κι αν θεωρήσουμε ότι αρκετοί ανήκουν στην ίδια οικογένεια (αναφέρονται κάποιοι ως γιοί), δεν μπορούμε παρά να πούμε ότι η Κέρτεζη είχε υπερπληθυσμό! Αναλυτική, όμως, και συγκριτική μελέτη επιθυμούμε να κάνουμε στον Δ΄ τόμο το σειράς, αν μας χαριστεί ζωή…

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: 1^η δημοσίευση στην ΩΡΑ των ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ, στήλη Βουραϊκές νύξεις, φ. 92, σελ. 28-29.

Παραπομπές

[1] Η παράγραφος αυτή, όπως και η επόμενη αποτελούν αποσπάσματα από το βιβλίο μας: ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΣΤΑ ΒΟΥΝΑ, εκδ. Αρμός, Ιούνιος 2024, σελ. 55-58.

^[2] Διαβάζουμε στη Βικιπέδια σχετικά: «Το κεχρί είναι η γενική ονομασία διαφόρων ειδών ποωδών φυτών της οικογένειας των Αγρωστιδών (Graminae), τα οποία παράγουν μικρά εδώδιμα σπέρματα και χρησιμοποιούνται ως τροφή του ανθρώπου ή ως ζωοτροφή. Το κεχρί ανακαλύφθηκε και καλλιεργήθηκε συστηματικά για πρώτη φορά στην Κίνα το 7500 π.Χ..

   Όλα τα είδη κεχριού αναπτύσσονται αντίστοιχα με το σόργο [= ένα από τα περίπου 30 είδη, όπως είναι το γνωστό «καλαμπόκι», από το στέλεχος του οποίου κατασκευάζονταν και στην Κέρτεζη οι σκούπες] με μόνη διαφοροποίηση ότι ενίοτε η παραγωγή στελεχών (αδέλφωμα) είναι πιο άφθονη. Ο χρό-νος του βλαστικού τους κύκλου είναι σύντομος από 2 έως 3 μήνες για τα πρώιμα και 5 μήνες για τα όψιμα…». ΠΗΓΗ: Βικιπέδια.

^[3] Η «μπότσα» ήταν μονάδα μέτρησης υγρών: «μέτρο χωρητικότητας υγρών για τη μέτρηση κυρίως μούστου ή κρασιών, ίσο με δυο μετρικές οκάδες, (2x 400×3,2) = 2.560 γραμμάρια πριν από την οκά! 1 οκά αντιστοιχούσε σε 1,28 κιλά και η μία μπότσα σε 2 οκάδες=2,564 κιλά περίπου.

   Πηγή: https:// el.wiktionary.org/wiki/.

[4] ΒΟΑ ΤΤ607, όπου BOA: Başbakanlık Osmanlı Arşivi (The Ottoman Archives of the Prime Minister’s Office, Αρχεία Πρωθυπουργίας της Κωνσταντινούπολης). TT: Tapu Tahrir.

Κέρτεζη: Η 1^η οθωμανική οικονομική απογραφή (1460)

Α΄ ΜΕΡΟΣ

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. Η ΚΑΤΑΛΗΨΗ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΡΧΙΑΣ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ

     Βρισκόμαστε στην πρώτη φάση της Οθωμανικής κυριαρχίας στην Πελοπόννησο. Οι Οθωμανοί πραγματοποιούσαν ανά περιόδους οικονομικές απογραφές. Συντάσσονταν στην παλαιοτουρκική γλώσσα (είδος αραβικής). Τα έγγραφα φυλάσσονται μέχρι τις ημέρες μας στα γενικά αρχεία του σημερινού κράτους της Τουρκίας…

     Ήλθα σε επαφή με ιδιωτική ελληνική εταιρεία, που διαχειρίζεται και μεταφράζει τα εν λόγω έγγραφα, αρχικά στην νεοτουρκική γλώσσα και τέλος στην ελληνική. Αρχικά ήλθε στα χέρια μου η οικονομική απογραφή του 1583 για την Κέρτεζη^[1] και μετά από ένα χρόνο του 1460-63.

   Έτσι ήλθαν τα μεν πρώτα έγγραφα στα χέρια μου, στον χρηματοδότη,^[2] αλλά και σε κάποια ελάχιστα ακόμη θεσμικά πρόσωπα.^[3] Όσον αφορά τα δεύτερα (1460-63) είναι, κατά το κλείσιμο του βιβλίου, μόνο στα δικά μου χέρια και στο νέο μας χρηματοδότη.^[4]

Γεφύρι στα Τσακαλέϊκα, Κέρτεζη – Καλαβρύτων

Ενημέρωση από τον Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα προς τον ερευνητή Θοδωρή Χαμάκο

   Είναι χτισμένο στη θέση Τσακαλέϊκα επί του χειμάρρου Ελλάδα ή Ελά, του οποίου οι μικρές πηγές που δημιουργούνται από τα χιόνια και τις βροχές βρίσκονται στο βουνό Καρβελού και που ενώνεται 200 μέτρα πιο κάτω με τον Κερτεζίτικο Βουραϊκό, στον μύλο του Λιάρου-Λαφογιάννη.

   Είναι ένα μονότοξο γεφύρι, καταβιβασμένο, με κάθετα βάθρα, χωρίς στηθαία, μια σειρά καλοπελεκημένους θολίτες, του οποίου έχει γίνει τσιμεντένια επέκταση και στις δύο πλευρές του όπως επίσης και στην επιφάνεια διάβασής του.