Αρχείο κατηγορίας Καλαβρυτινά και Κερτεζίτικα

Ποικίλες κλειστές διαδρομές στην Κέρτεζη των νερών και του πράσινου – Ι. Η μικρή οικιστική διαδρομή

Ποικίλες κλειστές διαδρομές στην Κέρτεζη των νερών και του πράσινου – Ι. Η μικρή οικιστική διαδρομή

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Α. Εισαγωγικά

Πριν ενάμισυ χρόνο πάρθηκε η αρχική απόφαση από το Περιβαλλοντικό Κέντρο Κλειτορίας-Ακράτας για ένταξη και της Κέρτεζης στα βιωματικά εκπαιδευτικά και εν γένει περιβαλλοντικά μαθήματα. Πρόσφατα (9 Ιούνη 2020) είχαμε και την επίσκεψη και των τεσσάρων στελεχών του κέντρου στην Κέρτεζη, όπου και τους ξεναγήσαμε σε τρεις διαδρομές γύρω από τις απαρχές του κερτεζίτικου Βουραϊκού περνώντας και από πολλά φυσικά και τεχνικά μνημεία.

Παράλληλα ο Σύλλογος Κερτεζιτών Αθήνας με έχει παρακαλέσει να σχεδιάσω μερικές διαδρομές. Έτσι αποφάσισα να τις σχεδιάσω, εμπλουτίσω με φωτογραφικό οδοιπορικό και φυσικά συγκεκριμένα σχόλια. Σε κάποια σημεία θα κάνω ειδικές παρατηρήσεις για διευκόλυνση των περιπατητών και οδοιπόρων. Όλες οι διαδρομές θα έχουν αφετηρία και τέρμα την κεντρική μας πλατεία, όπου ο Πλάτανος και η πέτρινη εκκλησία της Παντάνασσας (Γέννηση της Θεοτόκου).

Θα ξεκινήσουμε με την πιο μικρή διαδρομή που μπορούν να κάνουν και μικρά παιδιά του νηπιαγωγείου ή των πρώτων τάξεων του δημοτικού, είτε με τους γονείς τους, είτε μέσω του περιβαλλοντικού Κέντρου και των νηπιαγωγών ή δασκάλων τους. Θα την ονομάσω «η μικρή οικιστική διαδρομή» για χάρη της συνεννόησης. Όλες οι νότιες διαδρομές θα περνούν από τον Πύργο του Φραντζή/«Λιάρου», θα εφάπτονται του πεσμένου νερόμυλου και νεροτριβής Λαφογιάννη/«Λιάρου», το Κεφαλόβρυσο, τον Αη Γιάννη, τις τρεις πέτρινες γέφυρες και τις παρυφές του καστανόδασους.

Για καλύτερη εικόνα θα υπάρχουν δύο σχέδια των διαδρομών. Ένα πάνω σε κοντινή φωτογραφία και ένα σε απόσπασμα του παγκόσμιου χάρτη (google map). Θα συμπληρώνονται με πλήθος φωτογραφιών κατά τη διαδρομή, νοητές στάσεις και σχόλια. Κάποια σχόλια θα αναρτηθούν σε δεύτερη φάση. Πατώντας δεξί κλικ σε κάθε φωτογραφία βγαίνει πολύ μεγαλύτερη και φυσικά καθαρή «σε νέα καρτέλα».

Β. Η μικρή οικιστική διαδρομή

Ξεκινάμε από τη θέση 1 (κεντρικός πλάτανος και Παντάνασσα με το πέτρινο επιβλητικό καμπαναριό), περνάμε στη θέση 2 ( στην προέκταση του μεγάλου αλλά σκεπασμένου πέτρινου γεφυριού στο παραπόταμο Λίθο που έρχεται από τα έλατα. Κατόπιν θα πάρουμε ένα μέρος ενός παλιού στενού δρόμου του οικισμού με στάση στη θέση 3, όπου και το πέτρινο ορατό γεφύρι του «Γιαγουδή»/»Πλιάκα» πάνω από την κοίτη του ποταμίσκου των κεντρικών νερών από το Κεφαλόβρυσο.

Στη θέση 4 θα φανταστούμε τον πολύ παλαιό (από την τουρκοκρατία) νερόμυλο και νεροτριβή που δούλευε μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1960. Στα είκοσι μέτρα συνδέονται ο παραπόταμος Λίθος με τα κεντρικά νερά του Κεφαλόβρυσου και στα τριάντα με τον χείμαρρο Ελα. Είμαστε λοιπόν δίπλα στις απαρχές του Βουραϊκού.

Στη θέση 5 θα πλησιάσουμε από κοντά και την είσοδο του μισού πλέον πύργου του πρώην πρωθυπουργού της Κωνσταντινούπολης Φραντζή με τις πολεμίστρες του και δίπλα το μισοπεσμένο σπίτι των Φραντζαίων.

Θα συνεχίσουμε παράλληλα με το μυλαύλακο μέχρι την πλατεία «Ομόνοιας» στην θέση 6 (και 11), που λειτουργεί ως πολλαπλό πέρασμα και μικρό πάρκινγκ, όπου και ο τριπλός διαχωρισμός των νερών του κεφαλόβρυσου. Θα φτάσουμε και θα σταθούμε αρκετά μέχρι την διπλή πλατεία του Κεφαλόβρυσου (θέση 7) με τις δύο μεγάλες του πηγές, τον πλάτανο, τα δύο έλατα και τον πρώτο τριπλό διαχωρισμό των νερών του για άρδευση των κήπων.

Στη θέση 8 θα συναντηθούμε με το ναό που τιμάται το Γενέθλιο του Ιωάννη του Προδρόμου (Αη Γιάννης), δεύτερος αρχαιότερος σωζόμενος στην Κέρτεζη. Θα ακολουθήσουμε ένα δεύτερο στενό οικιστικό δρομίσκο και θα φτάσουμε στο πέτρινο σκεπασμένο γεφύρι στα Ρηγέϊκα (θέση 9), πάνω στον χείμαρρο Ελά, που διαπερνά το νοτιοδυτικό καστανόδασος. Εκεί έχουμε φτάσει και στις παρυφές του καστανόδασους όπου και θα το «ακουμπήσουμε» οπτικά.

Στη θέση 10 θα δούμε το κρυφό νεραύλακο που άρδευε του κήπους στα νοτιοδυτικά του χωριού και κάτω από τον Αη Γιάννη, πορευόμενοι σε νέο δρομίσκο που αντικατέστησε στα μέσα του 20ου αι. τον δρομίσκο του «Γιαγουδή». Θα φτάσουμε πάλι στην πλατεία Ομόνοιας (θέση 11), αλλά θα πορευτούμε από τον αυτοκινητόδρομο, που ένα μέρος του αποτελεί σκέπασμα του κεντρικού ποταμίσκου με τα νερά του Καφαλόβρυσου.

Στη θέση 12 θα δούμε από τα βόρεια τον μισό σωζόμενο πύργο του Φραντζή/«Λιάρου» και το σπίτι του… Στη θέση 13 ξαναπερνάμε τον παραπόταμο Λίθο και τερματίζουμε στην κεντρική πλατεία 14. Είναι η ώρα να πιούμε ή να φάμε σε ένα από τα πολλά καφεστιατόρια…

Δείτε τη διαδρομή στον παγκόσμιο χάρτη βλέποντας προς τον βορρά:

Γ. Πλούσιο φωτογραφικό υλικό και σχόλια

Το οικόπεδο της πλατείας οι πληροφορίες λένε ότι δωρήθηκε από την οικογένεια Τσιρίκου ή Τζιρίκου τέλος του 18ου αι με αρχές του 19ου. Τότε φυτεύτηκε και ο πλάτανος.

Μετά την Επανάσταση και κατά τα έτη 1829-1831 (το ελληνικό σχολείο της Κέρτεζης βρήκε τη 2η προσωρινή στέγη και) λειτούργησε πάλι με 81 μαθητές και 1 μαθήτρια (66 ντόπιοι και 16 από τα γύρω χωριά) στο παλιό γυναικωνίτη της Παντάνασσας (πλατεία). Χρηματοδοτήθηκε από 46 οικογένειες της Κέρτεζης με 1057 γρόσια. Συνεχίστηκε η λειτουργία του, αλλά με διακοπές [Γιούλα Γ. Κωνσταντοπούλου, «Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΡΧΙΑ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟ, Διδακτορική διατριβή, 2009, σελ. 139 κ. εξής].

Το αρμολόι του εξωτερικού του τοίχου πραγματοποιήθηκε το Φθινόπωρο του 2018 και στέφεται από επιτυχία. Σοφατίστηκε κατά κάποιες πληροφορίες το 1962. Τότε δεν υπήρχε η σύγχρονη προσθήκη αρμολογήματος. Το σοφάτισμα είχε χαρακτήρα ασφάλειας των τοίχων, που είχαν κτιστεί πολύ πριν το 1870 με αργιλώδη λάσπη της περιοχής κι άχυρο. Περισσότερα στο βιβλίο «ΣΤΑ ΙΧΝΗ ΤΟΥ ΣΥΛΛΟΓΙΚΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ», ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ Α. ΜΠΟΥΡΔΑΛΑ, εκδ. Αρμός 2019, σελ. 248-250.

Επιλέχθηκε και μεταφέρθηκε (αισθητικά σωστά) το μεγαλύτερο μέρος τους αριστερά της νέας κεντρικής πόρτας, εις βάρος όμως της ιστορίας του ναού. Ευτυχώς παρέμεινε  ένα μέρος τους, που φανερώνει τα δεξιά όριά της και διασώζεται μέρος της ιστορίας του ναού. Επομένως ο παλιός γυναικωνίτης, όπου και το προσωρινό ελληνικό σχολείο το 1828-1831 ήταν αρκετά πιο μπροστά από τον σύγχρονο.

Το 1965 προστέθηκε και το γνωστό ρολόι του με δωρητή τον (+) Παναγιώτη Γεωργίου Χαραλαμπόπουλο, μετανάστη στις ΗΠΑ. Η νέα μεταλλική σκεπή του τρούλου του καμπαναριού αποτελεί ανακαίνιση με δωρεά του 2008 των εν Η.Π.Α. κερτεζιτών υιών του (+) Ιωάννη Στεφανόπουλου.

Η κεντρική πλατεία τον κρύο χειμώνα είναι ορφανή και ο πλάτανος γυμνός… Στο βάθος φαίνεται η πέτρινη βρύση που κτίστηκε κατά την τελευταία ανακαίνιση αρχές δεκαετίας του 2000.

Ι. Ναός Γέννησης της Θεοτόκου, νέος πολιούχος, δεσπόζει επί της κεντρικής πλατείας με καμπαναριό και ρολόι, όπου τον συμπληρώνει υπεραιωνόβιος Πλάτανος. Πανηγυρίζει στις 8 Σεπτέμβρη. Κατά τον λαογράφο και ιστοριοδίφη κερτεζίτη Ανδρέα Χρυσάνθου Βορύλλα / «Κεκέ», πρέπει το οικόπεδο να δωρήθηκε από Τσιρικέους περί το 1800. Άρχισε να κτίζεται σταδιακά. Ολοκληρώθηκε η φάση λειτουργίας του πριν τον 20ο αι.  Απόδειξη αποτελεί το γεγονός ότι οι περισσότερες κινητές παλαιές του εικόνες έχουν αγιογραφηθεί το 1870. Πολύ αργότερα προστέθηκε το (υπάρχον) ξυλόγλυπτο Δεσποτικό, που αποτελεί δωρεά του 1953 (επιγραφή) από τους (+) Χρίστο και Αλκιβιάδη Κουτσοχέρα. Η αποπεράτωση του Γυναικωνίτη έγινε το 1956, με δωρεά του Αθανασίου Σ. Κούρτη. Το νέο τέμπλο έγινε ομοίως το 1956. Οι βόρεια και ανατολική πόρτα (βημόθυρα) που είχε από τον 19ο αι. με τους αρχαγγέλους Γαβριήλ και Μιχαήλ φυλάσσονται στην Αγία Βαρβάρα.

Η αρχιτεκτονική του είναι τρίκλιτος Βασιλική με γυναικωνίτη και με τρείς Αγίες Τράπεζες και τρεις μεγάλες κόγχες. Η μεγάλη και κεντρική Αγία Τράπεζα μετά από σχετικό «δημοψήφισμα» έχει αφιερωθεί στη Γέννηση της Θεοτόκου. Η δεξιά Αγία Τράπεζα, που αντιστοιχεί στο δεξιό κλίτος, έχει αφιερωθεί στην Αποκεφάλιση του Τιμίου Προδρόμου και γι’ αυτό εορτάζει και λειτουργεί στις 29 Αυγούστου. Η αριστερή, που αντιστοιχεί στο αριστερό κλίτος, έχει αφιερωθεί στον Απόστολο Πρωτόκλητο Ανδρέα και λειτουργεί στις 30 Νοέμβρη, εξού και το αριστερό εικονοστάσι του εντός του Ναού.

Έτσι και οι τρεις προτάσεις για το νέο Πολιούχο πήραν τη θέση τους. Εάν παρατηρήσει κανείς τις εικόνες του τέμπλου, θα δει εικόνες και για τις τρεις αφιερώσεις. Το παλαιό τέμπλο ήταν ξυλόγλυπτο, ενώ το νεώτερο είναι γύψινο και έγινε το 1957-58 με διακόσμηση των αδελφών Κοντογιώργη από τον γειτονικό Πριόλιθο.

Το εσωτερικό των τριών κογχών με την Πλατυτέρα στην κεντρική και μεγαλύτερη και άλλους αγίους Λειτουργούς, όπως δεξιά και αριστερά του κυρίως Ναού των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου, αγιογραφήθηκε το 1971, με δωρεές ενοριτών.

Το οικόπεδο επί του οποίου κτίστηκε ο νέος κεντρικός ναός οι πληροφορίες λένε ότι δωρήθηκε από την οικογένεια Γιαννόπουλου τέλος του 18ου αι με αρχές του 19ου. Ο ναός όμως τελείωνε λίγα μέτρα ανατολικότερα. Κατά το αρμολόι του 2018 φάνηκε η θέση που ήταν η κεντρική είσοδος.

Η βρύση στη διασταύρωση των δρόμων του Υ του χωριού, στο κέντρο. Πρόκειται για βρύση που σήμερα είναι στο χώρο στάθμευσης, κοντά στα κλειστά πλέον «ουρητήρια». Παλαιότερα ήταν λίγο πιό δυτικά. Διευκόλυνε την γύρω γειτονιά και είχαν πρόσβαση σ’ αυτήν τα βόρεια σπίτια στα «Παναγουρέϊκα», τα νότια μέχρι του «Γιαγουδή», αλλά και μερικά πιο κοντινά σπίτια, όπως μερικά από τα «Τσιρικέϊκα». Περισσότερα για τις Βρύσες εντός του οικισμού στο βιβλίο «ΤΑ ΝΕΡΑ ΤΩΝ ΒΟΥΝΩΝ ΚΑΙ Η ΚΕΡΤΕΖΗ», ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Α. ΜΠΟΥΡΔΑΛΑΣ, ΚΕΦ. Α΄, σελ. 15-38.

Η ξεθεμελιωμένη πέτρινη και πλήρως τοξωτή γέφυρα στα «Τσιρικέϊκα». Πρόκειται για πέτρινη και πλήρως τοξωτή γέφυρα που ένωνε, στο κέντρο της Κωμόπολης, τον βόρειο κερτεζίτικο μαχαλά με την περιοχή περί το Κεφαλόβρυσο. Ήταν η βασική και μοναδική εκεί μέχρι το 1930. Η γέφυρα άρχισε να παραμελείται και να ξηλώνεται. Το Καλοκαίρι του 1972 ξεθεμελιώθηκαν οριστικά οι βάσεις της –πάλι επί στρατιωτικής χούντας- μετά την τσιμεντένια επέκταση της νέας και δημιουργίας πάρκινγκ. Διηγούνται πως πολλοί συνέχιζαν να περνούν από εκεί τα ζώα τους (κατσίκες, άλογα, μουλάρια, βόδια, κλπ). Το φωτογραφικό σχεδίασμα είναι από το βιβλίο του Ανδρέα Χρυσ. Βορύλλα – «Κεκέ»: «Κέρτεζη: Ευρήματα-μνημεία κλπ», ΑΘΗΝΑ 2003. Περισσότερα για τις Βρύσες εντός του οικισμού στο βιβλίο «ΤΑ ΝΕΡΑ ΤΩΝ ΒΟΥΝΩΝ ΚΑΙ Η ΚΕΡΤΕΖΗ», ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Α. ΜΠΟΥΡΔΑΛΑΣ, ΚΕΦ. Γ΄, σελ. 81-116.

Η πορεία του παραπόταμου Λίθου με τα νερά της νερομάννας Χειμώνα και άνοιξη και το λιώσιμο του χιονιού στον ανατολικό Ερύμανθο (Καλλιφώνια όρη) και δυτικά του οικισμού. Βρισκόμαστε πάνω από την καλυμμένη πέτρινη γέφυρα στου «Σμπίγου».

Πέτρινο γεφύρι στα Τσιρικαίϊκα

Στην πλατεία που έχει δημιουργηθεί μπροστά στα Τσιρικαίϊκα,  δυτικά της μεγάλης γέφυρας και πριν αυτή επεκταθεί, υπήρχε πέτρινο γεφύρι μονότοξο. Το γεφύρι αυτό ήταν παλαιό, κανείς δεν γνώριζε πότε είχε κατασκευαστεί. Το γεφύρι είχε πάψει να χρησιμοποιείται από τις αρχές του περασμένου αιώνα, ευθύς ως κατασκευάστηκε η προς ανατολάς αυτού γέφυρα, η οποία χρησιμοποιείται και σήμερα.

Τα χαρακτηριστικά της νέας γέφυρας καλύφθηκαν μετά τη συνεχή της επέκταση προς δυσμάς. Το παλαιό πέτρινο γεφύρι κατέρρευσε την κατοχή από τη διέλευση μεγάλου ζώου (βοδιού). Κατά την επέκταση της νέας γ’έφυρας προς δυσμάς ξηλώθηκαν τα ακρόβαθρα του παλιού γεφυριού και καλύφθηκαν τα σημεία του με μπετόν. Έτσι εξαφανίστηκαν τα ίχνη του γεφυριού παντελώς. Το γεφύρι ήταν της μορφής αυτής”. [Βιβλίο Ανδρέα Χρυσ. Βορύλλα: ΚΕΡΤΕΖΗ ΕΥΡΗΜΑΤΑ-ΜΝΗΜΕΙΑ-ΤΟΠΟΝΥΜΙΑ-ΘΡΥΛΟΙ-ΠΑΡΑΔΟΣΗ-ΗΘΗ ΚΑΙ ΕΘΙΜΑ-ΘΕΣΜΟΙ-ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ, εκδ. ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΟ, ΑΘΗΝΑ 2003, σελ. 23].

Η πέτρινη γέφυρα στου «Σμπίγου», στο κέντρο του χωριού. Πρόκειται για μία από τις παλαιές πέτρινες γέφυρες του χωριού (κατασκευής 1933-1936). Ενώνει 100 μέτρα δυτικά της κεντρικής πλατείας το βόρειο χωριό με όλους τους μαχαλάδες περί το Κεφαλόβρυσο. Η πέτρινη βάση της γέφυρας είναι ορατή μόνο από τα ανατολικά, αλλά η πρόσβαση στην κοίτη του παραπόταμου μπορεί να γίνει με δυσκολία από την αυλή της οικίας του Παναγιώτη Σπ. Χασαπόπουλου/«Σμπίγου». Διακρίνεται στα βόρεια η περίεργη τεχνική απόκρυψης μεγάλου μέρους της λαξευτής παλαιάς γέφυρας. Φαίνεται στο βάθος η διαπλάτυνσή της (Ιούλιος του 2016).

Ο εναπομείνας παλαιός δρόμος πριν του «Γιαγουδή» μετά τον παραπόταμο Λίθο και τα Τσιρικεϊκα (σημερινό πάρκιγκ) που οδηγούσε μέχρι τα Ρηγεϊκα. Περνούσε ανατολικά του Πύργου και από τον παλαιό μύλο των Λαφογιάννη/Λιάρου. Ένα κομμάτι μετά τον μύλο έχει χαθεί.

Η λαξευτή μικρή πέτρινη ξυλογέφυρα στου «Γιαγουδή». Πρόκειται για πέρασμα από  τον κεντρικό αύλακα του Κεφαλόβρυσου προς το παραπόταμο Λίθο, πενήντα μέτρα πριν την ένωσή του με τον Καρβελοχείμαρρο, στην τομή του «Υ» της Κέρτεζης.

Ο δρομίσκος του «Γιαγουδή» έχει ανάγκη κάθε άνοιξη καθάρισμα από τα χόρτα αφού πλέον δεν χρησιμοποιείται καθημερινά. Είναι όμως χρήσιμος για εκπαιδευτικούς και περιπατητικούς σκοπούς.

Η ιδιόμορφη και μοναδική μικρή γέφυρα στο μυλαύλακο του «Λιάρου». Ως γνωστό, στην πλατεία «Ομόνοιας», μεταξύ των Αγγελοπουλέϊκων σπιτιών, το νερό του Κεφαλόβρυσου μοιράζεται στα τρία. Το νότιο αυλάκι σταθερά λειτουργεί και ως μυλαύλακο. Κοντά στον μύλο και πάνω του στέκεται αγέρωχη η εν λόγω γέφυρα. Ενώνει τον δρομίσκο που οδηγεί βόρεια από τον μαχαλά στου «Τσάκαλη» προς το μύλο του «Λιάρου» κι απο εκεί μέσω «Γιαγουδή» στο κέντρο, περνώντας πάνω από το μυλαύλακο με νερά του Κεφαλοβρύσου. 

Το μυλαύλακο που οδηγεί το νερό πρώτα στην νεροτριβή των Λαφογιάννη/Λιάρου (δύο περίπου μ. αριστερά/βόρεια της στροφής βρίσκεται στα ανατολικά σε βάθος τριών μέτρων η στέρνα της. Κατόπιν το μυλαύλακο οδηγούσε στο μύλο. Στην ευθεία τα νερά του μυλαύλακου μπορούν να παρακάμψουν νεροτριβή και μύλο με το άνοιγμα της σιδερένιας κόφτρας.

Το εν λόγω μυλαύλακο με λίγα νερά και φόντο τον Πύργο και τις άγκυρες του πρώην δύτη Ανδρέα Κ. Χασαπόπουλου/ «Λιάρου»

Ι. ‘’Σπίτι Φραντζαίων: Στην Κέρτεζη, μετά την άλωση της Κωνσταντινουπόλεως, εγκαταστάθηκαν μέλη της οικογλένειας του Γεωργίου Φραντζή τελευταίου Πρωθυπουργού του Αυτοκράτορα Κων/νου Παλαιολόγου. Ο Γεώργιος Φραντζής μετά την αιχμαλωσία του στην Κωνσταντινούπολη, αφού κατόρθωσε να ελευθερωθεί  (διότι ο Τούρκος που τον αιχμαλώτισε δε γνώριζε ποιόν έχει συλλάβει και τον πούλησε ως δούλο) κατά τον μήνα Δεκέμβριο του 1453 ο Γεώργιος Φραντζής έφθασε στην Πελοπόννησο στο Λεοντάρι όπου ευρίσκετο ο αδελφός του Κωψν/νου Παλαιολόγου Θωμάς.

Ο Θωμάς αφού τον καλοδέχτηκε του παρεχώρησε την Κέρτεζη «και το χωρίο την Κέρτεζην ευηργέτησέ μοι αργυροβούλω» όπως γράφει ο Φραντζής στο χρονικό του. Η οικογένεια Φραντζή έμενε στην Κέρτεζη μέχρι το έτος 1943, οπότε αποχώρησε οριστικά, άλλοι εγκαταστάθηκαν στην Αθήνα και άλλοι στην Αυστραλία.

Σήμερα το Φραντζαίϊκο σπίτι ερειπωμένο αφού πουλήθηκε από την οικογένεια Βούλγαρη που ήταν κληρονόμοι, περιήλθε στην κυριότητα Ανδρέα Χασαπόπουλου (Σημ. Παν. Μπ.: του Κωνσταντίνου, «Λιάρου») ο οποίος είναι και ιδιοκτήτης του πύργου. Όπως φαίνεται η Κέρτεζη την εποχή εκείνη ήταν σημαντικό χωριό για να παραχωρήσει ο Θωμάς Παλαιολόγος στον Πρωθυπουργό και στενό συνεργάτη του Αδελφού του Κων/νου.

Νομίζουμε μία προσπάθεια αναστήλωσης από το Δήμο αξίζει, όπως έγινε στα Καλάβρυτα η αναστήλωση του παλατιού της Παλαιολογίνας. Διότι η ιστορία των Καλαβρύτων δεν περιορίζεται μόνον στα όρια της πόλης, αλλά απλώνεται και πολ,ύ πιο πέρα, όπως στα Σουδενά, στα Μοναστήρια (Αγία Λαύρα, Μέγα Σπήλαιο, Άγιο  Νικόλαο, Μακελαριά), στην Κερπινή, στην Κέρτεζη και αλλού». [Βιβλίο Ανδρέα Χρυσ. Βορύλλα: ΚΕΡΤΕΖΗ ΕΥΡΗΜΑΤΑ-ΜΝΗΜΕΙΑ-ΤΟΠΟΝΥΜΙΑ-ΘΡΥΛΟΙ-ΠΑΡΑΔΟΣΗ-ΗΘΗ ΚΑΙ ΕΘΙΜΑ-ΘΕΣΜΟΙ-ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ, εκδ. ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΟ, ΑΘΗΝΑ 2003, σελ.26].

 ΙΙ. Ντοκουμέντο:  ‘’Άλλο γραπτό στοιχείο για την Κέρτεζη συναντάμε το έτος 1453 στο χρονικό του Σφραντζή, Γραμματέα του Αυτοκράτορα Παλαιολόγου (δηλ. Πρωθυπουργός), ο οποίος κατά την άλωση της Κωνσταντινούπολης πιάστηκε αιχμάλωτος. Ο Τούρκος που τον κρατούσε δεν γμώριζε ποιον είχε στα χέρια του, τον πούλησε και έτσι γλύτωσε, αφού κατέφυγε στην Πελοπόννησο. Συγκεκριμένα ο Σφραντζής γράφει: «… τω αυτώ δη Δεκεμβρίω απήλθον κ’ εγώ ες Λεοντάριν και τον Δεσπότην κυρ Θωμάν τον πορφυρογέννητον προεδκύνησα και εις την δουλοσύνην αυτού προσεδέξατό με, και το χωρίον την Κέρτεζην ευηργέτησέ μοι αργυροβουλίω». (Βλέπε Π. Κανελλόπουλου, Γεννήθηκα στα 1402, τόμος β΄, σελίς 513).

Εδώ πρόκειται για τη γνωστή οικογένεια της Κέρτεζης Φραντζή (κάρα), όπου οι τελευταίοι της απόγονοι έφυγαν από την Κέρτεζη στη διάρκεια της κατοχής, 1943-1944. Το σπίτι της οικογένειας βρίσκεται πίσω από τα Σπανέικα (Ροζαίων). Πάνω στη Φροξυλιά είχαν οι Φραντζαίοι χωράφια και σήμερα υπάρχει το τοπωνύμιο του «Κάρα τα Βράχια». (Νικ. Παπαδόπουλου πρωθιερέως, Κατακαημένου Μωριά σελίδες του 1821, σελίδες 443-444).‘’ [Βιβλίο Ανδρέα Χρυσ. Βορύλλα: ΚΕΡΤΕΖΗ Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΤΗΣ ΠΟΡΕΙΑ, εκδ. ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΟ, ΑΘΗΝΑ 1994, σελ. 21].

’Πύργος του Λιάρου

Στην Κέρτεζη υπάρχει χαρακτηριστικός πύργος, ο οποίος ανήκει στην οικογένεια Κων/νου Χασαπόπουλου. Ο πύργος ο οποίος δεν έχει προσδιοριστεί σε ποια εποχή ανήκει (Φραγκοκρατία, Βυζαντινή ή Τουρκοκρατία,) κόντινε κατά ένα όροφο από τον ιδιοκτήτη του στη διάρκεια της κατοχής. Ήδη η επίδραση του χρόνου είναι εμφανής, με πολλές ρηγματώσεις όπου επιτείνουν την επικίνδυνότητά του για κατάρρευση. Κατασκευές σε επαφή με τη νότια και ανατολική του πλευρά (Σημ. Παν. Μπ.: δυτική), μειώνουν την αυτοτελή εμφάνισή του. Τελευταία η κεραμοσκεπής στέγη αντικαταστάθηκε με λαμαρίνες, εντελώς κακής αισθητικής. Γενικά πρόκειται για μνημείο για το οποίο δεν εκδηλώνεται κανένα ενδιαφέρον από τους αρμοδίους, έστω και το Δήμο’’. [Βιβλίο Ανδρέα Χρυσ. Βορύλλα: ΚΕΡΤΕΖΗ Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΤΗΣ ΠΟΡΕΙΑ, εκδ. ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΟ, ΑΘΗΝΑ 1994, σελ. 25].

Η κλειστή βρύση με τον παραδοσιακό τσιμεντένιο σχηματισμό (κατασκευής 1929) στην πλατεία Ομονοίας – Αγγελοπουλαίων, μπροστά στην οικία Ρουμελιώτη. Κάτω ο κλασσικός κούτουλας που χρησίμευε και για να πίνουν νερό τα διερχόμενα ζώα.  Βλέπουμε βορειοδυτικά τον Αύγουστο του 2015.

Το γεφύρι στα Ρηγαίϊκα

Το γεφύρι αυτό που είναι μπροστά στα Ρηγαίϊκα κατασκευάστηκε στις αρχές του περασμένου αιώνα μαζί με τρία άλλα. Στην είσοδο του χωριού μπροστά στο Σχολείο, το μεγάλο γεφύρι στα Τσιρικαίϊκα και το γεφύρι πριν του Γιαγουδή’’. [Βιβλίο Ανδρέα Χρυσ. Βορύλλα: ΚΕΡΤΕΖΗ ΕΥΡΗΜΑΤΑ-ΜΝΗΜΕΙΑ-ΤΟΠΟΝΥΜΙΑ-ΘΡΥΛΟΙ-ΠΑΡΑΔΟΣΗ-ΗΘΗ ΚΑΙ ΕΘΙΜΑ-ΘΕΣΜΟΙ-ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ, εκδ. ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΟ, ΑΘΗΝΑ 2003, σελ. 24].

* Ο Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Κέρτεζη. Είναι απερχόμενος εκπαιδευτικός φυσικής, πτ. θεολογίας και συγγραφέας.

Παραδοσιακό ψωμί Κέρτεζης με προζύμι στην πόλη

Παραδοσιακό ψωμί Κέρτεζης με προζύμι στην πόλη

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Η περίοδος του δίμηνου εγκλεισμού λόγω κορονοϊού και πολιτικής της κυβέρνησης Κυριάκου Μητσοτάκη, μου έδωσε την ευκαιρία να δοκιμάσω την διαδικασία ζυμώματος ψωμιού με το παραδοσιακό προζύμι. Αυτό έγινε βεβαίως σε μικρή ποσότητα. Η μοναδική διαφορά ήταν η χρήση ηλεκτρικής κουζίνας αντί παραδοσιακού οικογενειακού ξυλόφουρνου.

Η πλήρης και αναλυτική περιγραφή της οικιακής παρασκευής του παραδοσιακού χωριάτικου ψωμιού έχει γραφτεί στο υπό έκδοση νέο βιβλίο μας (Β΄ τόμος) με τίτλο: «Η οικονομία στα βουνά και η Κέρτεζη», που προγραμματίζεται να εκδοθεί από τις εκδόσεις Αρμός τον επόμενο χρόνο. Εδώ θα παρουσιάσουμε με συντομία και με σχετικές διαδικασίες την Παρασκευή για ένα σύγχρονο σπίτι με 1,7 κιλά αλεύρι.

Ι) Υλικά

προζύμι 100 γραμμαρίων, αλεύρι ολικής άλεσης 1 κιλό, αλεύρι κίτρινο 700 γραμμάρια, μία κουταλιά της σούπας ξύδι, μία με δύο πρέζες ψιλό αλάτι, μία πρέζα (μαύρη) ζάχαρη, λάδι για άλειμμα των ταψιών, χλιαρό νερό όσο πάρει.

ΙΙ) Ανάχρεια (εργαλεία)

Απάντηση του Φορέα Διαχείρισης Χελμού – Βουραϊκού σε δημοσιεύματα περί κατάργησής του

Απάντηση του Φορέα Διαχείρισης Χελμού – Βουραϊκού σε δημοσιεύματα περί κατάργησής του

Με αφορμή διάφορα δημοσιεύματα στον Τύπο περί κατάργησης του Φορέα Διαχείρισης Χελμού Βουραϊκού σε συνέχεια του νέου Νόμου 4685/2020 «Εκσυγχρονισμός Περιβαλλοντικής Νομοθεσίας, ενσωμάτωση στην Ελληνική Νομοθεσία των Οδηγιών 2018/844 και 2019/692 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου και λοιπές διατάξεις», θα θέλαμε να ενημερώσουμε τα εξής:

Ο Φορέας Διαχείρισης Χελμού Βουραϊκού συνεχίζει να λειτουργεί ως έχει (με τον ίδιο Πρόεδρο και τα ίδια μέλη του Δ.Σ., καθώς και με το υφιστάμενο προσωπικό του). Σύμφωνα με τις Μεταβατικές διατάξεις του άρθρου 43, παρ. 2 του ανωτέρω Νόμου, μέχρι την έκδοση διαπιστωτικής Απόφασης του Υπουργού Περιβάλλοντος & Ενέργειας για την έναρξη άσκησης των αρμοδιοτήτων του ΟΦΥΠΕΚΑ (Οργανισμός Φυσικού Περιβάλλοντος & Κλιματικής Αλλαγής), τα Νομικά Πρόσωπα Ιδιωτικού Δικαίου «Φορείς Διαχείρισης Προστατευόμενων Περιοχών» εξακολουθούν να ασκούν τις αρμοδιότητες του Νόμου 4519/2018 (Α΄25). Στη συνέχεια, ο ΟΦΥΠΕΚΑ καθίσταται καθοδικός διάδοχος των Φορέων Διαχείρισης Προστατευόμενων Περιοχών και ο Φορέας Διαχείρισης Χελμού Βουραϊκού συστήνεται σε Μονάδα Διαχείρισης Εθνικού Πάρκου Χελμού-Βουραϊκού & Προστατευόμενων Περιοχών Βόρειας Πελοποννήσου, με τις αρμοδιότητες και τη χωρική έκταση που ορίζεται στον ανωτέρω νόμο.

ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΔΡΑΣΕΩΝ ΤΟΥ ΦΔ ΧΕΛΜΟΥ-ΒΟΥΡΑΪΚΟΥ ΣΤΑ 12 ΧΡΟΝΙΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΤΟΥ

Αναμνήσεις από τις μακρινές ημέρες του Πάσχα στην Κέρτεζη

Αναμνήσεις από τις μακρινές ημέρες του Πάσχα στην Κέρτεζη

Σχόλια για την φωτογραφία του Παναγιώτη Σπανού στο τέλος

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Οι μέρες του Πάσχα στην Κέρτεζη είχαν έναν εορταστικό ανάμικτο τρόπο ανάδειξης, λαμβάνοντας υπόψιν τόσο τις εργασίες των κατοίκων (κυρίως μικροαγροτών και τσοπάνηδων), όσο και επιρροές του μοναστηριακού τυπικού! Φυσικά και συμμετείχαν και πολλά γνωστά λαογραφικά στοιχεία, όπως τα λεγόμενα κάλαντα. Το εκκλησιαστικό και λαογραφικό τυπικό με αργίες ημερών και ωρών ξεκινούσε από το Σάββατο του Λαζάρου και τελείωνε την Κυριακή του Θωμά! Πολλά στοιχεία απ’ αυτά διατηρούνται ακόμα.

Το πρωινό του Λαζάρου στον μεν ναό γιορταζόταν η προσδοκία της «κοινής Ανάστασης», ενώ στα σπίτια τα παιδιά έψαλλαν: «Ήλθε ο Λάζαρος, ήλθαν τα βάγια,/ ήλθε κι ο Υιός της Παναγίας./ Κάπου λάλησε πουλί κι αηδόνι/ κι απλοήθηκε το χελιδόνι./ Έβγα Λάζαρε δος μου λεμόνι,/ να το φύτευα στο περιβόλι…». Από την προηγούμενη τα παιδιά είχαν στολίσει με άγρια πορτοκαλί άνθη τα καλαθάκια και πρωί-πρωί περνούσαμε από τα σπίτια. Στο ψάλσιμο οι κυράδες μας φίλευαν κυρίως φρέσκα αυγά και σπάνια κουλούρια. Τα λαμπροκούλουρα φτιαχνόντουσαν την ίδια μέρα, αλλά μετά το σχόλασμα της εκκλησίας. Ήταν δύο ειδών: Τα αρτύσιμα με αυγά και γάλα και τα λαδερά με προζύμι.

Η επόμενη ημέρα, Κυριακή των βαΐων, ήταν εορταστική με τα βάγια ως ευλογία και το μεσημεριανό με μπακαλιάρο τηγανιτό και σκορδαλιά από πουρέ πατάτας.

Από το βράδυ της Κυριακής των Βαΐων ξεκινούσε με το σκοτάδι (η ώρα ήταν η κανονική) ο ερχομός του Νυμφίου Χριστού. Οι όρθροι αυτοί, που έφταναν μέχρι και την Μ. Πέμπτη, ονομάζονταν «ολονυκτίες». Συνήθως κρατούσαν 1,5 μέχρι 2 ώρες, πλην της Μ. Πέμπτης που κρατούσε μια ώρα ακόμα. Την Μ. Πέμπτη στα καφενεία «κρεμιόταν ο βαλές», δηλαδή σταματούσε η απλή χαρτοπαιξία (δηλωτή και ξερή) και φυσικά το τάβλι μέχρι την Δευτέρα του Πάσχα!

Στην Κέρτεζη το Ευχέλαιο της Μ. Τετάρτης και το «μύρωμα» με το λάδι γινόταν το πρωί, αφού μέχρι και την ημέρα αυτή οι εργασίες γίνονταν κανονικά. Την Μ. Πέμπτη η Θεία Λειτουργία του Μυστικού Δείπνου με τον εσπερινό της Μ. Παρασκευής γινόταν στις 14.00 το μεσημέρι, ώστε να προλάβουν και οι τσοπάνηδες να έλθουν. Στο τραπέζι υπήρχε λαδερό φαγητό και κρασί. Με την ακολουθία αυτή σταματούσαν οι μη αναγκαίες εργασίες μέχρι και την Λαμπροτρίτη.

Οι ακολουθίες των Μεγάλων Ωρών της Μεγάλης Παρασκευής ξεκινούσαν πάλι στις 14.00 και ο εσπερινός του Μ. Σαββάτου με την Αποκαθήλωση τελείωνε στις 17.00, (μοναστηριακό τυπικό που ταυτόχρονα ευνοούσε και τους τσοπάνηδες). Το πρωί της Μ. Παρασκευής τραγουδιόντουσαν τα «κάλαντα» στα σπίτια.  Από το απόγευμα της Μεγάλης Πέμπτης τα νεαρά αγόρια (συνήθως) ξαμολιόμαστε στα γύρω βουνά να μαζέψουμε τα ακάνθινα κλαδιά από το φυτό «Αλπομηλιά» (ένας όμορφος ακανθώδης θάμνος με κόκκινους καρπούς) και άγριες ανθισμένες βιολέτες (χρώματος μώβ). Τα κλαδιά της Αλπομηλιάς τα πλέκαμε στο καλαμένιο καλαθάκι μας. Τα άνθη της Αγριοβιολέτας τα βάζαμε ανάμεσά τους και στη βάση του καλαθιού (για να μη σπάνε τα αυγά, που μας δώριζαν οι κυράδες του χωριού): «Σήμερα μαύρος ουρανός, /σήμερα μαύρη μέρα. /Σήμερα όλοι θλίβονται /και τα βουνά λυπούνται… …Όποιος το ακούει σώζεται, / κι όποιος το λέει αγιάζει, / και όποιος το καλοφουγκραστεί /Παράδεισο θα λάβει. /Παράδεισο και λίβανο/από τον Άγιο Τάφο. /Και του χρόνου».

Βγαίναμε πρωί – πρωί ένας-ένας ή δύο-δύο με το πένθιμο κτύπημα της καμπάνας της κεντρικής εκκλησιάς. Το ξεκίνημα γινόταν από το Μαχαλά (γειτονιά) της κάθε παρέας και ακολουθούσε κάποια σχεδιασμένη διαδρομή. Λέγοντας σχεδόν οι περισσότεροι όλα τα κάλαντα (από 14 στροφές) φιλευόμασταν κυρίως αναστάσιμα κουλούρια ή αυγά φρέσκα (άβαφα).  Τα παλαιότερα χρόνια μερικοί τα πουλούσαν στα μπακάλικα…  Τα κουλούρια τα περνούσαμε με μία κλωστή, όπως οι χάντρες ενός κομπολογιού, τα κρεμάγαμε σε μια πρόκα στη «μισάντρα» και τα είχαμε για τις πασχαλιάτικες ημέρες για την παιδική «λιγούρα», πέραν αυτών που «δικαιούμασταν» από την οικογένεια….

Λίγο αργότερα, κατά τις 10.00 ξεκινούσε ο στολισμός του Επιταφίου από νέες και νέους του χωριού. Λίγο πριν τελειώσει, οι επίτροποι αγόραζαν ελιές από τα μπακάλικα και με πρόσφορα, που είχαν μείνει από την Μ. Πέμπτη, μας έδιναν κολατσιό «για να στανιάρουμε»! Όπως είπαμε, οι Μεγάλες Ώρες και ο Εσπερινός του Μεγάλου Σαββάτου ξεκινούσε στις 14.00, ενώ ο επιτάφιος με τα ήμερα και άγρια άνθη του χωριού ήταν ήδη έτοιμος!

Ο όρθρος του Μ. Σαββάτου μέχρι το 1967 ξεκινούσε στις 2.00 τα μεσάνυχτα (δυστυχώς η τότε χούντα κατάργησε αυτό το ωράριο και δεν ξαναεπανήλθε). Όλοι οι πιστοί και πιστές κρατούσαμε στα χέρια μας σε μορφή κλειστής χούφτας αναμμένα κεριά. Κάθε φορά που ένας μικρός άνεμος τα έσβηνε τα ξανανάβαμε από κάποιο διπλανό. Η περιφορά του Επιταφίου έφτανε μέχρι την παλιά κεντρική Εκκλησία της Κοίμησης της Θεοτόκου στο Κοιμητήριο,

έμπαινε από τη μεγάλη δυτική κεντρική πόρτα και γινόταν κυκλική αριστερόστροφη περιφορά γύρω από τον νεοβυζαντινό διατηρητέο ναό (σήμερα δεν γίνεται η περιστροφή) και ξαναέφτανε στην νέα κεντρική εκκλησία της Παντάνασσας, όπου κι εκεί γινόταν η ίδια περιστροφή.

Κάθε τόσο και γύρω από τους ναούς γινόντουσαν οι ειδικές δεήσεις. Δέηση γινόταν στο μέσο της διαδρομής, έξω από το ναό του Αγίου Δημητρίου. Οι ψάλτες έψαλλαν το ασματικό «Τον ήλιο κρύψαντα τας ιδίας ακτίνας…» αργόσυρτα, ενώ προηγούνταν δεκάδες φανοί και εξαπτέρυγα από τα πολλά παπαδάκια. Αυτά, μαζί με πολλά άλλα παιδιά, φώναζαν πολύ δυνατά συνεχώς και σε όλη τη διαδρομή το «Κύριε ελέησον, Κύριε ελέησον»! Ακολουθούσε ο επιτάφιος μέσα στο μεγάλο στολισμένο, αλλά και βαρύ, ξύλινο κουβούκλιο, που μετέφεραν εναλλάξ πολλά παλληκάρια! Με την επιστροφή γινόταν η απόλυση. Όσοι και όσες άντεχαν έμεναν στο Ναό, γιατί ακολουθούσε κατά τις 5.00π.μ η 1η ανάσταση με τον εσπερινό της Κυριακής του Πάσχα (σήμερα γίνεται κατά τις 8.00π.μ.).

Να σημειώσουμε ότι, ως προς την περιφορά του Επιτάφιου, η μικρή ενορία των παλαιοημερολογητών («Γ.Ο.Χ.») ξεκίναγε από το ναό τους (Παναγία η Ευαγγελίστρια) που βρίσκεται στα βορειοανατολικά του χωριού, ακριβώς πάνω από την Αγία Βαρβάρα. Κατέβαινε το δρόμο της Ευαγγελίστριας μέχρι τον Άγιο Δημήτριο, έστριβε ανατολικά προς το Κοιμητήριο, έκανε την περιστροφή, και επέστρεφε κυκλικά από το δρόμου δίπλα στου Σαρδούνη το λαγκάδι. Περνούσε από τα «Σακαρακέϊκα» και έφτανε πάλι στο Ναό.

Την ημέρα του Μ. Σαββάτου γίνονταν όλες οι προετοιμασίες για το λαμπριάτικο τραπέζι. Πολλοί έσφαζαν αρνάκια που μεγάλωναν για το Πάσχα, ενώ άλλοι αγόραζαν από τα κρεοπωλεία του χωριού. Τα τομάρια μαζευόντουσαν από τους επιτρόπους ως προσφορά και πουλιόντουσαν για οικονομική βοήθεια του ναού.  Ανάμεσα στα φαγητά διακρίνουμε την μαγειρίτσα με αντεράκια και εντόσθια με πολύ μάραθο, φρέσκο κρεμμύδι και μαρούλια, που τρώγονταν αυγοκομμένη κατά τις 2.00πμ μετά την Θεία Λειτουργία. Οι βιαστικοί έφευγαν νωρίτερα… Το φαγητό της επόμενης μέρας είχε ψητό στο φούρνο ή σούβλα, με συνοδεία φρέσκου ψωμιού, αυγών, τυριού και κάποιας σαλάτας.

Το απόγευμα του Πάσχα κατά τις 18.00 γινόταν πολύ εορταστικά, κατανυκτικά και λαμπρά ο Εσπερινός της Αγάπης στην Κοίμηση της Θεοτόκου (Κοιμητήριο). Τα απόστιχα «Η ανάστασίς σου, Χριστέ σωτήρ, άπασαν εφώτισεν την οικουμένην…» κλπ ψάλλονταν έξω από τον Πρόναο και άντρες, γυναίκες και παιδιά σε μία τεράστια σειρά ασπάζονταν κάθε ένας όλους και όλες. Έτσι αγαπημένοι και μη φιλιώνονταν εξ αρχής. Σπάνιο ήταν το φαινόμενο κάποιος να «κρατά κακία».

Οι επόμενες ημέρες της εβδομάδας της Διακαινησίμου, που ως γνωστόν εκκλησιαστικά αποτελούν μία ημέρα, ήταν όλες εορταστικές. Γι αυτό εξάλλου οι Αναστάσιοι, Αναστασίες, Λάμπροι και Λαμπρινές εόρταζαν την Δευτέρα του Πάσχα, ώστε η Κυριακή να ανήκει στις γενικότερες εορταστικές εκδηλώσεις και στον Εσπερινό της Αγάπης! Αν μέχρι την Κυριακή του Πάσχα είχαμε φτάσει ή περάσει τις 23 Απρίλη, η Δευτέρα του Πάσχα εορταζόταν στ’ αμπέλια, στον Αη Γιώργη, διπλά. Ταυτόχρονα υπήρχε προσφορά πολυστολισμένης λαμπροκουλούρας για την οποία έτρεχαν περί το 1 χλμ (από το εικονοστάσι του Αη Γιώργη συνήθως) οι νέοι.

Ξεκινούσαν στις 11.00 πμ με το συνθηματικό κτύπημα της κεντρικής καμπάνας.

Μεταξύ 10.00πμ και 11.00πμ ο λειτουργημένος λαός περπατώντας έφτανε συνοδεία ταβουλιών και πίπιζας μέχρι την κεντρική πλατεία (κεντρική εκκλησία). Εκεί αναμένονταν οι νικητές, που θα ξεκίναγαν τον χορό της λαμπροκουλούρας γύρω από τον κεντρικό πλάτανο, ενώ θα μοιράζονταν κατόπιν σε όλες και όλους τους παρευρισκόμενους αντίδωρο απ’ αυτήν. Εάν η 23 Απρίλη δεν είχε έλθει ακόμη, όπως φέτος που πέφτει την Πέμπτη του Πάσχα, η εορτή αυτή γινόταν στις 23, ενώ η Θεία Λειτουργία της Δευτέρας του Πάσχα γινόταν πανηγυρικά στην κεντρική Εκκλησία της Γέννησης της Θεοτόκου (Παντάνασσας).

Όμως και όλες οι επόμενες ημέρες της Διακαινησίμου ήταν εορταστικές με Θείες Λειτουργίες σε όλες τις άλλες μικρές εκκλησιές του χωριού κατά σειρά αρχαιότητας. Μετά από την απόλυση μπορούσαν να ξεκινήσουν και οι μη αναγκαστικές εργασίες (π.χ. αγροτικές, οικοδομικές, κλπ). Η Τρίτη του Πάσχα ήταν και είναι αφιερωμένη στο Γενέθλιο του Αη Γιάννη (Μαλλιαρέϊκα, Κεφαλόβρυσο, νοτιοδυτικά του χωριού),

η Τετάρτη του Πάσχα στην Αγία Βαρβάρα (Μπουρδαλέϊκα),

η Πέμπτη του Πάσχα στον Αη Δημήτρη (Τριπολιτσοτέϊκα, ανατολικά και κεντρικά).

Για πολύ λίγα χρόνια (1η φορά το 1967) την Παρασκευή του Πάσχα και εορτή της Ζωοδόχου Πηγής εορταζόταν το ξωκκλήσι πάνω στο βράχο της Παναγιάς, αλλά λόγω δυσκολιών εγκαταλείφθηκε.

Πλέον στα χρόνια μας εορτάζει στα εννιάμερα της Παναγίας (23 Αυγούστου). Έτσι ξεκίνησε ο εορτασμός στο παρεκκλήσιο του Κοιμητηρίου (Άγιος Χαράλαμπος), οπότε και διαβάζεται τρισάγιο για όλους τους κεκοιμημένους!

Για το Σάββατο του Πάσχα δεν ενθυμούμαι Θεία Λειτουργία. Έτσι ο κύκλος των οκτώ ημέρων κλείνει πάλι στην νέα κεντρική Εκκλησία της Γέννησης της Θεοτόκου στο κέντρο του χωριού με την Θεία Λειτουργία του Αντίπασχα (Κυριακή του Θωμά).

Στη σημερινή εποχή έχει διατηρηθεί μεγάλο μέρος των εορτασμών. Μοναδική εξαίρεση, που μπορεί όμως να καλυφθεί, είναι η Πέμπτη του Πάσχα στον Αη Δημήτρη, εκτός και αν πέφτει του Αη Γιώργη! Και αυτό βεβαίως πιστώνεται, εκτός των ιερέων, ψαλτών και επιτρόπων και στους χριστιανούς του χωριού που συμμετέχουν αρκετά ενεργά, κυρίως ανά μαχαλά! Το πλούσιο αυτό ρεπερτόριο συχνά πλούτιζε και με τις αναγκαίες (ε)ξελάσεις για δωρεάν εργασίες σε ανήμπορους ή ευρισκόμενους σε ξαφνικές δυσκολίες κατοίκους.

Σημείωση από τΜτΒ: Η φωτογραφία του επιτάφιου αλιεύτηκε στα kalavrytanews.gr. Στάλθηκε από τον κερτεζίτη Παναγιώτη Σπανό. Αφορά το 1968, που έγινε βράδυ. Πρέπει να αφορά την επιστροφή από το Κοιμητήριο και μόλις έχουμε προσπεράσει τον Αη Δημήτρη. Διακρίνεται ο παπα Ανδρέας Νικολάου, δίπλα του ο θείος του Μήτσος Παπαδόπουλος, οι ψάλτες Μίμης Νικολάου και Δημήτριος Νικολακόπουλος, ο μετέπειτα πρόεδρος Αναστάσιος Τζένος, ο χωροφύλακας Σπύρος, ο νεαρός Άγγελος Νικολάου, κλπ. Προσθέστε κι άλλους.

Πάτρα, 21.04.2020

* Ο Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Κέρτεζη (Καλαβρύτων). Διδάσκει ως φυσικός σε σχολεία της Αχαΐας. Είναι πτ. θεολογίας, συνδικαλιστής και συγγραφέας.

Συμπλήρωση φωτογραφιών: Παρασκευή του Πάσχα, της Ζωοδόχου Πηγής, 24.04.2020.

Τα κάλαντα της Μεγάλης Παρασκευής στην Κέρτεζη

Τα κάλαντα της Μεγάλης Παρασκευής στην Κέρτεζη

Επιμέλεια Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Από το απόγευμα της Μεγάλης Πέμπτης τα νεαρά αγόρια (συνήθως) ξαμολιόμαστε στα γύρω βουνά να μαζέψουμε τα ακάνθινα κλαδιά από το φυτό «Αλπομηλιά» (ένας όμορφος ακανθώδης θάμνος με κόκκινους καρπούς) και άγριες ανθισμένες βιολέτες (χρώματος μωβ). Τα κλαδιά της Αλπομηλιάς τα πλέκαμε στο καλαμένιο καλαθάκι μας. Τα άνθη της Αγριοβιολέτας τα βάζαμε ανάμεσά τους και στη βάση του καλαθιού (για να μη σπάνε τα αυγά, που μας δώριζαν οι κυράδες του χωριού.

Βγαίναμε πρωί – πρωί ένας-ένας ή δύο-δύο με το πένθιμο κτύπημα της καμπάνας της κεντρικής εκκλησιάς, που ως γνωστόν ξεκινούσε τις Μεγάλες ώρες στις 14.00 το μεσημέρι, ενώ η Αποκαθήλωση τελείωνε στις 17.00. Το ξεκίνημα γινόταν από το Μαχαλά (γειτονιά) της κάθε παρέας και ακολουθούσε κάποια σχεδιασμένη διαδρομή. Λέγοντας σχεδόν οι περισσότεροι όλα τα κάλαντα (από 14 στροφές) φιλεβόμασταν κυρίως αναστάσιμα κουλούρια ή αυγά φρέσκα (άβαφα). Τα παλαιότερα χρόνια μερικοί τα πουλούσαν στα μπακάλικα… Αργότερα άρχισαν να δίνουν και κέρματα.

****

Σήμερα μαύρος ουρανός,
σήμερα μαύρη μέρα.
Σήμερα όλοι θλίβονται
και τα βουνά λυπούνται.

Πώς ο Καποδίστριας έκλεισε τις εκκλησίες και νίκησε την επιδημία το 1828

Πώς ο Καποδίστριας έκλεισε τις εκκλησίες και νίκησε την επιδημία

Του Αριστείδη Χατζή*

Απέναντι σε μια επιδημία πανώλης, στην αρχή μάλιστα της διακυβέρνησής του, ο Κυβερνήτης θεωρούσε ότι τα πρώτα δύο μέτρα που έπρεπε να λάβει αμέσως, είναι ο υποχρεωτικός εγκλεισμός στις οικίες όλων των κατοίκων και το κλείσιμο των εκκλησιών. Ιδού πώς το επέβαλε.

Είναι γνωστό ότι ο Ιωάννης Καποδίστριας ήταν πολύ πιστός Χριστιανός. Ορισμένοι τον χαρακτηρίζουν ακόμα και θρησκόληπτο. Πολλές από τις πράξεις του μπορούν να εξηγηθούν μόνο μέσα από αυτό το πρίσμα. Θεωρούσε τον εαυτό του υπερασπιστή της Ορθοδοξίας και ήρθε σε σύγκρουση με όποιον θεωρούσε ότι την απειλούσε. Ομως ο Καποδίστριας ήταν επίσης ένας υπεύθυνος ηγέτης που ήταν έτοιμος να λάβει δύσκολες αποφάσεις και μάλιστα από την πρώτη στιγμή που έφτασε στην Ελλάδα. Τους πρώτους μήνες της διακυβέρνησής του εμφανίστηκε επιδημία πανώλης στα νησιά του Αργοσαρωνικού, στην Υδρα πρώτα και μετά στις Σπέτσες. Μια από τις πρώτες αποφάσεις που έλαβε ήταν να κλείσει τον Απρίλιο του 1828 τις εκκλησίες στις περιοχές που είχαν εμφανιστεί κρούσματα ή ήταν πιθανόν να εμφανιστούν (π.χ. στην Αίγινα όπου είχε και ο ίδιος εγκατασταθεί). Οι εκκλησίες έκλεισαν για αόριστο χρονικό διάστημα και οι αντιδράσεις ήταν ελάχιστες. Οι Ελληνες τον σέβονταν, τον θαύμαζαν και κυρίως τον εμπιστεύονταν. Διότι ο Καποδίστριας ήταν επίσης και ένας πολύ καλός γιατρός και μάλιστα με αξιόλογη πρακτική πείρα που απέκτησε πολύ πριν ασχοληθεί πλήρως με την πολιτική. Ηξερε, λοιπόν, πολύ καλά τι έκανε – δεν ήταν μια βεβιασμένη απόφαση της στιγμής. Το αντίθετο μάλιστα.

Η μονή των αδελφών της Λαύρας του όρους Βελιά

Η μονή των αδελφών της Λαύρας του όρους Βελιά

Του Γιώργου Β. Μάρκου*

Πρόκειται για το μοναστήρι της Αγίας Λαύρας και η Βελιά είναι η γνωστή σε όλους μας βουνοκορφή που «σκεπάζει» τα Καλάβρυτα.

Οι διαφορετικές διατυπώσεις των ονομάτων είναι προφανές ότι οφείλονται αφ’ ενός στην απόσταση των 200 χρόνων από τη συγγραφή του κειμένου και αφ’ ετέρου στην εθνικότητα του συγγραφέα.

Αυτά τα δύο όμως χαρακτηριστικά του κειμένου είναι και εκείνα που του δίνουν τη μέγιστη εθνικού βάρους ιστορική σημασία του.

Για τον ύστερο βυζαντινό Ι. Ν. Κοιμήσεως της Θεοτόκου Κέρτεζης ως διατηρητέου μνημείου

Για τον ύστερο βυζαντινό Ι. Ν. Κοιμήσεως της Θεοτόκου Κέρτεζης ως διατηρητέου μνημείου

Προλογικό και επιμέλεια Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. Προλογικό

Ως γνωστόν, από τον προηγούμενο Αύγουστο συστήθηκε επιτροπή πρωτοβουλίας για την σωτηρία από την φθορά και εν τέλει την κατάρρευση του λατρευτού μας αυτού Ι. Ναού. [Περισσότερα εδώ]. Μ’ αυτόν ακόμα μας συνδέουν όχι μόνο συναισθήματα, αλλά και αναμνήσεις λατρευτικών συνάξεων βαθιάς κατάνυξης, όπως και λαμπρότητας.

Συλλέχθηκαν άνω των 210 υπογραφών, ενημερώθηκε το εκκλησιαστικό συμβούλιο, αλλά και το κοινοτικό συμβούλιο. Συλλέχθηκαν κάμποσα ιστορικά στοιχεία ως βοηθητικά. Η τετραμελής επιτροπή με προσοχή και σχέδιο κινείται από τότε. Μέχρι σήμερα έδρασε γρήγορα και ορθά το Εκκλησιαστικό Συμβούλιο. Απέστειλε έγγραφο πρόσκλησης της αρχαιολογικής υπηρεσίας του Νομού για να πραγματοποιήσει έκθεση και κατόπιν να πάρει σχετική απόφαση.

Να ευχαριστήσουμε δημόσια τους ανθρώπους της αρχαιολογικής υπηρεσίας που έβαλαν σύντομα στο σχεδιασμό τους το ενδιαφέρον τους. Αρχαιολόγος και μηχανικός της υπηρεσίας επισκέφτηκαν αρχές Νοέμβρη το Ναό παρουσία του Ιερέα και του προέδρου. Όλοι τους σε αγαστή συνεργασία με μέλη της επιτροπής πρωτοβουλίας.

10+1 πράγματα που μπορείς να κάνεις με τη στάχτη

10+1 πράγματα που μπορείς να κάνεις με τη στάχτη

Από τον Fun*

Αν κάθε φορά που ανάβατε το τζάκι σας, στο τέλος της ημέρας πετάγατε τη στάχτη γιατί την θεωρούσατε άχρηστη ή ένα επιπλέον σκουπίδι, αναθεωρείστε!

Εμείς σας ενημερώνουμε πως καθόλου άχρηστη δεν είναι και σας λέμε και τους τρόπους που μπορείτε να την αξιοποιήσετε με μεγάλη επιτυχία. Το έκαναν οι παλαιότεροι ας το κάνουμε και εμείς οι νεότεροι. Σίγουρα κάτι παραπάνω θα ήξεραν!

Tι μπορείτε να κάνετε με τη στάχτη:

Οκτώβρης στα βουνά μας

Οκτώβρης στα βουνά μας

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα

Κέρτεζη!

Χώρος ακαλλιέργητος

φαντάζει στα δυτικά του κάμπου,

γεμάτος πλέον πράσινο.

Σφύζουν τα πλατάνια,

στου φιδιού την τροχιά.

Ο Βουραϊκός.