Η Ανάκληση της Glass-Steagall

 

Του Σπύρου Λαβδιώτη *

 

Αυτή η ιδεολογία, που εσφαλμένα θεωρήθηκε από τις κυβερνήσεις, ως η πανάκεια οποιουδήποτε οικονομικού προβλήματος των κυρίαρχων λαών τους, στην ουσία σήμαινε την αναβίωση της laissez-faire οικονομίας, ιδίως στο χρηματοπιστωτικό και χρηματιστηριακό τομέα. Έτσι, μία πρωτοφανής δραστηριότητα αναπτύχτηκε, με σκοπό την πλήρη διάλυση του μηχανισμού των ρυθμιστικών κανόνων του χρηματοπιστωτικού συστήματος. Ως αποτέλεσμα, η οικονομική πρόοδος που επετεύχθη ήταν και να είναι εικονική, όχι μόνο λόγω του ότι η βάση της αποτελείται από υπέρμετρο δανεισμό, αλλά κι εξ' αιτίας της δημιουργικής λογιστικής που οι κυβερνήσεις εφήρμοσαν κι εξακολουθούν ν' εφαρμόζουν.

Με βάση τα προλεγόμενα, το οδοιπορικό, που ελπίζουμε ότι θα διαφωτίσει τον αναγνώστη, ξεκινάει από τις αρχές της δεκαετίας του 1980, όταν οι πολιτικές συνθήκες για την εξάπλωση του οικονομικού νέο-φιλελευθερισμού είχαν ωριμάσει. Ήταν η εποχή που στις Ηνωμένες Πολιτείες και στην Αγγλία παράλληλα, εξελέγησαν συντηρητικές κυβερνήσεις με πολιτικούς αρχηγούς τον Ronald Reagan[1] και την Margaret Thatcher[2], αντίστοιχα. Αμφότεροι θερμοί υποστηρικτές των θεωρητικών αρχών της laissez-faire οικονομίας τις έθεσαν αμέσως σ' εφαρμογή με τον μανδύα του Μονεταρισμού.

Κατά την διάρκεια των διακυβερνήσεων τους, η ακραία ιδεολογία των ελεύθερων αγορών, των ιδιωτικοποιήσεων, και γενικής αντιπάθειας του κρατικού παρεμβατισμού απετέλεσαν τα κύρια χαρακτηριστικά των οικονομικών τους μεταρρυθμίσεων. Ιδιαίτερα στον χρηματοπιστωτικό τομέα, η κατάργηση των ρυθμιστικών κανόνων στους τραπεζικούς οργανισμούς και χρηματιστήρια, οδήγησε σε μια περίοδο ακμής της κερδοσκοπίας καθώς τα παράγωγα με τις αγορές μελλοντικής εκπλήρωσης (futures & options exchanges) έκαναν την εμφάνιση τους.

Ο Greenspan, πασίγνωστος ως ο ‘μαέστρος' των χρηματοπιστωτικών αγορών, σχολιάζοντας την γνώση των οικονομικών του Reagan, ξακουστός ως ο πρόεδρος που έκανε επίδειξη της οικονομικής του επάρκειας χρησιμοποιώντας τα χέρια του για να σχηματίσει χάρτες της προσφοράς του χρήματος στον αέρα[3], χαρακτηριστικά αναφέρει: «εάν και η κατανόησή του δεν ήταν επαρκής ή εκλεπτυσμένη, o Reagan εμπιστεύτηκε το αόρατο χέρι του Adam Smith»[4]. Αναμφισβήτητα, o Reagan απέδειξε εμπράκτως, κατά την διάρκεια της οκταετούς θητείας του, τη βαθιά του πίστη στις ελεύθερες αγορές και στον αχαλίνωτο καπιταλισμό. Μάλιστα, υπήρξε ένας δημοφιλής αμερικανός πρόεδρος, αφού επί διακυβέρνησης του αναζωπυρώθηκε ο ενθουσιασμός υπέρ των ελεύθερων αγορών, αλλά κατά μείζονα λόγο, επειδή η πάλαι ποτέ κραταιά Σοβιετική Ένωση κατέρρευσε.

Το βαρυσήμαντο αυτό γεγονός, ήδη είχε προεξοφληθεί από την Wall Street, καθώς το χρηματιστηριακό κραχ του 1987, όπου ο δείκτης του Dow Jones μέσα σε μια συνεδρίαση, την 19η Οκτωβρίου, έχασε 508 μονάδες, ή 22.8% της αξίας του, μ' αποτέλεσμα πολλές περιουσίες και χρηματιστηριακές εταιρίες να εξαφανιστούν σ' ένα χρονικό διάστημα μόλις 24 ωρών, πέρασε στα ψιλά γράμματα ως ένα «τσουρούφλισμα» μερικών κερδοσκόπων. Το σημαντικό αυτό κραχ των αξιών της μητρόπολης του καπιταλισμού, που επιβεβαίωσε με τον πιο αντιπροσωπευτικό τρόπο την εγγενή αστάθεια του χρηματοοικονομικού συστήματος, επισκιάστηκε μπροστά στο μνημειώδες γεγονός της διάλυσής του υπαρκτού σοσιαλισμού στην Ευρώπη. Η ψυχολογική επίδραση της επικείμενης συντριβής του ολοκληρωτισμού, και της επικράτησης του "αυθεντικού" καπιταλισμού, ήταν τόσο έντονη που οι χρηματιστηριακοί δείκτες σύντομα ανέκτησαν τις απώλειες τους και ξανά προς την δόξα τράβηξαν σε νέα υψηλά. Η αποσύνθεση της Σοβιετικής Ένωσης, αναπόφευκτα οδήγησε σε θριαμβολογίες τους υποστηρικτές της αποθέωσης του κέρδους και της απελευθέρωσης των αγορών άνευ φραγμού και σύνεσης: «το ημερολόγιο δεν μπορεί να μετρήσει την Αμερική, διότι εμείς είμαστε αποφασισμένοι να γίνουμε ένα ατελείωτο πείραμα της ελευθερίας, χωρίς όριο το που μπορούμε να φθάσουμε … το τι επιθυμώ να δω πάνω απ' όλα είναι ότι αυτή η χώρα παραμένει ένας τόπος όπου κάποιος μπορεί πάντοτε να γίνει πλούσιος».[5] Τάδε έφη ο 40ος πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, Ronald Reagan.

Μέσα σ' αυτό το κλίμα του ιδεολογικού φανατισμού ήταν αναμενόμενο η κερδοσκοπία ν' ανθίσει σε χρηματοοικονομικά προϊόντα που ικανοποιούν το σύνδρομο του εύκολου πλουτισμού, λόγω της μόχλευσης, εσωτερικής πληροφόρησης, και δυνατότητας άμεσης ρευστοποίησης προς αποκόμιση γρήγορων κερδών. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα, η παραδοσιακή μορφή του καπιταλισμού επί κυβερνήσεων του δίδυμου Reagan-Thatcher ν' αλλάξει ριζικά, καθώς η έμφαση από τον παραγωγικό και βιομηχανικό τομέα μετατοπίστηκε στο χρηματοοικονομικό πεδίο δράσης και στον τομέα των υπηρεσιών. Η μετάλλαξη της μορφής του καπιταλισμού, από την πραγματική οικονομία της παραγωγικής διαδικασίας σε κατ' εξοχήν κερδοσκοπικές υπηρεσίες και προϊόντα τζόγου που ‘παράγουν' τα σύγχρονα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα και χρηματιστηριακές εταιρίες, μπορεί να χαρακτηριστεί ως καπιταλισμός του καζίνου (casino capitalism). Μέσα σ' αυτή τη νέα ατμόσφαιρα μεγιστοποίησης του βραχυχρόνιου κέρδους, η «μακροπρόθεσμη προσδοκία» κατά τον Keynes, που αποτελεί απαραίτητο στοιχείο της επιχειρηματικότητας εκμηδενίστηκε, η ανισότητα κατανομής εισοδήματος γιγαντώθηκε, και η ανεργία του εργατικού δυναμικού επιδεινώθηκε.

Είναι χαρακτηριστικό, ότι η Thatcher ποτέ δεν πίστεψε στην κοινωνική συναίνεση (consensus). Οι δε ακραίες αντικοινωνικές απόψεις της συνοψίζονται στη παροιμιώδη της ρήση: «Δεν υπάρχει τέτοιο πράγμα όπως η κοινωνία: υπάρχουν τ'  άτομα, οι άνδρες και οι γυναίκες» [6]. Έτσι δεν αποτελεί έκπληξη η μικρόψυχη ενέργειά της, αναφορικά μ' ένα από τα πρώτα μέτρα της διακυβέρνησής της που ήταν η κατάργηση της δωρεάν διανομής γάλακτος για τα παιδιά ηλικίας 7-11 ετών στα δημοτικά σχολεία της Αγγλίας. Επίσης, δεν είναι ανεκδιήγητη η επιβολή του απεχθούς από τη σύσταση των εισπρακτικών μηχανισμών του κράτους, κεφαλικού φόρου (poll tax).

Ως εκ τούτου, είναι εύλογο να διερωτάται κανείς, μήπως αυτό το μέτρο του Θατσερισμού, αποτελεί διανεμητική δικαιοσύνη (distributive justice) του συντηρητισμού. Η απάντηση, ίσως κατ' απρόσμενο τρόπο έρχεται από τη λήθη του παρελθόντος: «όλοι παραδέχονται ότι το θεμέλιο του διανεμητικού δικαίου είναι μια ορισμένη αξία, διαφωνούν μόνο σχετικά με το ποια είναι αυτή συγκεκριμένα. Για τους δημοκρατικούς είναι η ελευθερία, για τους ολιγαρχικούς ο πλούτος ή η καταγωγή, για τους αριστοκρατικούς η αρετή».[7]

Έτσι, με φόντο την προαναφερθείσα ιδεολογία φτάσαμε, μετά από μια δεκαετία, στο παράδοξο της ανάκλησης της νομοθεσίας Glass-Steagall από ένα δημοκρατικό πρόεδρο, τον Βill Clinton. Η κατάργησή της, ευρέως γνωστή ως το χρηματοοικονομικό έγκλημα του 1999, σηματοδότησε την περαιτέρω επιβράβευση της κερδοσκοπίας και την μεταμόρφωση του χρηματοπιστωτικού συστήματος σε μια σύγχρονη Λερναία Ύδρα. Ήταν η περίοδος της έξαρσης των χρηματιστηριακών αγορών με τους δείκτες των χρηματιστηρίων να σημειώνουν ιστορικά υψηλά, αλλά και με τα περιβόητα εξωτικά προϊόντα των τιτλοποιήσεων (securitization) να κάνουν το ντεμπούτο τους.

Μέσα σ' αυτό το περιβάλλον, η σύγχρονη Λερναία Ύδρα πήρε τεράστιες διαστάσεις που είναι ασύλληπτο ν' αντιληφτεί το κοινό ανθρώπινο μυαλό την πολύχρωμη ποικιλία (garden variety) των κερδοσκοπικών προϊόντων που περιέχει στο εσωτερικό της. Ωστόσο, το μυθολογικό αυτό τέρας που έχει να εμφανιστεί από την εποχή του κραχ του 1929, θα ήταν αδιανόητο να είχε παρουσιαστεί στο προσκήνιο, εάν η ανάκληση της νομοθεσίας Glass-Steagall δεν είχε λάβει σάρκα και οστά. Λόγω της σπουδαιότητας αυτής της εξαιρετικής σ' έμπνευση νομοθεσίας, καθίσταται αναγκαία η λεπτομερής ανάλυσής της για καλύτερη κατανόηση των αιτίων της σύγχρονης κατάρρευσης του χρηματοπιστωτικού συστήματος, που άφησε άναυδους ακόμα και τους πιο θερμούς υποστηρικτές του. Επίσης, η επαναφορά στη μνήμη μας των διατάξεων της θα βοηθήσει να χαράξουμε την πορεία του μέλλοντος, κυρίως τι νομισματική πολιτική θέλουμε, κι εάν αυτή είναι εφικτή με το ισχύον σύστημα. Εάν όχι, τότε απαιτούνται ριζικές αλλαγές, που καθιστούν, προς όφελος του κοινωνικού συμφέροντος, επιτακτική την μεταρρύθμιση του χρηματοπιστωτικού μας συστήματος.

Η νομοθεσία Glass-Steagall [8] αποτελεί τον Τραπεζικό Νόμο του 1933 (Banking Act of 1933) της δημοκρατικής κυβέρνησης του Franklin Delano Roosevelt (FDR) στα βάθη της Μεγάλης Κρίσης (Great Depression). Οι βασικοί συντάκτες του νομοσχεδίου ήταν ο γερουσιαστής Carter Glass (Virginia) και ο βουλευτής Henry Steagall (Alabama), και η κορωνίδα της, η ίδρυση της Ομοσπονδιακής Ασφαλιστικής Εταιρείας Αποθεματικού (Federal Deposit Insurance Corporation- FDIC). Ο Τραπεζικός Νόμος του 1933, ως τμήμα του νέου προγράμματος (New Deal) της κυβέρνησης Roosevelt (1933-1945), συμπεριελάμβανε ρυθμίσεις του τραπεζικού συστήματος σχεδιασμένες να περιορίσουν την ασύστολη κερδοσκοπία που είχε οδηγήσει τον προηγούμενο χρόνο στην κατακλυσμιαία πτώση των μετοχών του δείκτη του Dow Jones στο 90% της αξίας του (Ιούλιος 1932) και στην πτώχευση περίπου δέκα χιλιάδων τραπεζών.[9]

Αυτό το συγκλονιστικό φαινόμενο των πτωχεύσεων των τραπεζών, η νομοθεσία Glass-Steagall είχε ως πρωταρχικό σκοπό να περιορίσει δραστικά στο μέλλον. Μόνο κατά την περίοδο των δύο ετών, 1931 και 1932, περίπου 3,600 τράπεζες έκλεισαν τις πόρτες τους στο κοινό. Ο αριθμός αυτός ίσως φανεί υπερβολικός στον αναγνώστη, γι' αυτό θ' ακολουθήσει μια σύντομη επεξήγηση της ιστορικής πραγματικότητας. Ως υπενθύμιση, την εποχή εκείνη επικρατούσε η «αυθεντική» laissez-faire οικονομία όπου ο κρατικός παρεμβατισμός ήταν σχεδόν ανύπαρκτος με την παντελή έλλειψη θεσμών, όχι μόνο κοινωνικής ασφάλισης (social security) αλλά και γενικής ασφάλισης των τραπεζικών καταθέσεων του κοινού. Ως αποτέλεσμα, όταν μια τράπεζα πτώχευε, έπαιρνε στη δίνη της χρεωκοπίας της μαζί και τις καταθέσεις των πελατών της.

Όπως τότε έτσι και σήμερα, το σύστημα των νομίμων απαιτήσεων  αποθεματικoύ των τραπεζών, δηλαδή η δημιουργία αντιπροσωπευτικού χρήματος (fiat money) από το τίποτε, αναπόφευκτα οδηγεί σε πολλαπλή χρεωκοπία των τραπεζών όταν μερικές μετατραπούν σε προβληματικές λόγω αφερεγγυότητας. Αυτό μπορεί να προκληθεί, είτε από την αθέτηση δανείων, αποτυχημένων επενδύσεων, μαζική απάτη, ή συντονισμένη ανάληψη μετρητών από το κοινό. Λόγω της μεταστροφής του οικονομικού κλίματος στις αρχές του 1929, οι χρεωκοπίες των τραπεζών στις Ηνωμένες Πολιτείες ανήλθαν σε 346 μέσα στο πρώτο εξάμηνο[10], δηλαδή, πριν ακόμα η χρηματιστηριακή αγορά καταρρεύσει. Το γεγονός αυτό έκανε εμφανή τα πρώτα σημάδια της κεφαλαιακής ανεπάρκειας των τραπεζών, με συνέπεια το σύνδρομο της δυσπιστίας κι υποψίας να φουντώσει. Τ' ανωτέρω ψυχολογικό χαρακτηριστικό αποτελεί την ιδιόμορφη εξάρτηση του συστήματος των κλασματικών αποθεματικών των τραπεζών και της εμπιστοσύνης των καταθετών.

Το περιβόητο κραχ του 1929, έγινε μετά την κορύφωση του δείκτη Dow Jones (3 Σεπτεμβρίου) κι ακολούθως επικυρώθηκε με την βίαιη πτώση των τιμών των μετοχών μέσω μαζικών πωλήσεων και αναγκαστικών ρευστοποιήσεων λόγω margin calls, την Παρασκευή της 24 Οκτωβρίου 1929, γνωστής ως Black Friday. Τότε πλέον έγινε ξεκάθαρο στο μυαλό όλων, επενδυτών, κερδοσκόπων κι αρχών, ότι το μεγάλο πάρτι του εύκολου πλουτισμού (get rich quick) είχε τελειώσει. Η εκπληκτική αγορά του ταύρου που είχε ξεκινήσει την δεκαετία του 1920, με την πρωτοφανή ανάπτυξη της χρηματιστηριακής αγοράς και του κερδοσκοπικού πυρετού, τερμάτισε τον κύκλο της χωρίς προειδοποίηση, ξαφνικά, όπως πάντοτε συμβαίνει μέσα σ' ένα πανδαιμόνιο πωλήσεων και πολλαπλών πτωχεύσεων. Είναι πράγματι πολλές οι κωμικοτραγικές ιστορίες που κυκλοφόρησαν τότε, καθώς οι τιμές των μετοχών, μέρα με τη μέρα πήγαιναν όλο και πιο χαμηλά προς την άβυσσο. Μάλιστα, η προφορική παράδοση το έχει, ότι μέσα σ' αυτή τη δυσοίωνη ατμόσφαιρα, οι υπάλληλοι ξενοδοχείων με ευγένεια ρωτούσαν τους καινούργιους τους πελάτες εάν ενδιαφέρονταν για κρεβάτι ή παράθυρο, απ' όπου θα μπορούσαν να πηδήξουν στο κενό ανεμπόδιστα, είτε χέρι-χέρι γι' αυτούς που είχαν κοινούς λογαριασμούς (joint accounts), ή και χωριστά.

Η Μαύρη Παρασκευή, υπήρξε η καθοριστική μέρα της αποκάλυψης της κρίσης που θα επακολουθούσε, όπως με παρόμοιο τρόπο μετά από 79 χρόνια ακριβώς, η 24^η Οκτωβρίου 2008, υπήρξε η καταλυτική μέρα της δικής μας σύγχρονης οικονομικής κρίσης που θα ακολουθούσε. Ήταν εκείνη την ημέρα, εν μέσω μιας νέας κατάρρευσης του Dow Jones, που ένας συντετριμμένος Greenspan δήλωνε: «Βρήκα ένα ψεγάδι στο σκεπτικό μου», «είμαι σε κατάσταση σοκ και δυσπιστίας πως όλο το διανοητικό οικοδόμημα της σύγχρονης διαχείρισης κινδύνου κατέρρευσε»[11]. Αλλά όπως τότε έτσι και σήμερα, οι τράπεζες χρεοκόπησαν παρασύροντας μαζί τους και την πραγματική οικονομία, διότι κερδοσκοπούσαν αγρίως σε χρηματοοικονομικά προϊόντα με υπερβολική μόχλευση κεφαλαίων. Έτσι η παραμικρή αναποδιά ή απρόσμενο αρνητικό γεγονός, μεταφράζεται σε κατέβασμα των ρολών κι αφανισμό των καταθέσεων των πελατών, εάν δεν υπάρχει το σωτήριο δίχτυ του «δανειστού εσχάτης ανάγκης» (lender of last resort) ή ενός οργανισμού ασφάλισης των καταθέσεων του ευκολόπιστου και συνήθως ανυποψίαστου κοινού. Την εποχή του 1929, ο δεύτερος θεσμός, όπως προαναφέρθηκε, δεν υφίστατο καν, ενώ ο πρώτος εκπροσωπούμενος από το Federal Reserve ακολούθησε πιστά τις αρχές της laissez-faire. Δηλαδή, η ομοσπονδιακή τράπεζα έπραξε ακριβώς ότι η ορολογία του θεσμού σημαίνει, κι άφησε τις τράπεζες ελεύθερες να πληρώσουν τα δικά τους σφάλματα και όχι να τα μεταβιβάσουν στις πλάτες άλλων, ακολουθώντας την αρχή, ρευστοποίησε (liquidate), ρευστοποίησε, και πάλι ρευστοποίησε μέχρι να καθαρίσει το τοπίο πλήρως a la Schumpeter.

Η ανωτέρω δήλωση, λόγω του ότι εμπεριέχει την σημαντική έννοια τoυ Schumpeter, της Δημιουργικής Καταστροφής (Creative Destruction), απαιτεί μία σύντομη επεξήγηση. Επειδή, ο θεσμός του καπιταλισμού δεν είναι στατικός, αλλά αποτελεί ένα δυναμικό σύστημα που μεταβάλλεται συνεχώς, στην ιστορική του εξέλιξη, πρώτα κατέστρεψε το θεσμικό πλαίσιο της Φεουδαρχίας, πριν επιτεθεί με σφοδρότητα κατά των ίδιων θεμελίων του, που τ' αποτελούσαν οι μικροί παραγωγοί κι επιχειρήσεις τις οποίες κι εξαφάνισε. Στη συνέχεια, επετέθη βίαια κατά των μεσαίων επιχειρήσεων και τις εξανάγκασε είτε σε συγχώνευση ή στη εναλλακτική λύση της πτώχευσης. Και πρόσφατα, στη Μεγάλη Κρίση του 2008, οι διαχειριστές του ( Chief Executive Officers ) επιτέθηκαν μ' ακατανόητη μανία κατά των ιδιοκτητών τους, των μετόχων των εταιριών που διοικούν, και μέσω υπερβολικής μόχλευσης, αχαλίνωτης κερδοσκοπίας, κι αστρονομικών επιδομάτων, κατέστρεψαν την αξία του μετοχικού τους κεφαλαίου. Γεγονός, που άφησε άναυδο, ακόμη και τον Alan Greenspan, τον πιο θερμό υποστηρικτή των.

Η εξέλιξη του χαρακτήρα του καπιταλισμού, σύμφωνα με τον Schumpeter, εξαρτάται από τα νέα προϊόντα, την δημιουργία νέων αγορών και νέους μεθόδους παραγωγής ή μεταφορών, καθώς επίσης και τις νέες μορφές βιομηχανικής οργάνωσης που δημιουργεί η καπιταλιστική επιχειρηματικότητα. Της «αιώνιας θύελλας» (perennial gale) της βιομηχανικής μετάλλαξης, που επιφέρει επανάσταση στην οικονομική δομή από μέσα, όπως επιγραμματικά ο ίδιος αναφέρει. Η διαδικασία της μεταμόρφωσης του καπιταλιστικού συστήματος μέσω καινοτομιών, όπου οι παλαιές εταιρίες ως ανεπαρκείς καταστρέφονται κι από τα ερείπια της καταστροφής, νέες αποδοτικές κι επικερδείς εταιρίες γεννιούνται, αποτελεί τη δύναμη διατήρησης της μακροπρόθεσμης βιωσιμότητας του καπιταλιστικού συστήματος: «Αυτή η διαδικασία της Δημιουργικής Καταστροφής αποτελεί το ουσιώδες γεγονός περί καπιταλισμού.» [12]

Αλλά, οι τραπεζικές καινοτομίες μέσω του μεταδοτικού συνδρόμου της υπερβολικής μόχλευσης των ιδίων κεφαλαίων, με σκοπό την χρηματοοικονομική κερδοσκοπία που οδηγεί στην αυτοκαταστροφή του χρηματοπιστωτικού συστήματος, δεν είναι καινούργιο φαινόμενο, αλλά διαχρονικό: Οι τράπεζες μέλη του συστήματος έχουν χειραγωγήσει τους λογαριασμούς καταθέσεών τους έτσι ώστε να μεταφέρουν κεφάλαια από τους λογαριασμούς καταθέσεων ζήτησης τα οποία απαιτούν ένα αποθεματικό της τάξεως του 7%, στους λογαριασμούς καταθέσεων χρονικής δέσμευσης, οι οποίοι απαιτούν ένα αποθεματικό της τάξεως του 3%. Μ' αυτό τον τρόπο απελευθερώνουν τεράστια κεφάλαια για να ριχθούν στη δίνη της χρηματιστηριακής κερδοσκοπίας.[13] Ο μηχανισμός των κλασματικών αποθεματικών σε περιόδους έντονης κερδοσκοπίας, οδηγεί τις τράπεζες σε υπερβολική μόχλευση των ιδίων κεφαλαίων, διότι προσδοκούν, ως par excellence φορείς προνομιακής πληροφόρησης, να επωφεληθούν από τις βραχυχρόνιες διακυμάνσεις των επενδύσεών τους. Το ενδεχόμενο του γρήγορου κέρδους, λόγω της εσωτερικής πληροφόρησης σε συνδυασμό με την ευχέρεια δημιουργίας χρήματος από το τίποτε, δημιουργούν ένα αίσθημα υπεραισιοδοξίας που οδηγεί σ' επιπολαιότητα κι ανάληψη μεγάλων κινδύνων. Ως αποτέλεσμα, οι κανόνες κεφαλαιακής επάρκειας να παραβιασθούν και ή επισφαλής δομή των λειτουργιών τους, να θέσει σε κίνδυνο όχι μόνο την ίδια την φερεγγυότητα τους, αλλά και την διασφάλιση των καταθέσεων των πελατών τους. Συνεπώς, ο παραμικρός κλυδωνισμός, απόρροια του ονομαζόμενου κατά τον Adam Smith "overtrading", ενδέχεται να θέσει σε λειτουργία μια σειρά αλυσιδωτών αντιδράσεων στο τραπεζικό σύστημα, προκαλώντας ντόμινο συστηματικής κατάρρευσης όλου του χρηματοπιστωτικού μηχανισμού. Την ενεργοποίηση αυτού του τρομερού συμβάντος, δυστυχώς με δέος την βιώσαμε το 2008, καθώς κολοσσιαίοι οργανισμοί κατέρρευσαν σαν τραπουλόχαρτα.

Το φαινόμενο του ντόμινο, όπου η μεταβολή σ' ένα παράγοντα ενός συνόλου ομοειδών στοιχείων συμπαρασύρει όλα τα υπόλοιπα, απετέλεσε τη βασική αιτία που στα βάθη της Μεγάλης Κρίσης (Great Depression) του 1930, οι χρεωκοπίες των τραπεζών μεταμορφώθηκαν σε πανδημία. Ο φόβος της πιθανής χρεωκοπίας της επόμενης τράπεζας ενδυναμώθηκε μετά την εκλογική ήττα του Hoover τον Νοέμβριο του 1932. Η επικράτηση του Roosevelt δεν σήμαινε απλώς αλλαγή προσώπων στην εξουσία, αλλά σηματοδότησε την δραματική αλλαγή οικονομικής φιλοσοφίας. Η κατανόηση αυτής της ιδεολογικής μεταστροφής, οδήγησε στην επιτάχυνση της ανάληψης καταθέσεων από τις τράπεζες τους τελευταίους δύο μήνες του 1932. Με την έλευση του νέου έτους, η πιο δραματική τραπεζική κρίση στην ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών έλαβε χώρα. Η επιτάχυνση των αναλήψεων μετατράπηκε σε πανικόβλητη φυγή, καθώς οι εναπομείναντες καταθέτες, μέσα σένα κλίμα γενικής δυσπιστίας κι αυξανόμενων χρεωκοπιών, απέσυραν άρον-άρον τις καταθέσεις τους πριν αυτές εξαφανιστούν.

Η τραγική εικόνα της επιδείνωσης του οικονομικού κλίματος και του τραπεζικού πανικού, που επεκράτησε από τις αρχές του νέου έτους μέχρι την ημέρα της ορκωμοσίας του Roosevelt την 4η Μαρτίου 1933, υποδηλώνεται από την παύση των λειτουργιών 4.000 τραπεζών, ενώ 30 πολιτείες έθεσαν περιορισμούς στις αναλήψεις καταθέσεων ζήτησης. Είναι αξιοσημείωτο, ότι την ημέρα της εναρκτήριας ομιλίας του Roosevelt, ως προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών, οι τράπεζες της Νέας Υόρκης σε μια παράξενη σύμπτωση βαρυσήμαντων γεγονότων, ζήτησαν τη συμφωνία αναστολής πληρωμών (moratorium)[14]. Μέσα σ' αυτή την εξαιρετικά δυσάρεστη ατμόσφαιρα οικονομικής δυσπραγίας, με 13.000.000 ανέργους στους δρόμους και με τις περιουσίες εκατομμυρίων συμπολιτών του κατεστραμμένες, ο Franklin Roosevelt εκφώνησε με απαράμιλλη ψυχική δύναμη την αλησμόνητη ομιλία του, επιδεικνύοντας με αποφασιστικότητα την επικείμενη σύγκρουσή του με το τραπεζικό κατεστημένο:

Practices of the unscrupulous money changers stand indicted in the court of public opinion, rejected by the hearts and minds of men. They have no vision, and where there is no vision the people perish.[15]

First Inaugural Address

 

Μετά το πέρας της ομιλίας του, την ίδια μέρα της 4ης Μαρτίου 1933, ο Roosevelt ανακοίνωσε το πρώτο έκτακτο μέτρο της διακυβέρνησής του που ήταν το κλείσιμο όλων των τραπεζών και επενδυτικών εταιριών στην επικράτεια, γνωστό ως Bank Holiday. Η τολμηρή αυτή πράξη, παρά την επισήμανση του Carter Glass, ότι θεσμικά η απόφαση αυτή ήταν εκτός των αρμοδιοτήτων του προέδρου, ο Roosevelt την αγνόησε μπροστά στον εφιάλτη της κατάρρευσης του 40% του χρηματοπιστωτικού συστήματος της χώρας. Κι αυτό διότι, όπως ένας συνετός επενδυτής βάζει ένα διανοητικό stop-loss όταν οι επενδύσεις του πάνε άσχημα για να αποφύγει την ενδεχόμενη καταστροφή, έτσι και ο FDR έπρεπε να βάλει ως εξέχων πολιτικός ένα stop-loss στην οικονομική καταστροφή της πατρίδας του. Κι αυτό έπραξε, διότι απαιτείτο η χάραξη ενός σχεδίου, μιας νέας νομοθεσίας που θα του επέτρεπε να ενεργήσει με αποφασιστικότητα μέσα σε μια χαώδη οικονομική κατάσταση μαζικής ανεργίας και χρεωκοπιών.

Έτσι, από τη Δευτέρα 6 Μαρτίου 1933, όλες οι χρηματοοικονομικές δραστηριότητες της χώρας πάγωσαν, καθώς όλες οι τράπεζες και οι χρηματιστηριακοί οργανισμοί, συμπεριλαμβανόμενης και της Wall Street, ετέθησαν σ' υποχρεωτικές διακοπές μέχρι νεότερης εντολής. Την ίδια όμως περίοδο οι αξιωματούχοι του υπουργείου οικονομικών όσο κι οι νομοθέτες του κογκρέσου εργάζονταν πυρετωδώς για τη σύνταξη της νέας νομοθεσίας των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων. Η νομοθετική πράξη με την επωνυμία, Τραπεζικός Νόμος Έκτακτης Ανάγκης (Emergency Banking Act), οριστικοποιήθηκε την 9η Μαρτίου και ψηφίστηκε το βράδυ της ίδιας μέρας από το κογκρέσο μέσα σε μία εκρηκτική ατμόσφαιρα έντονων συναισθημάτων.[16]

Ο Τραπεζικός Νόμος Έκτακτης Ανάγκης, κατ' αρχήν επικύρωσε όλες τις εντολές και κανονισμούς που ο πρόεδρος κι ο υπουργός οικονομικών επέβαλαν μετά την 4^η Μαρτίου 1933. Στη συνέχεια, παρείχε στον πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών το δικαίωμα κήρυξης της χώρας σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης και τη δυνατότητα απόλυτου ελέγχου της εθνικής οικονομίας και του διεθνούς συναλλάγματος των Ηνωμένων Πολιτειών. Επιπλέον, παρείχε τη δυνατότητα στο Υπουργείο Οικονομικών να θέσει στον απόλυτο έλεγχο του και να λειτουργήσει με τους δικούς του όρους και κανονισμούς οποιαδήποτε τράπεζα στην επικράτεια. Ακόμη, επέτρεψε στις τράπεζες να αποκηρύξουν τα χρέη των κατόπιν άδειας του Ελεγκτή του Νομίσματος (ένα τμήμα του υπουργείου οικονομικών) και πλειοψηφικής απόφασης των μετόχων, ενώ παρείχε το δικαίωμα για όσες απ' αυτές ήταν μέλη του συστήματος της Ομοσπονδιακής Τράπεζας Αποθεματικού (Federal Reserve Bank) να μετατρέπουν οποιοδήποτε μορφής ομόλογα της Αμερικανικής κυβέρνησης σε μετρητά στην ονομαστική τους αξία (par value). Επίσης, εξουσιοδότησε την ομοσπονδιακή τράπεζα να χορηγήσει απεριόριστα κεφάλαια δανειοδότησης στις τράπεζες που ξανάνοιγαν δημιουργώντας μ' αυτή τη μέθοδο μία de facto 100% ασφάλιση των καταθέσεων του κοινού.

Όπως ήταν φυσικό, όταν ξανάνοιξαν οι τράπεζες τις πόρτες τους στο κοινό την 13η Μαρτίου 1933, προς ανακούφιση όλων, πλήθος καταθετών στεκόταν στις ουρές με μετρητά και χρεόγραφα στα χέρια τους για να τα επιστρέψουν στους τραπεζικούς τους λογαριασμούς. Μέσα σε μερικές εβδομάδες, πλέον του 50% των καταθέσεων σε μετρητά επανατοποθετήθηκαν στους τραπεζικούς οργανισμούς, ενώ σύσσωμο το επενδυτικό κοινό με τις εποπτικές αρχές ανέμεναν με αγωνία την αντίδραση της Wall Street. Με το άνοιγμα της αγοράς, την 15η Μαρτίου 1933, η Μεγάλη Κυρία επικύρωσε την αποδοχή των διατάξεων του Τραπεζικού Νόμου Έκτακτης Ανάγκης, καταγράφοντας την μεγαλύτερη ημερήσια άνοδο στην ιστορία της.

Εκ των υστέρων, με τη βοήθεια της «όρασης των οπίσθιων οφθαλμών» (in hindsight) η αποφασιστικότητα και η σταθερή πλεύση της σκέψης του Roosevelt, ενός σπουδαίου πολιτικού άνδρα, «έσωσε» την κατάσταση. Με την κήρυξη της Εθνικής Γιορτής των Τραπεζών, ο «χρηματοοικονομικός χρόνος» σταμάτησε, το μυαλό ηρέμησε, και η ξεκάθαρη σκέψη έδωσε τέλος στην μάστιγα της χρεωκοπίας των τραπεζών. Το 1933 λειτούργησαν 1.081 περισσότερες τράπεζες σχέση με τον προηγούμενο έτος, ενώ μόνο 57 χρεωκοπίες τραπεζών καταγράφηκαν κατά την διάρκεια του επόμενου χρόνου (1934), ο οποίος ιστορικώς απετέλεσε τον «πάτο» της Μεγάλης Κρίσης στην πραγματική οικονομία. Επιβεβαιώνοντας έτσι, γι' άλλη μια φορά τον περίφημο ετεροχρονισμό μεταξύ της νομισματικής και πραγματικής οικονομίας.

Ο Τραπεζικός Νόμος Έκτακτης Ανάγκης, αποτελούσε ένα βραχυχρόνιο μέτρο της κυβερνητικής πολιτικής του Roosevelt για την επίλυση ενός μεγάλου προβλήματος που προκάλεσε τον φαύλο κύκλο των μαινόμενων παύσεων λειτουργιών των τραπεζών. Ενώ, η νομοθεσία Glass-Steagall που ψηφίστηκε αργότερα το ίδιο έτος (16 Ιουνίου 1933), αποτελούσε ένα μακροπρόθεσμο μέτρο της πολιτικής του New Deal που απέβλεπε στην μόνιμη μεταρρύθμιση ολόκληρου του τραπεζικού συστήματος των Ηνωμένων Πολιτειών. Σύμφωνα με την Υπηρεσία Ερευνών του Κογκρέσου, η θέσπιση της Glass- Steagall έχει τις ρίζες της στ' αποτελέσματα της έρευνας του κογκρέσου μετά το κραχ του 1929 και κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Κρίσης:

Κατά τη διάρκεια του 19ου και αρχές του 20ου αιώνα οι τραπεζίτες και οι χρηματιστές ήταν μερικές φορές δυσδιάκριτοι. Τότε, στη Μεγάλη Κρίση μετά το '29 το κογκρέσο εξέτασε την ανάμειξη των «εμπορικών» και «επενδυτικών» δραστηριοτήτων των τραπεζών που υπήρχαν κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1920. Η ακροαματική διαδικασία αποκάλυψε συγκρούσεις συμφερόντων κι απάτη σε μερικά τραπεζικά ιδρύματα σχετιζόμενα με τη δραστηριότητα χρηματιστηριακών χρεογράφων. Ένα 14 τρομερό φράγμα στην ανάμειξη αυτών των δραστηριοτήτων τότε τέθηκε από τη Glass-Steagall Act.[17] Αναλυτικότερα, η νομοθεσία Glass-Steagall καθιέρωσε τον πλήρη διαχωρισμό των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων σε δύο βασικούς τομείς: (α) των εμπορικών τραπεζών και (β) των επενδυτικών τραπεζών. Το πνεύμα της νέας νομοθεσίας, εκτός του περιορισμού της χρηματιστηριακής κερδοσκοπίας, είχε ως σκοπό να απαγορεύσει στις τράπεζες με τη χρήση εσωτερικής πληροφόρησης να κερδοσκοπούν σε κινητές αξίες με τα δικά τους κεφάλαια, αλλά και με τα κεφάλαια που τους εμπιστεύτηκαν οι πελάτες τους. Επίσης, για τις εμπορικές τράπεζες ήταν επιτρεπτό να δέχονται καταθέσεις και να εκδίδουν δάνεια, αλλά απαγορευόταν να γίνονται ανάδοχοι έκδοσης μετοχών στο χρηματιστήριο και να συναλλάσσονται σε μετοχές με τα ίδια τους κεφάλαια.

Οι επενδυτικές τράπεζες, από την άλλη πλευρά, μπορούσαν να αντλούν κεφάλαια μέσω του χρηματιστηρίου και των αγορών ομολόγων, αλλά δεν επιτρέπονταν να δέχονται καταθέσεις και να εκδίδουν εμπορικά δάνεια. Έτσι, τοποθετήθηκε ένα «σινικό τείχος» μεταξύ των χρηματοπιστωτικών λειτουργιών των δύο οργανισμών. Επιπλέον, με τις διατάξεις του άρθρου Q (Regulation Q) η νομοθεσία της Glass-Steagall με προφητική έμπνευση ανέθεσε στο Federal Reserve την ρύθμιση των επιτοκίων στους λογαριασμούς καταθέσεων ζήτησης και ταμιευτηρίου των εμπορικών τραπεζών για την αποφυγή τοκογλυφικών πρακτικών (shark loaning).

Αυτό το εξαιρετικό σε προνοητικότητα νομοσχέδιο τραπεζικής μεταρρύθμισης, που υπήρξε ο προπομπός του προγράμματος των πρώτων 100 ημερών της κυβέρνησης Roosevelt, ήρθε παραδόξως ένας άλλος δημοκρατικός πρόεδρος, μ' απερισκεψία να το καταργήσει, μετά από 66 χρόνια υπηρεσίας στην προάσπιση του δημοσίου συμφέροντος. Ο Bill Clinton στις 12 Νοεμβρίου 1999 υπέγραψε το νομοσχέδιο Gramm-Leach-Briley καθιστώντας το νόμο του κράτους. Η νομοθετική πράξη, γνωστή ως  «Εκσυγχρονισμός των Χρηματοπιστωτικών Υπηρεσιών» (The Financial Services Modernization Act of 1999), απετέλεσε το αποκορύφωμα της κατάργησης του κρατικού παρεμβατισμού στα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα. Έτσι, ανακλήθηκε de facto η νομοθεσία Glass-Steagall, ο τραπεζικός νόμος που συνετέλεσε αποφασιστικά στην επίτευξη της οικονομικής σταθερότητας, όχι μόνο στις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά και στα υπόλοιπα κράτη του κόσμου που την ακολούθησαν ως τη κυρίαρχη δύναμη μετά την λήξη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου.

Η νομοθεσία Gramm-Leach-Briley άνοιξε διάπλατα τον επικίνδυνο δρόμο των συγχωνεύσεων κι εξαγορών (mergers & acquisitions), μεταξύ εμπορικών τραπεζών, επενδυτικών οργανισμών, χρηματιστηριακών οίκων κι ασφαλιστικών εταιριών. Με άλλα λόγια, νομιμοποίησε την ολιγοπωλιακή δύναμη του conglomerate, εγκαινιάζοντας μια νέα Βαβέλ επιχειρηματικής δυσλειτουργίας καθώς η συνένωση διαφορετικών υπηρεσιών σ' έναν ενιαίο φορέα δημιούργησε ένα ογκώδες σχήμα με δαιδαλώδης διακλαδώσεις πανομοιότυπο μεταφορικά με τον Λαβύρινθο του Μινώταυρου της Κρήτης. Η πολυσύνθετη δομή των νέων οργανισμών δημιούργησε τέτοια περιπλοκότητα στη διοίκηση κι επικοινωνία που θα μπορούσε εύστοχα να συγκριθεί μ' αυτή που περιγράφεται στο κλασσικό βιβλίο του De la Vega Confusion des Confusiones[18] αναφορικά με το χρηματιστήριο του Amsterdam του 17ου αιώνα.

Οι συνέπειες του περιβόητου νομοσχεδίου Gramm-Leach-Briley στο χρηματοπιστωτικό τομέα υπήρξαν καταλυτικές στην διαμόρφωση των τραπεζικών υπηρεσιών και στην εμπέδωση της κουλτούρας της κερδοσκοπίας ως απαραίτητο στοιχείο οικονομικής επιτυχίας και φήμης. Η θεσμική φιλελευθεροποίηση των συγχωνεύσεων κι εξαγορών μεταξύ εμπορικών τραπεζών, επενδυτικών οργανισμών, χρηματιστηριακών οίκων κι ασφαλιστικών εταιριών υπήρξε το επιθανάτιο coup de grace του ελεύθερου ανταγωνισμού. Και όχι μόνο, καθώς τα μειονεκτήματα της περιπλοκότητας έγιναν αμέσως εμφανή το 1998, με τη συγχώνευση της Citicorp και Travelers Group, που δημιούργησε το πολυεθνικό επιχειρηματικό κολοσσό Citigroup με δίκτυο υπηρεσιών σε 140 χώρες του κόσμου. Ένα δείγμα δυσλειτουργίας, που αποτελεί περίγελο διοικητικής διαχείρισης, είναι η καταφανώς αλλόκοτη και παρά φύση συν-προεδρία (co-chairmanship) τριών συν-προέδρων για να κουμαντάρουν αυτό το δυσκίνητο εταιρικό μαμούθ.[19] Το μαμούθ ως δημιούργημα, η ίδια η φύση πριν χιλιετηρίδες το αφάνισε όπως το σύγχρονο χρηματοπιστωτικό σύστημα, μετά από μία δεκαετία συμβίωσης, απέρριψε το εταιρικό μαμούθ Citigroup. Δυστυχώς, ο Bill Clinton, παρότι ευφυής, αυτό το μόρφωμα τ' ονόμασε «εκσυγχρονισμό» (modernization). Αλλά η ευφυΐα και ο χαρακτήρας αποτελούν δύο διαφορετικά ανθρώπινα χαρακτηριστικά: «η γνώση και η ικανότητα δεν έχουν διόλου τον ίδιο χαρακτήρα με τις διαθέσεις [έξεις]».[20] Εν τούτοις, ο επί οκταετίας πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών δεν παραβίασε μόνο την Αριστοτελική λογική περί «έξεως» και «δυνάμεως» αλλά και τη ρήση του Βίαντος του Πριηνέως, ενός από τους κορυφαίους φιλοσόφους της αρχαιότητας, «η εξουσία δείχνει τον άνθρωπο».

Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, η έγκριση από τον Clinton της Νομοθεσίας του Εκσυγχρονισμού των Χρηματοπιστωτικών Υπηρεσιών που οδηγεί στην μονοπωλιακή δύναμη της αγοράς και τη συγκέντρωση του κεφαλαίου σε λίγα χέρια, αποτελεί άδικη πράξη. Διότι άδικος είναι ο πλεονέκτης και φίλος της ανισότητας σε σχέση με τα οικονομικά αγαθά[21]. Κι' αυτό, διότι η δικαιοσύνη είναι θέληση, πρόθεση εφαρμογής ισότητας και όχι ανισότητας ως προς τα αγαθά τα οποία ικανοποιούν τις ανάγκες του ανθρώπου που συνδέονται με την ευτυχία ή τη δυστυχία του. Η Αριστοτελική αντίληψη του δικαίου δεν είναι θετικιστική. Το δίκαιο δεν εξαντλείται στο νόμιμο (θετικό δίκαιο), δηλαδή στους ισχύοντες εκάστοτε γραπτούς νόμους. Επειδή, οι νόμοι προβλέπουν για όλα και αποβλέπουν είτε στο κοινό συμφέρον του συνόλου είτε στο συμφέρον μιας αριστοκρατικής ή άλλης κυρίαρχης μειονότητας.[22] Η δικαιοσύνη, κατά τον Αριστοτέλη αποτελεί την εφαρμογή ισότητας που διέπει την σχέση μεταξύ ανθρώπων ως προς τα πράγματα, ασκείτε στην αγορά, και είναι η τελειότερη αρετή γι' αυτό και υμνείται από τους ποιητές και την παράδοση. Αυτή η αρετή παραβιάστηκε κατάφορα από τον πρόεδρο Clinton, ο οποίος στο όνομα της Tημοκρατίας ισχυροποίησε τα θεμέλια της Ολιγαρχίας.

Το εάν ο Clinton χρησιμοποίησε την εξουσία για να υπογράψει στα τέλη της θητείας του έναντι ορισμένων συνεισφορών όπως του καταλογίζουν,[23] αυτή τη φαύλη νομοθεσία που οδήγησε το χρηματοπιστωτικό σύστημα στην αυτοκτονία και στη μιζέρια εκατομμυρίων ανθρώπων ανά την υφήλιο, αυτό δεν το γνωρίζουμε. Αυτό που γνωρίζουμε είναι ότι ο 42ος πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών είχε μπλέξει άσχημα σ' ερωτικά σκάνδαλα και είχε υποπέσει στο αδίκημα της ψευδορκίας, πράξεις για τις οποίες και παραπέμφθηκε σε δίκη καθαίρεσης του αξιώματος του (impeachment). Η αθώωσή του ήταν οριακή, καθώς η βουλή των Αντιπροσώπων τον καταδίκασε, αλλά η Γερουσία τον αθώωσε. Μάλιστα, ο Greenspan για το πολύκροτο σκάνδαλο των ερωτικών περιπτύξεων του Clinton με την Lewinsky αναφέρει: «Η επιρροή του είχε διαλυθεί από την οχλοβοή γύρω από την Monica Lewinsky … καθώς το σκάνδαλο ξεδιπλωνόταν και λεπτομέρειες από τις υπαινισσόμενες συναντήσεις τους εμφανίστηκαν στον τύπο. Εγώ ήμουν δύσπιστος. Αργότερα όταν αποδείχτηκε ότι αυτά που καταγράφτηκαν ήταν αληθή, διερωτήθηκα πως ο πρόεδρος θα μπορούσε να πάρει ένα τέτοιο κίνδυνο.»[24]

Ο Greenspan όμως γνώριζε, ότι ο νόμος του εκσυγχρονισμού των χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών που έθεσε την ταφόπλακα στην νομοθεσία Glass-Steagall, ήταν στην ουσία ο νόμος παρωδίας του χρηματοπιστωτικού συστήματος και προσπάθησε έντεχνα να αποστασιοποιηθεί: «Συμφώνησα ότι η φιλελευθεροποίηση σ' αυτές τις αγορές ήταν πολύ καθυστερημένη»[25]. Και παραπέμπει με περισσή υποκρισία τον αναγνώστη στους ιστορικούς: «Οι ιστορικοί θεωρούν τον νόμο του Εκσυγχρονισμού των Χρηματοπιστωτικών Υπηρεσιών ως ένα ορόσημο στην νομοθεσία των επιχειρήσεων»[26].

Αναμφίβολα, ο νόμος αυτός υπήρξε ορόσημο της επιχειρηματικής νομοθεσίας, διότι εξουδετέρωσε τον ελεύθερο ανταγωνισμό στον χρηματοοικονομικό τομέα κι έστρωσε το δρόμο του μονοπωλιακού κεφαλαίου που αναπόφευκτα οδηγεί στην αύξηση του συστηματικού κινδύνου της ταυτόχρονης κατάρρευσης. Οι ιστορικοί ορθώς την χαρακτήρισαν ως «ορόσημο» διότι η νομοθεσία Gramm-Leach-Briley αποτέλεσε την θεμελιώδη αιτία της πρωτόγνωρης οικονομικής συντριβής που επακολούθησε.

Η μεγάλη όμως απορία είναι, πως ένας δημοκρατικός πρόεδρος και ένας ultra-συντηρητικός τραπεζίτης συμπλεύσανε στη δημιουργία μιας θεατρικής παρωδίας του θεσμού του ανταγωνισμού και του μηχανισμού των ελεύθερων αγορών; Μάλιστα όταν ο δεύτερος εξ αυτών, ο περίφημος «μαέστρο», ο αυτοαποκαλούμενος libertarian αποδέχτηκε τον φραγμό του ανταγωνισμού στις αγορές των χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών και τη δημιουργία καρτέλ; Πως αυτό το γεγονός συνάδει με τις φιλελεύθερες αρχές του αλλά ακόμα περισσότερο με τις αρχές του Adam Smith; Είναι γνωστό, ότι το παράξενο ζευγάρι (odd couple) Clinton-Greenspan είχε ορισμένα κοινά σημεία, όπως η επιτηδειότητα στο σαξόφωνο και την μεγάλη αγάπη που έτρεφαν αμφότεροι στο Πάνθεον των ελεύθερων αγορών την Wall Street.

Αυτή την αγάπη του προς τη Wall Street, ο Clinton την εξέφρασε με την επιλογή του Robert Rubin, πρώην συν-πρόεδρου της επενδυτικής τράπεζας Goldman Sachs, ως υπουργού οικονομικών της κυβέρνησής του. Ο Rubin υπήρξε σφοδρός μαχητής κατά του κρατικού παρεμβατισμού στις χρηματιστηριακές αγορές κι ιδίως κατά της επιβολής ρυθμιστικών κανόνων στις κερδοσκοπικές αγορές των παραγώγων. Επίσης, υπήρξε ένθερμος υποστηρικτής της πρωτοφανούς σε επιπολαιότητα πρότασης του Clinton να επενδυθεί το ποσό των $700 δις από τα κεφάλαια της Κοινωνικής Ασφάλισης (Social security) στα χρηματιστήρια. Αυτή η σκανδαλώδης πρόταση που συνοδεύονταν από τη δημιουργία ενός ιδιωτικού φορέα για την επιτήρηση της διαχείρισης των επενδεδυμένων κεφαλαίων, με σύνεση απορρίφτηκε από το κογκρέσο.[27]

Η αγάπη όμως του Greenspan για τη Wall Street είναι δύσκολο να αποκωδικοποιηθεί ποιά μορφή είχε. Η διάγνωση του ιδιαίτερου τρόπου εκδήλωσης της κλίνει προς τον παράφορο έρωτα ή το σφοδρό πάθος. Στ' Απομνημονεύματά του ο αναγνώστης μένει με την εντύπωση ότι το μυαλό του ήταν διαρκώς απασχολημένο με το πώς θα διατυπώσει τις αινιγματικές του ομιλίες για να εντυπωσιάσει το ακροατήριό του με φόντο την αντίδραση της Wall Street. Μάλιστα, μ' εμφανή κενοδοξία αναφέρει ότι η ιδέα "irrational exuberance"[28] (οργιώδης παραλογισμός), αναφορικά με την εκπληκτική άνοδο της Wall Street τo δεύτερο ήμισυ του 1996, την συνέλαβε στη μπανιέρα του, όπου έγραφε ένα πρωί την ομιλία του. Κι ακόμη, ότι η μπανιέρα του αποτελεί το μέρος σύλληψης πολλών από τις καλύτερες ιδέες του. Η γενική ιδέα του «οργιώδη παραλογισμού», πράγματι έγινε η συνθηματική φράση της μεγάλης χρηματιστηριακής άνθησης από το 1996 μέχρι τα τέλη του 1999 και τις αρχές του 2000. Όπως, η συνθηματική φράση της μεγάλης χρηματοπιστωτικής συντριβής, οκτώ χρόνια αργότερα, είναι η ρητορικώς διατυπωμένη προσταγή του Greenspan να μην παρεμποδίσουμε τις γεννοβολούσες μέλισσες της Wall Street.[29]

Ως γνωστό, παρά την μεταμέλεια τους, αυτό πράξανε τότε όλες οι κυβερνήσεις καθώς η επιθυμία του Greenspan έγινε ενθουσιωδώς αποδεκτή και οι γεννοβολούσες μέλισσες αφέθηκαν ελεύθερες όχι μόνο στην Αμερική αλλά και παγκοσμίως. Είναι ειρωνικό ότι όλες οι ανεπτυγμένες χώρες σε μία ενιαία διάταξη ακολούθησαν την επίπονη και πνευματικώς εξοντωτική πρακτική, ο πίθηκος βλέπει, ο πίθηκος κάνει. Το μιμητικό χαρακτηριστικό, επίσης ανθρώπινο, απομεινάρι της πρωτόγονης κοινωνίας (savage society), μετέτρεψε τον εκσυγχρονισμό μέσω των συγχωνεύσεων κι εξαγορών σ' ένα γιγαντιαίο καζίνο μονοπωλιακού ανταγωνισμού, κοινωνικώς επιζήμιο, όπου η κερδοσκοπία εξάλειψε κάθε ίχνος προνοητικότητας και σωφροσύνης. Ο κατ' εξοχήν οικονομικός λόγος είναι, ότι το εταιρικό conglomerate δεν καταστρέφει μόνο την ύπαρξη των ελεύθερων αγορών αλλά εκκολάπτει επίσης το σύνδρομο του «πολύ μεγάλος για να αποτύχω» (too big to fail). Έτσι, ο νέος θεσμός της παρωδίας του εκσυγχρονισμού, λόγω της περιπλοκότητάς του, κατάφερε ακόμη να μετατρέψει και την Δαρβίνεια ρήση «η επιβίωση του ικανότερου» σε «επιβίωση του μεγαλύτερου».[30]

Αναμφισβήτητα όμως, ο μεγάλος γρίφος κι ανυπέρβλητη αντίφαση παραμένει πως ο δημοκρατικός Clinton υπέγραψε έναν νόμο που στραγγάλισε τον ανταγωνισμό στις αγορές χρήματος κι οδήγησε στην συσσώρευση του μονοπωλιακού κεφαλαίου σε μία ολιγαρχική ελίτ με το πρόσχημα του εκσυγχρονισμού. Πολύ αργότερα, αφού επήλθε η κατάρρευση του χρηματοπιστωτικού καζίνο το 2009, ο Clinton ομολόγησε ότι η ανάκληση της Glass-Steagall ήταν ένα μεγάλο λάθος του. Παρομοίως και ο John Reed, ο πρώην πρόεδρος της Citicorp και μετέπειτα συν-πρόεδρος του εταιρικού μαμούθ Citigroup, ζήτησε δημόσια συγγνώμη για το τέρας (monster), που ήταν συμμέτοχος στη δημιουργία του, και πρότεινε την παλιννόστηση της Glass-Steagall. Στο πλευρό του και ο Paul Volker, προκάτοχος του Greenspan στην προεδρία του Federal Reserve, ως μέλος της ομάδας οικονομικών συμβούλων του Obama, προσπαθεί να επηρεάσει, παρά την προχωρημένη ηλικία του, την επαναφορά της νομοθεσίας Glass-Steagall.

Αλλά το μεγάλο πρόβλημα είναι ο Greenspan. Εδώ οι αντιφάσεις είναι πολλές και πιθανώς ο ίδιος να διακατέχεται από ένα σύνδρομο ενοχής μήπως το φάντασμα του Adam Smith τον κατατρέχει. Διότι γνωρίζει, ή πρέπει να γνωρίζει λόγω της 60ετούς θητείας του στον τομέα των οικονομικών, ότι στο magnum opus του χρησιμοποιεί τον Πλούτο των Εθνών, εντελώς αποσπασματικά σύμφωνα με τις συντηρητικές πολιτικές του πεποιθήσεις αυτό-αναιρώντας τον φιλελευθερισμό του. Για παράδειγμα, ενώ αποκαλεί τον εαυτό του ως libertarian, θερμό υπερασπιστή του Adam Smith και της λειτουργίας του αόρατου χεριού στις αγορές, προσυπογράφει έναν νόμο που καταστρατηγεί πλήρως τον ελεύθερο ανταγωνισμό των αγορών κι οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια στη δημιουργία μονοπωλίων και καρτέλ.

Αυτό είχε ως συνέπεια τον αφανισμό στην κυριολεξία των ανεξάρτητων χρηματιστηριακών εταιριών και την εξόντωση των μικρών και μεσαίων τραπεζών, ενώ η εποχή των Robbers Barons του 19ου αιώνος έκανε την επανεμφάνιση της. Όμως για τον Adam Smith, τα μονοπώλια ήταν ανάθεμα και η κύρια αιτία της δυσλειτουργίας των ελεύθερων αγορών και του ανταγωνισμού. Οποιαδήποτε μορφής μονοπώλιο θεωρείται από τον Adam Smith, τροχοπέδη της εύρυθμης λειτουργίας της αγοράς και προς τούτο υπήρξε πολέμιος της θέσπισης νόμων και ρυθμιστικών κανονισμών του κράτους με σκοπό τη δημιουργία μονοπωλίων:

Η παροχή άδειας μονοπωλίου είτε σ' ένα άτομο ή σε μια εμπορική εταιρία έχει το ίδιο αποτέλεσμα όπως ένα μυστικό στο εμπόριο ή βιομηχανική παραγωγή. Οι κάτοχοι μονοπωλίων με το να κρατούν την αγορά διαρκώς με 22 λιγότερα αποθέματα, με το να μην προμηθεύουν πλήρως την αποτελεσματική ζήτηση, πωλούν τα προϊόντα τους πολύ πιο πάνω από τη φυσιολογική τιμή, κι αυξάνουν τις απολαβές τους, είτε αυτές αποτελούνται από μισθούς ή κέρδος, πολύ ψηλότερα από τη φυσιολογική τιμή.[31]

Πουθενά όμως, ο Greenspan στη συνοπτική του περιγραφή του Πλούτου των Εθνών, δεν αναφέρει τη λέξη «μονοπώλιο» ενώ οι φράσεις «ατομικό συμφέρον», «ελεύθερες αγορές», «αόρατο χέρι», και «ιδιωτικό κέρδος», βρίθουν. Κι εάν στο ανωτέρω απόσπασμα η καταδίκη του μονοπωλίου από τον Adam Smith κρίνεται ανεπαρκής, το επόμενο που ακολουθεί ίσως ταράξει ακόμα πιο πολύ το «μαέστρο» για τους παιάνες του στο Πλούτο των Εθνών, ως ένα από τα πιο σπουδαία επιτεύγματα στην ιστορία της διανόησης.[32] Ο Πλούτος των Εθνών, πράγματι, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα στην ιστορία της οικονομικής σκέψης, αλλά το εγκώμιό του είναι ασυνεπές με τη βίαιη καταπολέμηση[33] που προσωπικώς εξαπόλυσε κατά της περίφημης νομοθεσίας Glass Steagall, που έθεσε απροσπέραστους φραγμούς στη δημιουργία μονοπωλίων στη χρηματοπιστωτική αγορά.

Επιπρόσθετα, ο Adam Smith έδωσε μεγάλη βαρύτητα στα κοινωνικώς επιβλαβή αποτελέσματα των μονοπωλίων στην οικονομία, διότι η τιμή των προϊόντων των είναι σε κάθε περίσταση η ψηλότερη που μπορεί ν' επιτευχθεί στο χώρο των αγορών. Ενώ η «φυσιολογική τιμή» (natural price) είναι η τιμή του ελεύθερου ανταγωνισμού η οποία σε κάθε περίσταση είναι η χαμηλότερη: η τιμή που οι πωλητές μπορούν να απαιτήσουν και ταυτόχρονα να διατηρήσουν τις δουλειές τους. Στο σημείο αυτό ο Smith αναφέρει:

Τ' αποκλειστικά προνόμια των εταιριών, τα νομοθετήματα της μαθητείας, και όλοι αυτοί οι νόμοι οι οποίοι περιορίζουν, σε ιδιαίτερες εργασίες, τον ανταγωνισμό σ' ένα μικρό αριθμό απ' ότι θα μπορούσε διαφορετικά να εισέλθει σ' αυτά, έχουν την ίδια ροπή … διατηρούν την αγοραστική τιμή διαφόρων προϊόντων πάνω από την φυσιολογική τους τιμή … Το μονοπώλιο επιπλέον, είναι ένας μεγάλος εχθρός της καλής διαχείρισης.[34]

Πως λοιπόν κατανόησε ο Greenspan τον Πλούτο των Εθνών, όταν στ' όνομα του φιλελευθερισμού και της εύρυθμης λειτουργίας των αγορών παντελώς αγνοεί τις βασικές του αρχές και προσυπογράφει ένα νόμο ο οποίος επιτρέπει τον αφανισμό του;

Πως μπορεί να συζητά για ένα αόρατο χέρι που καθοδηγεί μεταφυσικώς τις αγορές σε ισορροπία, που και ο Reagan το πίστεψε αν και δεν το κατανόησε, όταν το χέρι των μονοπωλίων είναι ορατό και μάλιστα, δεν είναι ένα απαλό χεράκι που θέλει να σε χαϊδέψει. Αντίθετα, είναι ένα στιβαρό χέρι, που αρκεί μόνο ν' αγγίξει την ευάλωτη μικρή ή μεσαία επιχείρηση, και όχι να την σφίξει, για να της επιφέρει τον θάνατο, είτε μέσω εξαγοράς, εξαναγκαστικής συγχώνευσης, ή και πτώχευσης.

Μια εξήγηση αυτού του αινίγματος μπορεί να βρίσκεται στον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου, το υποσυνείδητο του, όπου η δύναμη των συναισθημάτων υπερτερεί της δύναμης της λογικής. Επειδή, οι περισσότερες αποφάσεις του Greenspan, δεν βασίζονται στη λογική της οικονομικής θεωρίας κι εμπειρικής μαρτυρίας, αλλά ωθούνται από μία ακαθόριστη δύναμη, ένα ιδεολογικό πιστεύω βαθιά ριζωμένο στο υποσυνείδητο του. Για παράδειγμα, προς επιβεβαίωση της θεμελιώδους αρχής του, της μη επιβολής κανόνων στη λειτουργία των αγορών χρήματος, παρουσιάζει το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα ως μία αέναη μηχανή που κινείται ομαλά από τη μια θέση ισορροπίας στην άλλη με την ακατάπαυστη ενέργεια του αόρατου χεριού του Adam Smith.

Βεβαίως, ο Greenspan αναγνωρίζει ότι συστηματικοί κλυδωνισμ0ί στη λειτουργία των ελεύθερων αγορών συμβαίνουν αλλά δηλώνει ότι είναι σπάνιοι. Ακόμη, ισχυρίζεται ότι σε περιόδους οικονομικής ύφεσης ή στη χειρότερη περίπτωση σε περιόδους κρίσεων, γεννιούνται εκπληκτικές ευκαιρίες κέρδους, διότι οι οικονομίες αναπόφευκτα αυτό-διορθώνουν. Από την άλλη όμως, παραλείπει συνειδητά κάθε αναφορά στις τεράστιες ζημιές που προκαλούνται στις περιουσίες και στη ψυχολογία του κόσμου. Μάλιστα, η επικύρωση του αυτό-διορθωτικού μηχανισμού της αγοράς γίνεται με τη προσφιλή του μέθοδο της διερώτησης: «πως πράγματι μπορεί κάποιος ν' είναι σίγουρος ότι ένα άνευ ρυθμιστικών κανονισμών διεθνές σύστημα θα λειτουργήσει κανονικά;» Και η απάντησή του, που αφήνει κυριολεκτικά άναυδο για την ρηχότητα της τον αναγνώστη είναι: «Εντούτοις, το κάνει κάθε μέρα.»[35]

Με παρόμοιο τρόπο, ο "maestro" αγνοώντας πλήρως τις αρχές της διαχείρισης κινδύνου (risk management) των επενδυμένων κεφαλαίων, μέσα σε μία ατμόσφαιρα έκστασης μεταφυσικής επικοινωνίας με το πνεύμα των "hedge funds" εκπέμπει τη περιβόητη ρήση του: "η ίδια η αγορά ελέγχει τα "hedge funds" σήμερα διά μέσου της γνωστής ως «επιτήρησης των αντισυμβαλλόμενων» (counterparty surveillance)".[36] Μ' αυτού του είδους ιερατικές τελετουργίες «σπάσανε τα νεύρα» του Paul Krugman, του βραβευθέντος με το Nobel της Οικονομίας το 2009, και τον χαρακτήρισε δημόσια ως «μαέστρο τριών ταχυτήτων» μ' έλλειψη ειλικρίνειας. Αλλά επίσης και για την ασυνέπεια του, όταν επέτρεψε το πλεόνασμα του κρατικού προϋπολογισμού της περιόδου 1999-2000, να μετατραπεί σε σημαντικό έλλειμμα επί κυβερνήσεως του γιού Bush.

Η βασική αιτία του ελλείμματος υπήρξε, η έλλειψη συνέπειας των λόγων κι έργων του Greenspan. Ενώ αρχικώς συμφώνησε, ότι το πλεόνασμα πρέπει να διατεθεί για την μείωση του δημόσιου χρέους, στη συνέχεια όμως άλλαξε γνώμη. Προφανώς, ακολούθησε μία από τις αρχές του Libertarian δόγματός του σύμφωνα με την οποία, η κρατική φορολογία αποτελεί «κατάσχεση» (confiscation) της ατομικής ιδιοκτησίας. Έτσι, ο ‘μαέστρος' αθέτησε τις συντηρητικές του αρχές κι έδωσε τις ευλογίες του στο πλεόνασμα να χρηματοδοτήσει τις φορολογικές ελαφρύνσεις υπέρ των .πλουσίων που θέσπισε η κυβέρνηση του George Bush. Αυτό το γεγονός εξόργισε τον Paul Krugman και σε άρθρο του στους New York Times, τον κατακρίνει ότι «έχει προδώσει την εμπιστοσύνη που εναποτέθηκε στους προέδρους του Federal Reserve, και του αξίζει να τον θεωρήσουν ως ένα μισθοφόρο, θιασώτη των ρεπουμπλικάνων.»[37]

Μια άλλη εξήγηση των αντιφάσεων του Greenspan, που ίσως φανεί εύθυμη, αφορά τη πιθανολογία, ότι την απόφαση να υπογράψει το νόμο της μεταμόρφωσης του χρηματοπιστωτικού συστήματος σ' ένα γιγαντιαίο καζίνο την πήρε όταν βρίσκονταν έξω από την μπανιέρα του. Έτσι, το σκεπτικό του παρουσίασε ένα «ψεγάδι» όπως ο ίδιος επισήμανε ενώπιον της Γερουσίας του Αμερικανικού Κογκρέσο, που μετέτρεψε την αντιστάθμιση κινδύνου των παραγώγων σ' εφιαλτική συνδρομή η οποία το μετάλλαξε σε μια τεράστια ωρολογιακή βόμβα που έσκασε στο κεφάλι μας. Εξ άλλου, ο ίδιος ο Greenspan δημοσίως εκμυστηρεύτηκε ότι η σύλληψη των σπουδαίων ιδεών του γίνονταν καθώς ήταν βουτηγμένος μέσα στο μπάνιο του αναπολώντας τον κόσμο ευτυχισμένος όπως ο Αρχιμήδης[38].

Τώρα, ο Αρχιμήδης (287π.Χ- 212π.Χ) από τις Συρακούσες της Σικελίας, την εποχή εκείνη Ελληνική αποικία, θεωρείται ο μεγαλύτερος μαθηματικός της αρχαιότητος και ένας από τους πιο σπουδαίους μαθηματικούς όλων των εποχών. Επίσης, υπήρξε αστρονόμος, φυσικός, εφευρέτης, και μηχανικός με πρωτοποριακή συνεισφορά στην επιστήμη της γεωμετρίας. Οι μέθοδοι του αποτελούν την βάση του λογισμού των ολοκληρωμάτων (Integral Calculus) 2000 χρόνια πριν τον Newton και Leibnitz. Πασίγνωστος από την αρχή του Αρχιμήδη, τον νόμο της υδροστατικής των ρευστών σωμάτων, που ο θρύλος το έχει, ότι μόλις συνειδητοποίησε την ανακάλυψη του βγήκε γυμνός στους δρόμους των Συρακουσών κι αναφώνησε, Εύρηκα!, Εύρηκα! Αλλά σύμφωνα με τον Πλούταρχο στους Παράλληλους Βίους, ο Αρχιμήδης δεν ήταν καθόλου ευτυχισμένος όταν έμπαινε στο μπάνιο: "οι υπηρέτες συχνά με την βία τον «έσερναν» για να τον βάλουν στην μπανιέρα να τον λούσουν και να αλείψουν το σώμα του με λάδι." Δεν του άρεσε το μπάνιο, και στις αραιές περιπτώσεις αυτού του συμβάντος "σχεδίαζε γεωμετρικά σχήματα στις στάχτες και τραβούσε γραμμές με το δάκτυλό του στο λάδι με το οποίο είχε αλειφθεί το σώμα του".[39] Ο Αρχιμήδης, δεν έμπαινε οικιοθελώς στη μπανιέρα για να του έρθει η «η θεία επιφοίτηση» σπουδαίων ιδεών. Τα κλασσικά τα εικονογραφημένα τον εμφανίζουν μέσα σε ξύλινη μπανιέρα σχήματος βαρελιού και εν συνεχεία να τρέχει γυμνός στους δρόμους μετά την ανακάλυψη της αρχής «των επιπλεόντων σωμάτων». Είναι ανεκδιήγητο, πως κατόρθωσε ο Greenspan να μπερδέψει ακόμα και τον Αρχιμήδη στη δική του ιστορία. Δεν του φτάναμε εμείς; Συνεπώς, δεν πρέπει να εκπλήσσει τον αναγνώστη η αγανάκτηση της πλειοψηφίας του κοινού για τα δεινά που επωμίστηκε εξ αιτίας της φιλελεύθερης πολιτικής των κυβερνήσεών του, αλλά και της σύγχυσης της οικονομικής σκέψης των τραπεζιτών που είχε εμποτισθεί με την ακόρεστη επιδίωξη του βραχυχρόνιου κέρδους.

Είναι λοιπόν, φυσιολογικό ο Keynes να είχε διαμορφώσει άσχημη γνώμη για τους τραπεζίτες όταν προ πολλού δήλωνε: «Ένας συχνά προειδοποιείται ότι η επιστημονική προσέγγιση των νομισματικών θεμάτων είναι αδύνατος διότι ο τραπεζικός κόσμος είναι πνευματικώς ανίκανος να κατανοήσει τα δικά του προβλήματα».[40] Και στη συνέχεια, αυτή η διάνοια της οικονομικής σκέψης, αφιέρωσε το βιβλίο του στο διοικητή και τους διευθυντές της Τράπεζας της Αγγλίας, γράφοντας το περίφημο «σας το αφιερώνω με ταπεινοφροσύνη και χωρίς την άδειά σας».[41] Αλλά ακόμη και ο Adam Smith, ο πρωταγωνιστής της laissez-faire οικονομίας και το σύγχρονο είδωλο του νέο-φιλελευθερισμού, είχε παρόμοια άποψη για τις τράπεζες: «Αλλά κάθε ιδιαίτερη τραπεζική εταιρία δεν είχε πάντοτε κατανοήσει ή φροντίσει για το δικό της συμφέρον, και η κυκλοφορία είχε συχνά παραγεμίσει με χαρτονόμισμα».[42]

 

30 Ιανουαρίου 2010

 

* Ο Σπύρος Λαβδιώτης είναι οικονομολόγος. Τηλ. 210-8073833 Βιογραφικό: http://spiros26.files.wordpress.com/2009/10/ceb2ceb9cebfceb3cf81ceb1cf86ceb9cebacf8c4.pdf

 

 

ΠΗΓΗ: http://spiros26.files.wordpress.com/2009/10/ceb7-ceb1cebdceaccebacebbceb7cf83ceb7-cf84ceb7cf82-glass-steagall3.pdf

 

Σημείωση: Οι υπογραμμίσεις έγιναν από τον admin.

---

[1]  Στην ομιλία ανάληψης των καθηκόντων του ως προέδρου των ΗΠΑ το 1981, ο Reagan δήλωσε: "Η κυβέρνηση δεν είναι η λύση των προβλημάτων μας, η κυβέρνηση είναι το πρόβλημα μας" (Government is not the solution to our problems, government is our problem). Επιπρόσθετα, μια από τις πρώτες πράξεις του Υπουργείου Tικαιοσύνης της νέας κυβέρνησης ήταν να θέσει στ' αρχείο την δεκαετή αντί-μονοπωλιακή υπόθεση της IBM. Στην συνέχεια θεσπίστηκε η νομοθεσία της κατάργησης των ρυθμιστικών κανόνων των καταθετικών ιδρυμάτων και του νομισματικού ελέγχου (depository institutions deregulation and monetary control). Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να τεθεί στο αρχείο η διάταξη regulation Q (αναφορά γίνεται πιο κάτω) και οι τράπεζες ήταν πλέον ελεύθερες να ορίζουν τα επιτόκια κατά βούληση.

 

[2]  Η «σιδηρά κυρία», αρχηγός του συντηρητικού κόμματος της Αγγλίας από το 1975 έως το 1990 και πρωθυπουργός του Ηνωμένου Βασιλείου από το 1979 έως το 1990, υπήρξε ένας από τους πιο άκαμπτους υποστηρικτές του σκληροπυρηνικού νέο-φιλελευθερισμού. Αν και ήταν χημικός στο επάγγελμα, το συντηρητικό της manifesto είχε ως αφετηρία την οικονομική μεταρρύθμιση. Έτσι, με βάση το δόγμα των  ελεύθερων αγορών η οικονομική της πολιτική αποσκοπούσε στην μετατροπή των κρατικών οργανισμών σε ιδιωτικούς, με ιδιαίτερη έμφαση στη πλήρη φιλελευθεροποίηση των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων και στην ευκαμψία της αγοράς εργασίας.

 

[3]  George Goodman (ο συγγραφέας του Money Game, με το ψευδώνυμο Adam Smith, και ο πρώτος επιμελητής έκδοσης του Institutional Investor), The Roaring 80's, p.26,  1988.  

 

[4] Alan Greenspan, The Age of Turbulence, p.86-89, Penguin,  2007.

 

[5]  President Reagan's State of the Union Address, Ιανουάριος 1987. " The calendar can't measure America because we were meant to be an endless experiment in freedom, with no limit to our reaches…what I want to see above all is that this remains a country where someone can always get rich." Επίσης, Lewis Lapman, Money and Class in America, p.8, New York, 1989.

 

[6]  Margaret Thatcher, Quotes. Το πρωτότυπο έχει ως εξής: "There is no such thing as society: there are individuals, men and women" http://thinkexist.com    

 

[7] Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια, Ε, 1131α, Βιβλίο Tεύτερο, Κάκτος, 1993, Αθήνα.

 

[8] Η νομοθεσία Glass-Steagall αποτελείται από δύο τραπεζικούς νόμους των οποίων οι εισηγητές ήταν, ο δημοκρατικός γερουσιαστής Carter Glass, πρώην υπουργός οικονομικών, και ο δημοκρατικός βουλευτής Henry Steagall, πρόεδρος της επιτροπής της βουλής των αντιπρόσωπων επί θεμάτων του τραπεζικού συστήματος και νομίσματος. Η πρώτη νομοθεσία Glass-Steagall θεσπίστηκε το Φεβρουάριο του 1932 από τη ρεπουμπλικανική κυβέρνηση του Henry Hoover, ενώ η δεύτερη νομοθεσία Glass-Steagall θεσπίστηκε τον Ιούνιο του 1933, από τη δημοκρατική κυβέρνηση Franklin D. Roosevelt. Η πρώτη νομοθεσία αποτελούσε μια προσπάθεια αναχαίτισης της πτωτικής τάσης των τιμών (αποπληθωρισμός), και ως εκ τούτου επέκτεινε τις αρμοδιότητες της Federal Reserve σε σχέση με την προσφορά χρήματος στην οικονομία.

Έτσι, επέτρεψε στην ομοσπονδιακή τράπεζα την επανα-προεξόφληση (re-discounting) περισσοτέρων περιουσιακών στοιχείων των τραπεζών όπως κυβερνητικές ομολογίες και εμπορικά γραμμάτια. Επίσης, επέτρεψε για πρώτη φορά τη δημιουργία νομίσματος από χαρτονόμισμα χωρίς την κάλυψη χρυσού, αφού η Αγγλία από το Σεπτέμβριο του 1931 είχε εγκαταλείψει το χρυσό κανόνα εξαιτίας της αδυναμίας της να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις της σε χρυσό. Η δεύτερη νομοθεσία Glass-Steagall, είναι αυτή στην οποία η οικονομική βιβλιογραφία αναφέρεται, λόγω της μεγάλης επίδρασης που είχε στο τραπεζικό σύστημα και ως φυσικό σ' αυτήν η παρούσα μελέτη επικεντρώνεται.

 

[9] Ο συνολικός αριθμός των πτωχεύσεων των τραπεζών στις ΗΠΑ από το 1929 μέχρι και το 1933, σύμφωνα με την Encyclopedia Britannica, ανέρχονταν γύρω στις 11.000 από το σύνολο των περίπου 25.000 τραπεζών που λειτουργούσαν πριν το 1929. Συγκεκριμένα, κατά τη διάρκεια της περιόδου 1931-1932, ο αριθμός των τραπεζικών  πτωχεύσεων ανήλθε στις 3.600 (H. Barger, Money, Banking and Public Policy, Columbia University, p.546, Rand McNally, 1962). Η κατάσταση επιδεινώθηκε τους δύο πρώτους μήνες του 1933 όταν άλλες περίπου 4.000 τράπεζες έκλεισαν τις πόρτες τους στο κοινό. Ο T. Watkins, στο βιβλίο του, The Great Depression in America in 1930's (Little Brown, 1993) προσδιορίζει τον αριθμό των πτωχεύσεων σε 4.004 από τις αρχές του 1933 μέχρι την ορκωμοσία του Roosevelt στις 4 Μαρτίου 1933.

Θα πρέπει όμως να διευκρινιστεί ότι ο τεράστιος αυτός αριθμός των πτωχεύσεων των  τραπεζών που ιστορικώς καταγράφτηκε αποτελεί τον συνολικό αριθμό των τραπεζών που σταμάτησαν τη λειτουργία τους κατά την πενταετή περίοδο 1929-1933. Tηλαδή οι πτωχεύσεις αυτές είναι στην ουσία αναστολές (suspensions) των τραπεζικών λειτουργιών που σημαίνει ότι οι τράπεζες έκλεισαν μεν τις πόρτες τους στο κοινό αλλά όχι απαραίτητα λόγω χρεωκοπίας. Μερικές τράπεζες έκλεισαν μόνο παροδικά, άλλες συγχωνεύτηκαν αλλά οι περισσότερες πτώχευσαν. Για αποσαφήνιση της φοβερής και συνάμα απίστευτης αυτής κατάστασης ο κάτωθι πίνακας παρατίθεται:

Number of Banks and Bank Suspensions

Έτος     Αριθμός τραπεζών σε λειτουργία                           Κλείσιμο τραπεζών-

                                                                             Παύσεις λειτουργιών των τραπεζών

1929                            24.633                                                                         659

1930                            22.773                                                                       1350

1931                             19.970                                                                       2293

1932                             18.397                                                                       1453

1933                             15.015                                                                      4000

1934                             16.096                                                                           57

 

Πηγή: Historical Statistics of the United States: Colonial Times to 1970, Table V 20-30

 

[10] Federal Reserve Bulletin, 1929, The Great Crash, J.K. Galbraith, p.197.

 

[11] Από την κατάθεση του Greenspan ενώπιον της επιτροπής της Γερουσίας επί θεμάτων του τραπεζικού συστήματος και χρηματοοικονομίας (Senate Committee on Banking and Finance). Το πρωτότυπο έχει ως εξής: "I have found a flaw in my thinking." "I am in a state of shocked disbelief; the whole intellectual edifice of modern risk management broke down."

 

[12]  Joseph Schumpeter, Capitalism, Socialism and Democracy ( 1942), Harper, Third edition, 1975, New York. Το Πρωτότυπο έχει ως εξής:"This process of Creative Destruction is the essential fact about capitalism." P.83. 13 Απόσπασμα από την ομιλία του Γερουσιαστή Carter Glass ενώπιον της Γερουσίας του Αμερικανικού Κογκρέσου τον Φεβρουάριο του 1929, "Carter Glass and the Banking Act 1933 (Glass-Steagall Act), http://www.sempiuspublications.com. Το πρωτότυπο έχει ως εξής: "Member banks of the system have manipulated their deposit accounts so as to transfer funds from the demand deposit account, requiring a reserve of 7%, to the time deposit account, requiring a reserve of only 3%, thereby releasing enormous funds to be thrown into the maelstrom of stock speculation".

 

[13] Απόσπασμα από την ομιλία του Γερουσιαστή Carter Glass ενώπιον της Γερουσίας του Αμερικανικού Κογκρέσου τον Φεβρουάριο του 1929, "Carter Glass and the Banking Act 1933 (Glass-Steagall Act), http://www.sempiuspublications.com . Το πρωτότυπο έχει ως εξής: "Member banks of the system have manipulated their deposit accounts so as to transfer funds from the demand deposit account, requiring a reserve of 7%, to the time deposit account, requiring a reserve of only 3%, thereby releasing enormous funds to be thrown into the maelstrom of stock speculation".

 

[14] Επίσημη συμφωνία, νομικώς επικυρωμένη, προσωρινής αναστολής όλων των πληρωμών χρεών των τραπεζών ή κρατών προς τους πιστωτές, για ν' αποφευχθεί η περεταίρω επιδείνωση της πιστοληπτικής ικανότητάς τους.

 

[15] Απόσπασμα από την εναρκτήριο ομιλία της ορκωμοσίας του Roosevelt στις 4 Μαρτίου 1933. Η μετάφραση στα ελληνικά έχει ως εξής: «Οι πρακτικές των ασυνείδητων αργυραμοιβών είναι καταδικασμένες στο δικαστήριο της κοινής γνώμης, έχουν απορριφτεί από τις καρδιές και τα μυαλά των ανθρώπων. Αυτοί δεν έχουν όραμα και όπου δεν υπάρχει το όραμα οι άνθρωποι πεθαίνουν».

 

[16] Emergency Banking Act, http://en.wikipedia.org./wiki. Η ατμόσφαιρα το βράδυ της 9ης Μαρτίου 1933, περιγράφεται ως χαώδης καθώς πάνω από 100 νέα μέλη του Tημοκρατικού κόμματος που εξελέγησαν στο κογκρέσο μετά τη σαρωτική νίκη του Roosevelt το Νοέμβριο του 1932, ήταν αποφασισμένα να λάβουν ριζικά μέτρα για να σταματήσουν την αιμορραγία των χρεωκοπιών των τραπεζών που είχε διαχυθεί και στην πραγματική οικονομία. Έτσι πολλά μέλη του κογκρέσου υπέγραψαν το μοναδικό κείμενο της νομοθεσίας που κυκλοφόρησε πριν καν διαβάσουν τις διατάξεις του.

 

[17] Πηγή: Υπηρεσία Ερευνών της Βιβλιοθήκης του Κογκρέσο των Ηνωμένων Πολιτειών (http://digital.library.unt.edu/govdocs/crs/permalink/meta-crs-9065:1). Tο πρωτότυπο έχει ως εξής: In the nineteenth and early twentieth centuries, bankers and brokers were sometimes indistinguishable. Then, in the Great Depression after 1929, Congress examined the mixing of the "commercial" and "investment" banking industries that occurred in the 1920s. Hearings revealed conflicts of interest and fraud in some banking institutions' securities activities. A formidable barrier to the mixing of these activities was then set up by the Glass-Steagall Act.

 

[18] Joseph de la Vega, Confusion des Confusiones, Amsterdam, 1688. Το σύγγραμμα αυτό είδε το φως της δημοσιότητας μόλις το 1996 όταν ενσωματώθηκε από τον εκδοτικό οίκο Wiley σ'ένα βιβλίο μαζί με το φημισμένο έργο του Charles Mackay, Extraordinary Popular Delusions and the Madness of Crowds.

Ιστορικώς, είναι το πρώτο σύγγραμμα στο Tυτικό κόσμο με θέμα αναφοράς τη χρηματιστηριακή κερδοσκοπία και θεωρείτε ένα από τα κλασσικά στο είδος του. Στο έργο αυτό ο de la Vega περιγράφει με γλαφυρότητα τις πολύπλοκες συναλλαγές, τεχνάσματα και κομπίνες που χρησιμοποιούσαν οι συμμετέχοντες στο χρηματιστήριο του Amsterdam τη δεκαετία του 1680. Το δίχτυ των δαιδαλωδών συναλλαγών που χρησιμοποιούσαν οι traders – δεδομένου ότι εκτός των μετοχών συναλλαγές επιτρέπονταν σε options και συμβόλαια μελλοντικής εκπλήρωσης (futures) – ο de la Vega το χαρακτήρισε ως ένα λαβύρινθο πιο πολύπλοκο ακόμη και από αυτό της Κρήτης, ενώ το χρηματιστήριο του Amsterdam ως μια κερδοσκοπική κόλαση (gambling hell).

Ως υπενθύμιση και μόνο, στο ίδιο ίδρυμα πριν 50 χρόνια είχε διαδραματιστεί η πιο παράξενη (bizarre) χρηματιστηριακή κερδοσκοπία επονομαζόμενη «η μανία της τουλίπας». Το σύνδρομο του γρήγορου πλουτισμού (get rich quick) ήταν τόσο έντονο σ' αυτήν την εξωφρενική κερδοσκοπική μανία που στο απόγειο της έξαρσης της (1636), η τουλίπα που έφερε το γοητευτικό όνομα Viceroy- πουλήθηκε σε ποσό ισότιμο της αγοράς μιας πολυτελούς βίλλας με τους υπηρέτες μαζί. Και όσοι διερωτώνται εάν το κόστος της ήταν ισότιμο με την παράξενη ομορφιά της, η απορία τους ελπίζουμε να λυθεί κοιτάζοντας την φωτογραφία της που απεικονίζεται στο «Χρηματιστηριακά Κραχ και οι Οικονομικές τους Συνέπειες», http://spiros26.wordpress.com, Σπύρος Λαβδιώτης, Μάρτιος 2007, Αθήνα.

 

[19] Τον Οκτώβριο του 1988, η Citicorp αποτελούμενη από τα εταιρικά συγκροτήματα, Citibank, Primerica, και Smith Barney, συγχωνεύτηκε με την Travelers Group, a conglomerate ασφαλιστικών και χρηματιστηριακών υπηρεσιών έχοντας κάτω από την ομπρέλα της την Αίτνα ασφαλιστική, Shearson Lehman, Salomon Brothers, κ.α. Η συγχώνευση αυτή έγινε κατά παράβαση της νομοθεσίας Glass-Steagall η οποία ήταν ακόμα σε ισχύ, αλλά τα παραθυράκια (loopholes) του νόμου πάντοτε υπάρχουν.

Συγκεκριμένα, δόθηκε δύο ετών προθεσμία μεταβατικής περιόδου ολοκλήρωσης της συγχώνευσης της Citigroup. Τoν Ιούλιο του 1999, ο υπουργός οικονομικών της κυβέρνησης Clinton, Robert Rubin παραιτήθηκε για να αναλάβει ανώτερη διοικητική θέση και ελκυστικό πακέτο αποδοχών στη Citigroup, αρχικώς at large και στη συνέχεια ως συν-πρόεδρος. Tηλαδή, ο Rubin παραιτήθηκε λίγους μήνες πριν τη ψήφιση του νομοσχεδίου Gramm-Leach-Briley (Νοέμβριος 1999) αφήνοντας τα ινία του υπουργείου και την ευθύνη του σκανδαλώδους αυτού νόμου στον Larry summers, τον νυν επικεφαλής οικονομικό σύμβουλο του προέδρου Obama. Ο Rubin, αφού εν συνεχεία κατέστη ο μοναδικός πρόεδρος της Citigroup, παραιτήθηκε κατά τη διάρκεια της κρίσης του 2008, λίγο πριν την κατακλυσμιαία πτώση της μετοχής, C, στο Big Board, κατά 98% από $56 το 2007 στα $0.90 cents στις αρχές Μαρτίου 2009. Ως γνωστό, για να αποφευχθεί η πλήρης χρεωκοπία της και η παγκόσμια «οχλοβοή», η κυβέρνηση του Obama εθνικοποίησε μερικώς τη Citigroup (36%) με την τιμή της μετοχής να χαροπαλεύει στο επίπεδο $3 στα τέλη του 2009. Σήμερα, αυτό το εταιρικό μαμούθ που πριν από μία δεκαετία κυριαρχούσε στο κόσμο, αποτελεί τον κλασσικό ορισμό του zombie τραπεζικού οργανισμού.

 

[20] Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια, Βιβλίο Ε, 1129, σ.12, Κάκτος, 1993. Το αρχαίο κείμενο έχει ως εξής: «Ουδέ γαρ τον αυτόν έχει τρόπον επί τε των επιστημών και δυνάμεων και επί των έξεων».

 

[21] Ibid, σ. 14. Το αρχαίο κείμενο έχει ως εξής: «Δοκεί δη ο τε παράνομος άδικος είναι και ο πλεονέκτης και άνισος … επεί δε πλεονέκτης ο άδικος, περί ταγαθά έσται.»

 

[22] Ibid, 1129b, σ. 16. Το αρχαίο κείμενο έχει ως εξής: «οι δε νόμοι απαγορεύουσι περί άπάντων στοχαζόμενοι ή του κοινή συμφέροντος πάσιν ή τοις αρίστοις ή τοις κυρίοις [κατ' αρετήν] ή κατ' άλλον τρόπον τοιούτον.»

 

[23] Όπως προαναφέρθηκε η Citigroup ιδρύθηκε το 1998 (8 Οκτωβρίου), δηλαδή 13 μήνες πριν την ανάκληση της Glass-Steagall. Σύμφωνα με την αφήγηση του Greenspan στ' Απομνημονεύματά του (ibid, p.199) την 14η Οκτωβρίου 1999, κατόπιν προτροπής του ιδίου συναντήθηκε με τον Summers για να επιλύσουν τις διαφορές μεταξύ του Υπουργείου Οικονομικών και Federal Reserve σχετικά με τις αρμοδιότητες που θα αναλάμβαναν οι δύο υπηρεσίες με τη θέσπιση της νομοθεσίας Gramm-Leach-Briley.

Το κογκρέσο μάλιστα είχε δώσει σαφή προθεσμία επίλυσης των διαφορών τους με τελική ημερομηνία την 14η Οκτωβρίου 1999, πριν επικυρώσει τη νομοθεσία. «Εμείς, κοιτάξαμε ο ένας τον άλλον στα μάτια και είπα: πρέπει να διευθετήσουμε αυτό το θέμα. Εκείνο το απόγευμα πήγαμε στο γραφείο του και κλείσαμε τη πόρτα.» Πριν όμως ο Greenspan κλείσει τη πόρτα του γραφείου του Summers και οριστικοποιήσει τη συμφωνία τους για τη προώθηση του νομοσχεδίου, οι φήμες οργίαζαν περί συνεισφορών εκατοντάδων εκατομμυρίων δολαρίων για τις εκλογικές καμπάνιες του 2000, και προς τα δύο κόμματα. Τα ποσά προέρχονταν από τον επονομαζόμενο FIRE (Financial, Insurance, Real Estate), το σημαντικότερο οικονομικό τομέα της περιοχής της Νέας Υόρκης.

Τ' αναγραφόμενα ποσά στον τύπο κυμαίνονται μεταξύ $250-$400 εκατομμυρίων και η χορήγηση τους προέρχονταν από χρηματοπιστωτικές, ασφαλιστικές και κτηματομεσιτικές εταιρίες. Ο βραβευθείς με το Nobel Οικονομίας Joseph Stiglitz τοποθετεί το ποσό στα $300 εκατομμύρια μ' αιχμή του δόρατος τον γερουσιαστή Phil-Gramm, ο επικεφαλής της Επιτροπής των Τραπεζικών Υποθέσεων της Γερουσίας ("The Economic Crisis: Capitalist Fools", Vanity Fair, January 2009). Μετά τη ψήφιση του νομοσχεδίου, ο Phil Gramm (Texas) παραιτήθηκε από Γερουσιαστής για ν' αναλάβει το πόστο του συν-προέδρου (co-chairman) στη UBS η οποία ουσιαστικά χρεοκόπησε στη κρίση του 2008, αλλά διεσώθη με χρηματοδότηση της Ελβετικής κυβέρνησης.

 

[24] Alan Greenspan, ibid, p.187.

 

[25] Ibid, p.199. Το πρωτότυπο έχει ως εξής: "I agreed that liberalization in these markets was long overdue".

 

[26] Ibid, p.199. Το πρωτότυπο έχει ως εξής: "Historians view the Financial Services Modernization Act as a milestone in business legislation."

 

[27] Ibid, p.218.

 

[28] Ibid, p.176. Το πρωτότυπο έχει ως εξής: "The concept of irrational exuberance came to me in the bathtub one morning as I was writing my speech".

 

[29] Ibid, p.372. Το πρωτότυπο έχει ως εξής: "Why do we wish to inhibit the pollinating bees of Wall Street?"

 

[30] The survival of the fittest vs. the survival of the biggest.

 

[31] Adam Smith, Wealth of Nations, ibid, p.164. Το πρωτότυπο έχει ως εξής: "A monopoly granted either to an individual or to a trading company has the same effect as a secret in trade or manufactures. The monopolists, by keeping the market constantly under-stocked, by never fully supplying the effectual demand, sell their commodities much above the natural price, and raise their emoluments, whether they consist in wages or profit, greatly above their natural rate".

 

[32] Alan Greenspan, ibid, p.261. Το πρωτότυπο έχει ως εξής: "The Wealth of Nations, is one of the great achievements in intellectual history."

 

[33] Ο Greenspan το 1997 αντιτάθηκε με σφοδρότητα κατά της επικεφαλής του CFTC (Commodities Futures Trading Commission)  Brooksley Born η οποία πρότεινε την επιβολή ρυθμιστικών κανόνων στην αγορά των OTC παραγώγων. Ακολούθως το 1999, εν μέσω αναφορών του τύπου περί πιέσεων του Greenspan, ξαφνικά υπέβαλε την παραίτησή της. Επίσης, ο πρώην πρόεδρος του SEC (Securities Exchange Commission) Arthur Levitt δήλωσε, ότι και οι δύο, ο Rubin και ο Greenspan, βίαια αντιτίθετο στου ρυθμιστικούς κανονισμούς των χρηματοπιστωτικών οργανισμών. Η αντιπαλότητα και ο φόβος τους για την πιθανή επιβολή ρυθμιστικών κανονισμών ήταν τόσο έντονος που του διεμήνυσαν ότι οποιαδήποτε πρόταση εφαρμογής ελεγκτικών κανονισμών και διαφάνειας θα προκαλούσε χάος στις αγορές.

 

[34] Adam Smith, ibid, p.164, 251. Το πρωτότυπο έχει ως εξής: "The exclusive privileges of corporations, statutes of apprenticeship, and all those laws which restrain, in particular employments, the competition to a smaller number than might otherwise go into them, have the same tendency … keep up the market price of particular commodities above the natural price. Monopoly, besides, is a great enemy of good management.

 

[35] Alan Greenspan, ibid, p.367, 369. Το πρωτότυπο έχει ως εξής: "Indeed how can anyone be sure that the unregulated global system will work? Yet it does, day in and day out"… "The market place itself regulates hedge funds today through what is known as counterparty surveillance."

 

[36] Alan Greenspan, ibid., p.370. Το πρωτότυπο έχει ως εξής : "The market itself regulates hedge funds today through what's known as counterparty surveillance."

 

[37] Paul Krugman, "The Three Card Maestro", New York Times, February 18, 2005. Το πρωτότυπο έχει ως εξής: "By repeatedly shilling for whatever the Bush administration wants he has betrayed the trust placed in Fed chairmen, he deserves to be treated as another partisan hack".

 

[38] Alan Greenspan, Ibid, p.176. Το πρωτότυπο έχει ως εξής:"To this day the bathtub is where I get many of my best ideas…Immersed in my bath, I'm as happy as Archimedes as I contemplate the world."

 

[39] Πλούταρχος Παράλληλοι Βίοι, Μάρκελλος. Το αρχαίο κείμενο έχει ως εξής: "Ο Αρχιμήδης … και θεραπείαν σώματος εξέλειπε βία δε πολλάκις ελκόμενος επ' άλειμμα και λουτρόν, εν ταίς εσχάραις έγραφε σχήματα των γεωμετρικών, και του σώματος αληλιμμένου διήγε τω δακτύλω γραμμάς," Μικρός Απόπλους, http://www.microsapoplous.gr/anc.texts-plut.html

 

[40] J. M. Keynes, A Tract on Monetary Reform, London, 1923, Reprint, 2008, BN Publishing, p.x " One is often warned that a scientific treatment of currency questions is impossible because the banking world is intellectually incapable of understanding its own problems."

 

[41] Ibid., p.x.

 

[42] Adam Smith, The Wealth of Nations, Penguin Classics, 1986, p.399. Το πρωτότυπο έχει ως εξής: "But every particular banking company has not always understood or attended to its own particular interest, and the circulation has frequently been overstocked with paper."

Εθνική μελαγχολία

 

Του Περικλή Κοροβέση*

 

Είναι ο Γ. Παπανδρέου ένας πολιτικός απατεώνας; Είναι η χώρα υπό ξενική κατοχή; Ποιος δημιούργησε το έλλειμμα και το χρέος; Τι θα γίνει αν βγούμε από το ευρώ και ξαναγυρίσουμε στη δραχμή;

Και παρά το γεγονός ότι υπάρχουν άπειρα δημοσιεύματα για την κρίση, κανείς δεν δείχνει να έχει μια σαφή ιδέα για το πώς φτάσαμε εδώ. Ο καθένας ζει την κρίση με τον δικό του προσωπικό τρόπο και μοιάζει σαν να έπεσε μια επιδημία και αρρωστήσαμε όλοι. Είναι σαν ένα κύμα εθνικής μελαγχολίας που μας κόλλησε όλους. Χάθηκαν η χαρά, το γέλιο, η ξεγνοιασιά.

Η χαρά μπορεί να γίνει πολιτικό αίτημα; Ξέρουμε πως η ανεργία και η αβεβαιότητα είναι ψυχοφθόρες καταστάσεις και απειλούν σοβαρά την υγεία μας και συχνά είναι αιτίες αυτοκτονίας. Πώς μπορεί κάποιος να ξεφύγει από αυτό, όταν δεν είναι στο χέρι του να βρει δουλειά; Μοιάζει σαν κακιά μοίρα ή σαν μια βαριά κατάρα που δεν μπορείς να ξεφύγεις. Και τότε καταλαβαίνεις πως είσαι νικημένος εσωτερικά και δεν σου μένει τίποτα άλλο από το να παρατηρείς πως κάθε μέρα σαπίζεις και λίγο παραπάνω. Είναι όμως αυτή η φύση του ανθρώπου ή μήπως συμμαχούμε έτσι με τον εχθρό μας; Γιατί σίγουρα όλα αυτά τα μέτρα που έχουν παρθεί είναι εχθρικά προς τον άνθρωπο και φιλικά για το άπληστο κέρδος.

Μήπως είναι η εποχή να επινοήσουμε ένα νέο ανθρωπισμό; Να χτίσουμε κινήματα συμπόνοιας, αλληλεγγύης και αγάπης; Μοιάζουν ρομαντικά και ουτοπικά όλα αυτά. Και όμως έτσι κινήθηκε πάντα η ανθρωπότητα. Αν ο ρεαλισμός είναι ο αρπακτικός καπιταλισμός, τότε ασφαλέστερη είναι η ουτοπία που δημιουργεί μουσική και τέχνη. Εχουμε σκεφθεί, άραγε, τι μας έχει δώσει ένα τραγούδι του Τσιτσάνη; Πόσες φορές άγνωστοι άνθρωποι μεταξύ μας βρεθήκαμε σε μια ταβέρνα για να ενωθούμε σε ένα τραγούδι; Και αυτό να μας κάνει μια οικογένεια. Και η δημιουργικότητα δεν είναι περιττή διασκέδαση. Είναι προϋπόθεση ζωής.

Άρα ποιο είναι το ζητούμενο; Η μισητή κυβέρνηση του Παπανδρέου δεν είναι αιώνια. Μπορεί να πέσει από τους ίδιους βουλευτές του ΠΑΣΟΚ αν σταθούν στο ύψος τους και σεβαστούν την ψήφο που τους έστειλε στη Βουλή. Το συμβόλαιό τους δεν ήταν να δημιουργήσουν έναν κοινοβουλευτικό Πινοσέτ. Ούτε να φέρουν έναν ακόμα Τσολάκογλου. Ήταν για μια φιλολαϊκή κυβέρνηση, που σίγουρα δεν θα έκανε θαύματα, αλλά δεν θα έκλεβε τους μισθούς και τις συντάξεις. Στην ουσία πρόκειται για μια μαζική ληστεία που καμιά μαφία δεν θα μπορούσε να την κάνει. Και όμως την κάνει το κράτος που χρηματοδοτείται από μάς. Δηλαδή, ψηφίσαμε τον ληστή μας. Είναι αυτό Δημοκρατία;

Τι είναι στο χέρι μας να κάνουμε όταν τα κόμματα έχουν πάψει να μας εκπροσωπούν και ο κύριος Κανένας κυριαρχεί; Κατά την άποψή μου, όλη η εξουσία στον κ. Κανένα, δηλαδή σε όλους εμάς. Αν δούμε τον διπλανό μας σαν σύντροφο και όχι σαν ξένο, αν μπούμε στον κόπο του αλλουνού, αν συμπονέσουμε το πρεζάκι και τον μετανάστη, αν αφήσουμε την ψυχή μας να πετάξει και να φτάσει στη Λωρίδα της Γάζας, αν κάνουμε τον κόσμο γειτονιά μας και τη γειτονιά μας έναν κόσμο ολόκληρο, μπορεί ίσως η αυριανή μέρα να είναι καλύτερη.

Ίσως περιττά όλα αυτά που γράφω. Ίσως και ανούσια. Αλλά προτιμώ την Αντιγόνη από όποια άλλη γυαλισμένη κυρία της τηλεόρασης και μπορώ να φωνάξω μαζί της. Η ελπίδα με τρέφει.

 

* perkor29@gmail.com

 

ΠΗΓΗ: Έντυπη Έκδοση, Ελευθεροτυπία, Σάββατο 26 Ιουνίου 2010,  http://www.enet.gr/?i=arthra-sthles.el.home&id=177278

Ασφαλιστικό σε συνδυασμό με εργασιακό συνιστούν κοινωνικό πραξικόπημα

 

Του Γιώργου Ρωμανιά

 

Το εκρηκτικό μείγμα που δημιουργούν οι ρυθμίσεις για το ασφαλιστικό, σε συνδυασμό με εκείνες για το εργασιακό, συγκροτεί τις προϋποθέσεις και τις συνέπειες ενός κοινωνικού πραξικοπήματος.

Στη συνέχεια με τις ρυθμίσεις ειδικότερα για το εργασιακό παρακάμπτεται η Βουλή και επιχειρείται με Προεδρικά Διατάγματα να ανατραπούν οι εργασιακές σχέσεις, για τη θέσπιση των οποίων οι Έλληνες εργαζόμενοι έχουν αγωνισθεί τις τελευταίες 5 δεκαετίες.

Η πρόβλεψη αυτή περί παράκαμψης της Βουλής περιλαμβάνεται στο Μνημόνιο, όπου, άλλωστε, περιλαμβάνεται και ο μεγαλύτερος αριθμός των πραξικοπηματικών ρυθμίσεων.

Ειδικότερα επισημαίνεται ότι με Π.Δ. επιχειρείται η ανατροπή και κατάργηση του Ν.1876/1990 (νόμου εκτελεστικού του Συντάγματος) που έχει ψηφισθεί από την οικουμενική κυβέρνηση με ομοφωνία όλων των κομμάτων. Ο νόμος αυτός έχει λειτουργήσει εξαιρετικά, μέχρι σήμερα, δεν έχει δημιουργήσει ποτέ οποιοδήποτε πρόβλημα, χαίρει της απόλυτης εμπιστοσύνης των συνδικάτων. Είναι χρήσιμο να υπενθυμίσουμε ότι ο Ν. 1876/1990 αντικατέστησε τον παλαιότερο Ν. 3239/1955 περί συλλογικών διαπραγματεύσεων που στην πραγματικότητα υπονόμευε τον θεσμό της συλλογικής διαπραγμάτευσης και είχε οδηγήσει τα συνδικάτα σε συνεχείς απεργίες και διαδηλώσεις.

Με Π.Δ. επίσης επιχειρείται η παραβίαση των άρθρων 4 του Συντάγματος, 14 της ΕΣΔΑ, του Κοινοτικού Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων στο σύνολό του και της Κοινοτικής Οδηγίας 2000/43/ΕΚ (που έχει ήδη ενσωματωθεί στην εσωτερική μας έννομη τάξη και καλύπτει την απαγόρευση των ηλικιακών διακρίσεων). Η παραβίαση των διατάξεων αυτών γίνεται με την επιχειρούμενη από το Π.Δ. εισαγωγή διακρίσεων σε βάρος των νέων.

Εξάλλου, με άλλες ρυθμίσεις επιχειρείται η παραβίαση του άρθρου 28 παρ. 2 του Συντάγματος, που αποκλείει την κατάργηση νόμου που έχει επικυρώσει ΔΣΕ με άλλο νόμο, αλλά και η παραβίαση των νόμων που έχουν επικυρώσει και εισαγάγει στην εσωτερική μας έννομη τάξη τις ΔΣΕ 87 και 98 (περί της συνδικαλιστικής ελευθερίας και των ελεύθερων συλλογικών διαπραγματεύσεων).

Πέρα όμως από τις παραβιάσεις αυτές του Συντάγματος, του Κοινοτικού Δικαίου και των ελληνικών νόμων, σήμερα ανακύπτουν σοβαρά ζητήματα εκθεμελίωσης ήδη θεμελιωμένων συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων.

Πρόκειται πράγματι για ένα άνευ προηγουμένου κοινωνικό πραξικόπημα που ανατρέπει (μαζί με τις ρυθμίσεις του Π.Δ. για τις εργασιακές σχέσεις) τις κοινωνικο-πολιτικές σταθερές που έχουν διαμορφωθεί στη χώρα μας τα τελευταία 50 χρόνια.

Στην Ελλάδα, η πάγια νομολογία των δικαστηρίων είχε δημιουργήσει σταθερότητα στον σεβασμό και την άσκηση των δικαιωμάτων συνταξιοδότησης των πολιτών. Με βάση τις πάγιες αυτές νομολογιακές λύσεις οι ασφαλισμένοι με τη συμπλήρωση των κατά περίπτωση απαιτούμενων ετών ασφάλισης (συντάξιμων ετών) μπορούν να παραμείνουν στην υπηρεσία όσο καιρό επιθυμούν, κλειδώνοντας τόσο το προβλεπόμενο κατά τη θεμελίωση του συνταξιοδοτικού δικαιώματος όριο ηλικίας, όσο και τον αριθμό των απαιτούμενων συντάξιμων ετών.

Σύμφωνα, συνεπώς, με την πάγια αυτή νομολογία, οι ασφαλισμένοι μπορούσαν να οργανώσουν τη ζωή τους και να προγραμματίσουν τον χρόνο συνταξιοδότησής τους.

Φαίνεται, όμως, ότι αυτή η πάγια νομολογία έχει γίνει στόχος των εμπνευστών της ασφαλιστικής αλλαγής.

Τη στιγμή που γράφονται οι γραμμές αυτές, έχουν δοθεί στη δημοσιότητα οι κεντρικές ρυθμίσεις του άλλου ομογάλακτου νομοσχεδίου του υπουργού Οικονομικών. Από τη «διαγώνια» και πάντως ταχύτατη εποπτεία στο κείμενο αυτό, γίνεται φανερό ότι η πάγια νομολογία περί σεβασμού των θεμελιωμένων συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων ανατρέπεται. Χιλιάδες ασφαλισμένοι θα δουν αναίτια την ελληνική πολιτεία να καταργεί τις πάγιες και σταθερές ρυθμίσεις που επί 40 περίπου χρόνια αποτελούσαν τον οδηγό του πολίτη στην οργάνωση της ζωής του και στη διασφάλιση των όρων αξιοπρεπούς διαβίωσης της οικογένειάς του.

Η δημιουργούμενη κατάσταση έχει, όμως, και την άλλη πλευρά της, που φωτίζει το εύρος της κυβερνητικής αναξιοπιστίας. Μόλις πριν από έναν μήνα, η κυβέρνηση ψήφισε τον Ν. 3845/2010 με τον οποίο θέσπισε τη νομοθετική ισχύ της πάγιας νομολογίας του σεβασμού του θεμελιωμένου συνταξιοδοτικού δικαιώματος (με στόχο να συγκρατήσει τις μαζικές αποχωρήσεις και συνταξιοδοτήσεις στον δημόσιο τομέα). Τώρα, έναν μόλις μήνα μετά τη δημοσίευση του Ν. 3845/2010, η ίδια κυβέρνηση έρχεται με άλλο νόμο να καταργήσει όσα πριν από έναν μήνα είχε νομοθετήσει, παρασύροντας στο ποτάμι της αναξιοπιστίας της τα δικαιώματα εκατοντάδων χιλιάδων ασφαλισμένων.

Πριν κλείσουμε το σημείωμα αυτό, επισημαίνουμε ότι με το νομοθέτημα του υπουργού Οικονομικών επεκτείνονται στο Δημόσιο οι δυσμενέστερες συνταξιοδοτικές ρυθμίσεις που ισχύουν σήμερα στον ιδιωτικό τομέα. Συνεπώς, οι ζημιές που επέρχονται στους ασφαλισμένους του δημόσιου τομέα ξεπερνούν τα όρια ηλικίας και επεκτείνονται και στον τρόπο υπολογισμού της σύνταξης (υπολογισμός με βάση τις αποδοχές ολόκληρου του εργάσιμου βίου κ.λπ.).

 

* Ο Γιώργος Ρωμανιάς είναι Επιστημονικός Σύμβουλος ΙΝΕ-ΓΣΕΕ-ΑΔΕΔΥ

 

ΠΗΓΗ: Σάββατο, 26 Ιουνίου 2010,  (Δημοσιεύτηκε στο "Π" στις 23-06-10),  http://www.topontiki.gr/Articles/view/7413

Ο σχεδιασμός του Υπουργείου Παιδείας για το «νέο» σχολείο

 

Του Χρήστου Κάτσικα

 

 

Η ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΑ ΜΕΤΡΑ ΤΟΥ Δ.Ν.Τ.

Παρ' όλη την υπερκατανάλωση εύηχων λέξεων και επιδέξιων λόγων, για να θολώσουν τις πραγματικές τους στοχεύσεις, οι κατευθύνσεις του κειμένου του Υπουργείου Παιδείας είναι φανερές. Στοχεύουν στο βάθεμα του ιδιωτικοποιημένου, πειθαρχημένου, ευέλικτου και αποδοτικού στα κυρίαρχα συμφέροντα σχολείου, που θα παράγει  εργατικό δυναμικό φτηνό, χωρίς δικαιώματα, αλλά καταρτισμένο με εκείνες τις χρηστικές δεξιότητες που απαιτεί το κεφάλαιο για αύξηση της κερδοφορίας του.

Τρεις εισαγωγικές παρατηρήσεις είναι απαραίτητες:

α. Η εφαρμογή μέτρων όπως η αναμόρφωση και διαφοροποίηση των αναλυτικών προγραμμάτων, η υποβάθμιση βασικών μαθημάτων και ο προσανατολισμός σε δεξιότητες θα εντείνουν σύγχρονα φαινόμενα αναλφαβητισμού και ημιμάθειας. Παράλληλα εξελίσσεται η επιχείρηση αφενός να προσαρμοστεί η εκπαίδευση και η εργατική δύναμη στις «νέες συνθήκες», κοντολογίς, στην ευελιξία, αποδοτικότητα, ανταγωνιστικότητα, επιχειρηματικότητα, απασχολησιμότητα, κόστος, κλπ, αλλά και να τις αναπτύξει, να τις τυποποιήσει περισσότερο, να τις μετρήσει και να τις ελέγξει, ώστε να διαμορφώσει το σημερινό εργαζόμενο με εργασιακές προδιαγραφές 19ου αιώνα και παραγωγικές δυνάμεις 21ου αιώνα!

β.  Είναι χαρακτηριστικό ότι οι προτάσεις για το «νέο σχολείο» στηρίζονται, όπως διευκρινίζεται εισαγωγικά, στο αμερικάνικο μοντέλο του «no child left behind», που ξεκίνησε επί Κλίντον, γενικεύτηκε επί Μπους και εφαρμόζεται στην πιο σκληρή εκδοχή του επί Ομπάμα, αφήνοντας πίσω του αγράμματα παιδιά, κλειστά σχολεία, απολυμένους εκπαιδευτικούς και παιδεία σε συσκευασία κουπονιών και «μετρήσιμων στόχων».

          γ. Το 2009 ο ΟΟΣΑ αφιερώνει το 4^ο Κεφάλαιο της Ετήσιας Έκθεσής του (OECD, Greece – Economic Surveys, Chapter 4. Raising Education Outcomes, p.125 – 154, Volume 2009/15, July 2009)1 για την παιδεία (περίπου τις 30 τελευταίες σελίδες της Έκθεσης). Εισηγείται (όσον αφορά στη σχολική εκπαίδευση) την αξιολόγηση των εκπαιδευτικών και των σχολείων με βάση τις επιδόσεις των μαθητών,  το διαχωρισμό των εξετάσεων για το απολυτήριο του Λυκείου από τις εξετάσεις εισαγωγής στα ΑΕΙ, την εισαγωγή νέων προγραμμάτων διδασκαλίας, την υποχρέωση μονοετούς κατάρτισης πριν το διορισμό των εκπαιδευτικών κλπ.

       Παράλληλα, στην ετήσια έκδοση  «Αριθμοί-κλειδιά της εκπαίδευσης στην Ευρώπη – 2009»2, ουσιαστικά και τυπικά καταγράφεται ο βαθμός προσαρμογής των κρατών – μελών στα παρακάτω μέτρα-στόχους, που έχει εδώ και χρόνια θέσει η ΕΕ: αποκέντρωση της εκπαίδευσης με διαφοροποίηση των εκπαιδευτικών προγραμμάτων, του περιεχομένου της γνώσης που λαμβάνουν οι μαθητές,  γενίκευση και αύξηση των τροφείων στην προσχολική αγωγή, σπάσιμο των σπουδών των Ανώτατων σχολών.

      Αν όμως οι παραπάνω συνταγές του Ο.Ο.Σ.Α και της Ε.Ε. στοχεύουν στις «δομές και τις υποδομές» του εκπαιδευτικού συστήματος, ο γνωστός διεθνής διαγωνισμός PISA3 στοχεύει στο «περιεχόμενο» της εκπαίδευσης. Χέρι – χέρι ο διεθνής διαγωνισμός PISA επιχειρεί, με όχημα τα πορίσματά του (μέσα από τον έλεγχο των αναγνωστικών, μαθηματικών και φυσικών ικανοτήτων των μαθητών), να προσανατολίσει τη σχολική εκπαίδευση σε μια συγκεκριμένη κατεύθυνση. Στην πράξη οι στόχοι του προωθούν αντί της γνώσης τη δεξιότητα. Για να πάει καλά μια χώρα στο διαγωνισμό πρέπει οι μαθητές της να έχουν αντιμετωπίσει τη Γλώσσα σχεδόν αποκλειστικά ως εργαλείο επικοινωνίας, να έχουν διδαχτεί από τα Μαθηματικά κυρίως μεθόδους επίλυσης πρακτικών προβλημάτων, ενώ στις Φυσικές επιστήμες να μην έχουν εμβαθύνει στο γιατί αλλά στο πώς. Έτσι, το εκπαιδευτικό σύστημα θα πρέπει, προσαρμοζόμενο στους στόχους του προγράμματος, να «προπονεί» τους μαθητές σε τέτοιου είδους θέματα αντί να τους διδάσκει, να τους καταρτίζει αντί να τους εκπαιδεύει4.

     

ΤΟ ΝΕΟ ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟ Α΄ ΕΞΑΜΗΝΟ ΤΟΥ 2010

 

      Το Μάιο του 2010 με το ν. Ν.3848-2010 ΦΕΚ 71/19-5-2010 «Αναβάθμιση του ρόλου του εκπαιδευτικού – καθιέρωση κανόνων αξιολόγησης και αξιοκρατίας στην εκπαίδευση και λοιπές διατάξεις»  ολοκληρώθηκε η μια από τις τρεις νομοθετικές πρωτοβουλίες («προσαρμογή του Εκπαιδευτικού Συστήματος στη Νέα Διοικητική Αρχιτεκτονική της χώρας», «Επαγγελματική – Τεχνική Εκπαίδευση») που αφορά στην υλοποίηση προγράμματος για το «Νέο Σχολείο». Παράλληλα στο τέλος του ίδιου μήνα και στις αρχές του επόμενου (Ιούνιος) το Υπουργείο Παιδείας με την υπ΄αριθμ. Φ. 12  / 620  / 61531  /Γ1 / 31  –  5 –  2010 Εγκύκλιο παρουσίασε τα νέα «Ωρολόγια Προγράμματα Δημοτικών Σχολείων με ενιαίο αναμορφωμένο εκπαιδευτικό πρόγραμμα» με το οποίο καθόρισε το αναμορφωμένο διδακτικό ωράριο και ωρολόγιο πρόγραμμα των 800 ολοήμερων δημοτικών σχολείων τα οποία θα λειτουργήσουν από το σχολικό έτος 2010 – 2011 με ενιαίο αναμορφωμένο εκπαιδευτικό πρόγραμμα.

 

ΣΤΗΝ ΟΥΣΙΑ ΤΩΝ ΠΡΟΤΑΣΕΩΝ ΤΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

 

Αν κανείς ανιχνεύσει το «σώμα» του κειμένου του Υπουργείου Παιδείας «Νέο Σχολείο: Πρώτα ο μαθητής», που παρουσιάστηκε στο Υπουργικό Συμβούλιο στις 4 Μάρτη 2010 και προβλήθηκε «εντύπως» και «ηλεκτρονικώς» ως «το σχολείο με ηλεκτρονική ταυτότητα», θα διαπιστώσει ότι πρόκειται για «φωτογραφικές ρυθμίσεις», κοντολογίς μια αποτύπωση των «οδηγιών» του Επιχειρησιακού Προγράμματος «Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση» του Εθνικού Στρατηγικού Πλαισίου Αναφοράς (ΕΣΠΑ 2007 – 2013 – Δ΄ Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης), που ως γνωστόν συγχρηματοδοτείται από το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο. Γι' αυτό τα περισσότερα απ' όσα προβάλλονται στο 38σελιδο σώμα του κειμένου οι προσεκτικοί αναγνώστες θυμούνται ότι τα έχουν ξαναδιαβάσει σχετικά πρόσφατα. Που; Μα στο «Όλα είναι ..θέμα Παιδείας!» του Ευριπίδη Στυλιανίδη και στην «Ψηφιακή Τάξη»5 του Άρη Σπηλιωτόπουλου, ο οποίος μας άφησε μερικές χιλιάδες λάπτοπ6 και μια υποσχετική για 5.000 διαδραστικούς πίνακες7 .

Συμπληρωματικά, στα πλαίσια της κατεύθυνσης που θεμελιώνει το φθηνό και ευέλικτο σχολείο, το Υπουργείο Παιδείας προχωράει σε νέο «χειρισμό» του εργασιακού βίου του εκπαιδευτικού προσωπικού, ανατρέποντας δεδομένα που αφορούν αφενός στην «αριθμητική» των προσλήψεων, αφετέρου στους όρους πρόσληψης και στις εργασιακές σχέσεις του διδακτικού προσωπικού.

Οι επιχειρούμενες αλλαγές, βασισμένες στις οδηγίες του διευθυντηρίου της Κομισιόν, επιδιώκουν να συνδέσουν το «νέο σχολείο» με τη νέα αρχιτεκτονική της Αυτοδιοίκησης (σχέδιο Καλλικράτης), να  κατακερματίσουν τον όποιο ενιαίο χαρακτήρα της Παιδείας έχει απομείνει, να διαμορφώσουν εργασιακές σχέσεις συμβατές με το «αποκεντρωμένο σχολείο» και να εντείνουν την ταξική διαφοροποίηση. Στα πλαίσια αυτά, επικεντρώνουν στο σπάσιμο της ενιαίας εκπαίδευσης για όλα τα παιδιά και στην ένταση της ταξικής διαφοροποίησης στη μόρφωση, μέσα από την αλλαγή των αναλυτικών προγραμμάτων, στη συνεχή και με διάφορες μορφές αξιολόγηση του εκπαιδευτικού και του «σχολικού προϊόντος».

Η όλη επιχείρηση «ντύνεται» με την εισαγωγή της νέας τεχνολογίας στη σχολική εκπαίδευση, ενέργεια που δεν συνδέεται μόνο με επικοινωνιακές τακτικές και επιστροφή τμήματος των κονδυλίων στην αγορά, αλλά κυρίως με την εξυπηρέτηση των προτεραιοτήτων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη «Βελτίωση των ικανοτήτων για τον 21ο αιώνα: ατζέντα για την ευρωπαϊκή συνεργασία στο σχολικό τομέα»8 , με άλλα λόγια με την απόκτηση «δεξιοτήτων», δηλαδή επιφανειακών γνώσεων γύρω από τη «χρήση» της μητρικής γλώσσας, τις φυσικές επιστήμες και την τεχνολογία, και την «ικανότητα» Διά Βίου Μάθησης.

Στα πλαίσια αυτά γίνεται κατανοητή και η ανακοίνωση του Υπουργείου Παιδείας να προωθήσει άμεσα «τρεις νομοθετικές πρωτοβουλίες» που αφορούν την «προσαρμογή του Εκπαιδευτικού Συστήματος στη Νέα Διοικητική Αρχιτεκτονική της χώρας», την Επαγγελματική – Τεχνική Εκπαίδευση και την προσαρμογή του εκπαιδευτικού στο «νέο» σχολείο.

Ας δούμε όμως τα θέματα με μια σειρά.

 

Ο ΚΑΛΛΙΚΡΑΤΗΣ ΑΠΕΙΛΕΙ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

 

1. Το υπουργείο Παιδείας «οραματίζεται ένα σχολείο ανοιχτό στην κοινωνία, σε αρμονική σύνδεση με τη Νέα Αρχιτεκτονική της Αυτοδιοίκησης», επισημαίνοντας ότι «η νέα διοικητική δομή της Χώρας, αποτελεί τη βάση για μια νέα σχέση παιδείας και τοπικής κοινωνίας, με μεταφορά νέων αρμοδιοτήτων στο πλαίσιο του Συντάγματος».

Είναι γνωστό ότι η κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ οργανώνει το «αποκεντρωμένο» σχολείο, το οποίο, όπως αναφέρεται στο πρόγραμμά του, πρέπει να «δίνει ρόλο» και «στους περιφερειακούς και τοπικούς φορείς»9 .

Το πρώτο βήμα της πολιτικής της αποκέντρωσης/περιφερειοποίησης της εκπαίδευσης ήταν η παράδοση των παιδικών σταθμών στους δήμους. Αποτέλεσμα; Οι περισσότεροι δήμοι επιβάρυναν τους εργαζομένους με τη χρηματοδότηση των παιδικών σταθμών, με αυξήσεις στα δίδακτρα ή τροφεία και άλλες έκτακτες εισφορές. Επιπλέον, οι παιδικοί σταθμοί μετατράπηκαν σε πεδία εφαρμογής των ελαστικών μορφών εργασίας, αφού οι περισσότεροι εργαζόμενοι προσλαμβάνονται με συμβάσεις ορισμένου χρόνου και έργου, έτσι ώστε να βρίσκονται σε κατάσταση εργασιακής ομηρίας.

          Είναι φανερό ότι μέσα από την επιχείρηση «αποκέντρωση της εκπαίδευσης» προωθείται η ιδιωτικοποίηση και δοκιμάζεται συνολικά το μοντέλο του ευέλικτου, «αποκεντρωμένου» σχολείου της αγοράς. Συγκεκριμένα επιδιώκεται:

– Η καθήλωση των κρατικών δαπανών για την εκπαίδευση και η μετάθεση του κόστους λειτουργίας των σχολικών μονάδων στους δήμους και ουσιαστικά στους εργαζόμενους, με την επιβολή τοπικής φορολογίας.

– Στα πλαίσια της αποκέντρωσης  είναι προφανές ότι ο εκπαιδευτικός καλείται να έχει ένα νέο ρόλο και κυρίως αυτοί που ασκούν διοίκηση. Στην ουσία θα μετατραπούν σε μάνατζερ – διαχειριστές, που θα είναι υποχρεωμένοι ν΄ αναζητούν πηγές χρηματοδότησης για τη λειτουργία του σχολείου.

– Τα «αποκεντρωμένα» σχολεία, για παράδειγμα, θα παραμερίζουν πιο εύκολα τη γενική μόρφωση σε όφελος των δεξιοτήτων που ζητά η αγορά, για να γίνονται πιο προσφιλή στις επιχειρήσεις, εξασφαλίζοντας μεγαλύτερη χρηματοδότηση. Η παιδαγωγική και η διδακτική οφείλουν να υποταχθούν σε μια νέα αντίληψη που έχει σχέση περισσότερο με την επιχειρηματική λογική, αφού το σχολείο θα λειτουργεί με κριτήριο την εξεύρεση κονδυλίων και θα προσαρμόζει τη λειτουργία του σ΄ αυτή την προοπτική. Η ευρωπαϊκή εμπειρία από τις χώρες εφαρμογής αυτού του μοντέλου, είναι χαρακτηριστική. Περισσότεροι φόροι και άνοιγμα των σχολείων στις επιχειρήσεις.

 

ΑΥΤΟΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ: ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ… ΣΕ ΣΥΣΚΕΥΑΣΙΑ ΜΕΤΡΗΣΙΜΩΝ ΣΤΟΧΩΝ!

 

2. Με την Εγκύκλιο 37100/Γ1 – 31/3/2010 και με το ν. 38/48/2010 το Υπουργείο Παιδείας Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων προχωρά στην «αυτοαξιολόγηση της σχολικής μονάδας».

Είναι προφανές ότι κανείς δεν πιστεύει ότι το Υπουργείο Παιδείας μέσω της αυτοαξιολόγησης επιδιώκει να μάθει τα «ποσοτικά» στοιχεία των σχολικών μονάδων. Γνωρίζουν οι υπηρεσίες του Υπουργείου, καλύτερα από τον καθένα ποια είναι η υλικοτεχνική υποδομή των σχολείων, ποιοι είναι οι οικονομικοί πόροι, ποιο είναι το ανθρώπινο δυναμικό, ποιες είναι οι επιδόσεις των μαθητών. Κάθε σχολικό έτος, η κάθε σχολική μονάδα συμπληρώνει περίπου μια ντουζίνα στατιστικούς πίνακες για διάφορες υπηρεσίες του Υπουργείου με όλα τα παραπάνω στοιχεία10.

Ο προσδιορισμός των «δεικτών ποιότητας» για την ποιότητα της σχολικής εκπαίδευσης» είναι προϊόν μιας τεχνοκρατικής και ακραίας οικονομίστικης αντίληψης για την εκπαίδευση. Κάτω από την ηγεμονία του νεοφιλελευθερισμού σχεδιάζεται και υλοποιείται μια εκπαιδευτική πολιτική σε πανευρωπαϊκό επίπεδο που επιδιώκει να «βιομηχανοποιήσει» το σχολείο προσδίδοντάς του τα βασικά χαρακτηριστικά μιας ανταγωνιστικής επιχείρησης. Οι επιδόσεις των υποκειμένων και των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων χρησιμοποιούνται ως μονάδες μέτρησης της παραγωγικότητας και της ανταγωνιστικότητας. Η λογική αυτή οδηγεί στην εφαρμογή μοντέλων αξιολόγησης και ελέγχου με «πιστοποιητικά ποιότητας» σύμφωνα με τα πρότυπα της βιομηχανίας και του εμπορίου. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα ορισμένων σχολείων της Μ. Βρετανίας που χρησιμοποιούν το διεθνές εμποροβιομηχανικό πρότυπο ISO 9000 ως πιστοποιητικό ποιότητας για την ικανοποίηση των μαθητών και των γονέων που αντιμετωπίζονται ως «καταναλωτές»-«πελάτες».

Ας πάμε όμως παρακάτω με δυο παραδείγματα από τα «ενδεικτικά κριτήρια αξιολόγησης δεικτών στους επιμέρους τομείς της αξιολόγησης του εκπαιδευτικού έργου στη σχολική μονάδα».

Πρώτο παράδειγμα: «Οικονομικοί Πόροι. – Κατανομή εσόδων ανά κατηγορία πηγών και προβλεπόμενης δαπάνης (ποσοστά % επί του συνόλου των εσόδων) – Οι διαθέσιμοι οικονομικοί πόροι επιτρέπουν τη διαμόρφωση των κατάλληλων συνθηκών για την ανάπτυξη της σχολικής ζωής; – Ο Δήμος ή η Κοινότητα υποστηρίζει οικονομικά το σχολείο; – Ο Σύλλογος Γονέων/Κηδεμόνων ενισχύει οικονομικά το σχολείο; – Η Σχολική Επιτροπή ανταποκρίνεται στα αιτήματα του σχολείου;»

Τι μας λέει το Υπουργείο Παιδείας; Εφόσον οι διαθέσιμοι οικονομικοί πόροι δεν επιτρέπουν (και το γνωρίζουμε καλά αυτό) π.χ τη διαμόρφωση των κατάλληλων συνθηκών για την ανάπτυξη της σχολικής ζωής, υπάρχουν και άλλες πηγές που μπορούν να εξασφαλίσουν έσοδα  στη σχολική μονάδα: Νάσου ο σύλλογος γονέων και κηδεμόνων, δηλαδή οι ίδιες οι οικογένειες των μαθητών! «Βγάλτε το ψωμί σας μόνοι σας» αυτό είναι το σύνθημα – οδηγός που υπονοεί το Υπουργείο για τη σχολική μονάδα.

Δεύτερο παράδειγμα: «Τομείς που αφορούν τα Εκπαιδευτικά Αποτελέσματα (φοίτηση, επίδοση, διαρροή, ατομική-συναισθηματική-κοινωνική ανάπτυξη μαθητών, κλπ)…. Αναλυτική παρουσίαση των επιδόσεων των μαθητών κατά μάθημα, τάξη, τμήμα και φύλο… Ποσοστό (%) των μαθητών κατά φύλο, τάξη και συνολικά σχετικά με τη φοίτηση, τις μετεγγραφές από και προς το σχολείο… Οι μαθητές λυκείων σημειώνουν υψηλά ποσοστά επιτυχίας στις εξετάσεις για την εισαγωγή στην τριτοβάθμια Εκπαίδευση…Αξιολογείται η ικανότητα της σχολικής μονάδας για συνεχή βελτίωση της φοίτητσης υων μαθητών, της συμπεριφοράς των μαθητών, των επιδόσεων των μαθητών…».

Είναι φανερό ότι οι επιδόσεις των μαθητών θα αποτελέσουν κριτήριο αξιολόγησης των εκπαιδευτικών. Στο νέο πλαίσιο, οι εκπαιδευτικοί «χρεώνονται» την επιτυχία ή αποτυχία των μαθητών τους σε προτυποποιημένα τεστ και η διοίκηση του σχολείου «χρεώνεται» με τη σειρά της την επιτυχία και την αποτυχία όλων. Δεν είναι, βέβαια, τυχαίο ότι από την επίσημη αξιολόγηση ουσιαστικά «αγνοούνται» ή καταγράφονται τυπικά οι αμέτρητοι κοινωνικοί και εκπαιδευτικοί παράγοντες που επηρεάζουν και συνδιαμορφώνουν την εκπαιδευτική διαδικασία και το εκπαιδευτικό έργο. Κοινωνική προέλευση, οικογενειακή κατάσταση, συνθήκες διαβίωσης και κατοικίας, υλικοτεχνική υποδομή σχολείου, τύπος εξετάσεων, σχολικά βιβλία, εκπαιδευτικό κλίμα, παιδαγωγικές μέθοδοι, τα πάντα γίνονται καπνός. «Αγνοούνται» οι κοινωνικές και γεωγραφικές ανισότητες που διαμορφώνουν αντίξοες συνθήκες για την εκπαίδευση των μαθητών από τα ασθενέστερα οικονομικά και κοινωνικά στρώματα. Παραλείπονται όλοι εκείνοι οι παράγοντες που οδηγούν στον Καιάδα της εγκατάλειψης του σχολείου και του αναλφαβητισμού.

Η αντίληψη αυτή «επιβλέπει» τη σχολική επιτυχία/αποτυχία μέσα από την «κλειδαρότρυπα» της αίθουσας διδασκαλίας, όπου όλα εξαφανίζονται εκτός από το δάσκαλο και το μαθητή. Δεν είναι, ωστόσο, λίγοι αυτοί που κατανοούν ή διαισθάνονται ότι το σχολείο δεν είναι «θερμοκήπιο» όπου τα παιδιά αναπτύσσονται ομαλά και απρόσκοπτα με καλό πότισμα και συστηματική φροντίδα!

Με αυτό το σκεπτικό, θα αναρωτηθεί κανείς «τι αξιολογείται όταν αξιολογείται το σχολείο;», όπως παλαιότερα αναρωτιόμαστε «τι αξιολογούμε όταν αξιολογούμε το μαθητή: τις μορφωτικές ευκαιρίες που έχει, το οικογενειακό του περιβάλλον, την κοινωνικοοικονομική του κατάσταση, το χαρακτήρα του, τις δυνατότητές του, τις προσπάθειες που καταβάλλει, την ικανότητα του δασκάλου του;». Και επειδή όλα τα σύνθετα προβλήματα της εκπαίδευσης δεν έχουν μόνο μία απάντηση ή μία μοναδική ερμηνεία, είναι καλό να αποφεύγουμε τέτοιες παγίδες.

Μέσα, λοιπόν, στη σημερινή πραγματικότητα, ο επίσημος λόγος περί επίδοσης-απόδοσης, αποτελεσματικότητας και ανταγωνιστικότητας επιδιώκει να νομιμοποιήσει την εφαρμογή συστημάτων ελέγχου και μέτρησης της απόδοσης των εργαζομένων από το χώρο της βιομηχανίας και στο χώρο της εκπαίδευσης. Επιδιώκει να επικυρωθούν ως αντικειμενικά μετρήσιμα στοιχεία της προσωπικότητας και νοητικές λειτουργίες των υποκειμένων της εκπαιδευτικής διαδικασίας, όπως η διδακτική ή μαθησιακή ικανότητα, η πνευματική και επιστημονική συγκρότηση, η ικανότητα επικοινωνίας και ο τρόπος συμπεριφοράς, οι ιδέες, η φαντασία, η πρωτοβουλία κ.ά. Όμως αυτή η μέτρηση των ανθρώπινων διανοητικών λειτουργιών γίνεται με βάση τις αρχές και τους στόχους του σχολείου της αγοράς. Με άλλα λόγια, η αγορά διεισδύει παντού: «γνώση που δεν πουλάει δεν είναι γνώση», «ικανότητες που δεν εμπορευματοποιούνται δεν είναι ικανότητες», κι αφού το σχολείο «παράγει» ικανότητες, μπορεί κι αυτό να αλωθεί από τους νόμους της αγοράς.

 

ΤΟ ΕΣΠΑ ΥΦΑΙΝΕΙ  ΤΟ «ΕΝΙΑΙΟ ΑΝΑΜΟΡΦΩΜΕΝΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ»

 

3. Προαναγγέλλεται νέο «Πρόγραμμα Σπουδών» για όλο το φάσμα της σχολικής εκπαίδευσης, με χαρακτηριστικά: «ανοιχτό και ευέλικτο», «συνοπτικό», «διαθεματικό» και φυσικά «παιδαγωγικά διαφοροποιούμενο»11. Ουσιαστικά προαναγγέλλεται η αντικατάσταση των αναλυτικών προγραμμάτων σπουδών από ένα μίνιμουμ «μετρήσιμων εκπαιδευτικών στόχων»… επεξεργασίας ΟΟΣΑ.

  Πρόκειται για τα πρώτα βήματα για το σπάσιμο του ενιαίου των εκπαιδευτικών προγραμμάτων και την προσαρμογή του σχολείου στη λογική των δεξιοτήτων και όχι της μόρφωσης. Ουσιαστικά ως προτεραιότητες για το «Νέο Σχολείο» προβάλλονται οι βασικές κατευθύνσεις της ΕΕ και το πνεύμα της υπαγωγής της γνώσης στο επίπεδο της δεξιότητας. Εδώ ακριβώς βρίσκονται ενσωματωμένες οι κεντρικοί πυλώνες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη Βελτίωση των Ικανοτήτων για τον 21^ο Αιώνα»: η «ικανότητα στη χρήση της ελληνικής γλώσσας», στο «χειρισμό των μαθηματικών εννοιών» και των «δεξιοτήτων στις φυσικές επιστήμες και την τεχνολογία», μαζί με την «ψηφιακή τεχνολογία» και τη «γλωσσομάθεια».

Παράλληλα εξαίρεται, στον αντίποδα δήθεν της αποστήθισης και της μηχανικής μάθησης, η κατάκτηση της ικανότητας του «Μαθαίνω πώς να μαθαίνω», μιας στενής δηλαδή εργαλειακού τύπου μάθησης, ως απαραίτητη προϋπόθεση για την ευελιξία και την προσαρμογή στο πνεύμα της «δια βίου μάθησης» για τις ανάγκες της αγοράς.

Η προσθετική αντίληψη για τη γνώση αθροίζει και συσσωρεύει γνωστικά αντικείμενα αμφίβολης αναγκαιότητας αδιαφορώντας για την εξάντληση της παιδικής ηλικίας και για το νέο κύκλο ανισοτήτων και μορφωτικών ελλειμμάτων που δημιουργεί και ως αντίληψη είναι παρούσα  στην εγκύκλιο Φ. 12  / 620  / 61531  /Γ1 / 31  –  5 –  2010 για τα «Ωρολόγια Προγράμματα των 800 Δημοτικών Σχολείων με ενιαίο αναμορφωμένο εκπαιδευτικό πρόγραμμα.

          Τα Σχολεία «ενιαίου αναμορφωμένου εκπαιδευτικού προγράμματος» υιοθετούν εξοντωτικούς ρυθμούς για τη μάθηση. Η έβδομη ώρα – ιδιαίτερα σε καθημερινή βάση σε όλες τις τάξεις – είναι παιδαγωγικά ανώφελη και υπονομεύει και τις υπόλοιπες. Έχει ήδη αποτύχει στις μεγάλες τάξεις. Στις μικρές δημιουργεί μόνο κινδύνους.

          Παράλληλα η διαμόρφωση του προγράμματος στη βάση 11 ξεχωριστών διδακτικών αντικειμένων για τις δύο πρώτες τάξεις, 13 για τις δύο μεσαίες και 15 για τις δύο τελευταίες δεν βοηθά τα παιδιά να ελέγξουν και να συνειδητοποιήσουν τη γνώση που τους προσφέρεται.

          Η διδασκαλία των αγγλικών από την πρώτη τάξη, πριν ακόμη τα παιδιά συνειδητοποιήσουν  τα Ελληνικά και τους μηχανισμούς της γραφής, μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα ακόμη και στη διδασκαλία της Ελληνικής.

          Η ξεχωριστή διδασκαλία του μαθήματος των ηλεκτρονικών υπολογιστών δεν  βοηθά στην κατάκτηση από τους μαθητές των δυνατοτήτων του εργαλείου. Κανένα εργαλείο δεν είναι αυτοσκοπός. Αν το σχολείο δεν το εντάξει σε κάποιο χρήσιμο για τη δράση τους σκοπό, τότε αυτό θα συνεχίσει να εξυπηρετεί τους μαθητές ως παιχνιδομηχανή. Είναι ξεκάθαρο ότι η χρήση υπολογιστών απ' την Α' Δημοτικού – και μάλιστα με μάθημα – θα απομονώσει συναισθηματικά και σωματικά το παιδί, σε μια ηλικία που η κοινωνικοποίηση είναι ένα κυρίαρχο μέσο ανάπτυξής του. Επιπλέον, ο υπολογιστής είναι ένα αφαιρετικό μέσο, το οποίο, σε αυτή την ηλικία, το παιδί μπορεί να τον κατανοήσει μόνο σαν ένα παιχνίδι.

          Ο πιλοτικός χαρακτήρας του προγράμματος δεν συμβαδίζει ούτε με τη μεγάλη έκταση του ούτε με την υποχρεωτική συμμετοχή σ' αυτό. Αυτή η ανακολουθία δημιουργεί βάσιμες υπόνοιες ότι τα σχολεία αυτά θα διατηρήσουν για μεγάλο χρονικό διάστημα τις ιδιαιτερότητες τους και θα θεσμοθετήσουν την ύπαρξη πολλών ταχυτήτων στο δημόσιο σχολείο.

           

Η ΜΕΙΩΣΗ ΤΗΣ ΥΛΗΣ

 

4. Σύμφωνα με την ανακοίνωση της υπουργού Παιδείας, η ύλη των θετικών μαθημάτων εκτιμάται ότι είναι «ιδιαιτέρως δύσκολη και υπερφορτωμένη». Στα πλαίσια αυτά για τα μαθήματα των Μαθηματικών, της Φυσικής, της Χημείας, της Βιολογίας, της Γεωγραφίας, της Πληροφορικής και της Τεχνολογίας προβλέπεται κατά μέσον όρο 21,5% λιγότερη διδακτέα ύλη. Δηλαδή, κόπηκε σχεδόν το ένα πέμπτο της ύλης από την Ε΄ Δημοτικού έως και τη Γ΄ Λυκείου.

          Ποιες είναι οι αλλαγές, όμως, που έγιναν τα τελευταία χρόνια στα αναλυτικά προγράμματα και οδήγησαν σ' αυτήν την κατάσταση. Σύμφωνα με τον Επίκουρο καθηγητή στο Τμήμα Μαθηματικών του Πανεπιστημίου Αιγαίου Νίκο Παπαλεξίου12 αν κάποιος μελετήσει με περισσότερη προσοχή το περιεχόμενο των αλλαγών αυτών, θα διαπιστώσει ότι τα προγράμματα, έτσι όπως διαμορφώθηκαν, δεν αντανακλούν σε μια σφαιρική γνώση των φαινομένων της φύσης, αλλά παρέχουν σκόρπια γνώση ενισχύοντας την αποσπασματικότητα και την αντιεπιστημονικότητα. Στο μοντέλο αυτό που επιλέχθηκε, κυριαρχεί η υποκειμενικότητα της μάθησης, σε βάρος της διδασκαλίας των νόμων που έχουν ανακαλυφθεί και αντανακλούν αντικειμενικές σχέσεις του φυσικού κόσμου, υποβαθμίζοντας και με τον τρόπο αυτό το ρόλο του καθηγητή/ δασκάλου.

            Σύμφωνα με το Νίκο Παπαλεξίου  οι αλλαγές που έγιναν στην ύλη των Μαθηματικών του Λυκείου τα τελευταία χρόνια  οδήγησαν :

          1) Αφαίρεση των περισσοτέρων αποδείξεων. Αφαίρεση βασικών Εννοιών της Λογικής. Υποβάθμιση του ρόλου της Απόδειξης.

          Απόδειξη στα Μαθηματικά είναι ο τρόπος με τον οποίο κάποιος ξεκινώντας από «Μαθηματικές Αλήθειες» (τα Αξιώματα) και χρησιμοποιώντας λογικά βήματα, εξετάζει την ισχύ διάφορων «μαθηματικών προτάσεων». Τα τελευταία χρόνια παρατηρούνται περικοπές στις αποδείξεις θεωρημάτων στην ύλη των Μαθηματικών. Αντ' αυτών παρατίθενται προτάσεις χωρίς απόδειξη στη λογική τού «πίστευε και μη ερεύνα» και της «έτοιμης τροφής για κατανάλωση». Με τον τρόπο αυτό καλλιεργείται η λογική ότι Αλήθεια είναι ό,τι μας πασάρουν και όχι ό,τι εμείς μπορούμε να αποδείξουμε επιστημονικά. Ενισχύεται η ανορθολογική σκέψη και η παντελής έλλειψη αιτιολόγησης των λύσεων των μαθηματικών προβλημάτων. Αδυνατίζει, επίσης, η κατανόηση των κανόνων λογικής και ενισχύεται ο μιμητισμός και η παπαγαλία.

          2) Αφαίρεση δομικών εννοιών της Αλγεβρας, μείωση της Ευκλείδειας Γεωμετρίας.

          Αφαιρέθηκαν σταδιακά θεωρητικές έννοιες της δομής της Αλγεβρας, οι οποίες βοηθούσαν στη σφαιρική κατανόηση των αλγεβρικών πράξεων. Επίσης μειώθηκε δραστικά η ύλη της Ευκλείδειας Γεωμετρίας, αλλά και αυτή της Αναλυτικής Γεωμετρίας. Η μελέτη των γεωμετρικών προβλημάτων παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον τόσο ως προς την εξάσκηση και το ακόνισμα του μυαλού του μαθητή, αλλά και ως προς την εποπτεία της για την καλύτερη κατανόηση των λύσεων των προβλημάτων.

            3) Ενίσχυση Υπολογιστικών Μαθηματικών. Ενίσχυση Εφαρμοσμένων Μαθηματικών, Στατιστικής και Πιθανοτήτων.

          Αντίθετα με τις μειώσεις που είδαμε παραπάνω παρατηρείται ενίσχυση των μαθηματικών που στηρίζονται στην παπαγαλία κάποιων τύπων χωρίς να απαιτείται ουσιαστική κατανόηση βαθύτερων εννοιών. Επίσης βλέπουμε και μια τάση προς τα Μαθηματικά που χρησιμοποιούνται στην «οικονομία», στο όνομα της κατεύθυνσης της επιστήμης σε ό,τι εξυπηρετεί καλύτερα τις επιχειρήσεις.

          Οπως είναι φυσικό, ο σημερινός μαθητής αντιμετωπίζει δυσκολίες κατανόησης της ύλης των Φυσικών Επιστημών λόγω του τρόπου διδασκαλίας.

          Ετσι, δύο τρόποι προσέγγισης του προβλήματος αυτού υπάρχουν:

          Α) `Η επιχειρείται η αναδιάρθρωση της ύλης, σε άλλη όμως κατεύθυνση, η οποία θα έχει καθοριστεί μετά από ενός άλλου είδους ανάλυση των πραγματικών δεδομένων, παράλληλα με τη λήψη και άλλων μέτρων.

          Β) `Η περικόπτεται η ύλη.

            Το υπουργείο Παιδείας, επιλέγοντας το δεύτερο τρόπο και ακολουθώντας τη λογική του «Προκρούστη», μειώνει την ύλη και υποβαθμίζει ριζικά το αναλυτικό πρόγραμμα, επιδιώκοντας μ' αυτόν τον τρόπο να κάνει πιο «ευτυχισμένους» τους μαθητές. Η λογική της «εύκολης» λύσης κυριαρχεί και επιβάλλεται και οδηγεί την πλειοψηφία των μαθητών στην αμάθεια.

          Αντίθετα μ' αυτήν την άποψη υποστηρίζουμε ότι, για να κατανοηθεί ο κόσμος, θα πρέπει τα μαθήματα των Φυσικών Επιστημών να επικεντρώνονται σ' έναν δραστικό πυρήνα θεμελιωδών γνώσεων και νόμων και σε αντίστοιχες βασικές επιστημονικές μεθόδους, έτσι ώστε να είναι ικανή η κατανόηση σημαντικών εφαρμογών των Φυσικών Επιστημών στη ζωή του ανθρώπου και να διαμορφώνεται μια αντίληψη για τον κόσμο βασιζόμενη στις Φυσικές Επιστήμες. Βασικό μέλημα της εκπαίδευσης θα πρέπει να είναι η κατανόηση των Φυσικών Επιστημών από το σύνολο των μαθητών.

 

ΤΟ Δ.Ν.Τ. «ΡΑΒΕΙ» ΤΟΥΣ ΟΡΟΥΣ ΠΡΟΣΛΗΨΗΣ ΚΑΙ ΤΙΣ ΕΡΓΑΣΙΑΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ

 

5. Με το ν. 38/48/2010 το Υπουργείο Παιδείας προχωράει σε νέο «χειρισμό» του εργασιακού βίου του εκπαιδευτικού προσωπικού, ανατρέποντας δεδομένα που αφορούν αφενός στην «αριθμητική» των προσλήψεων, αφετέρου στους όρους πρόσληψης και στις εργασιακές σχέσεις του διδακτικού προσωπικού.

Είναι φανερό ότι οι νέοι όροι πρόσληψης των εκπαιδευτικών «πατάνε» πάνω στην οικονομική κρίση αλλά κυρίως χρησιμοποιούν την οικονομική κρίση ως ευκαιρία για την ανατροπή των μέχρι σήμερα διαδικασιών των προσλήψεων. Ουσιαστικά, δυσκολεύουν δραματικά την είσοδο των εκπαιδευτικών στη σχολική εκπαίδευση (πιστοποιητικό παιδαγωγικής κατάρτισης, διαγωνισμός χωρίς προκήρυξη θέσεων, διετής δοκιμαστική περίοδος κλπ) για να νομιμοποιήσουν μια ειλημμένη απόφαση που δεν είναι άλλη από τη σημαντική μείωση των προσλήψεων για τα επόμενα χρόνια. Η σχολική εκπαίδευση μόνο τα επόμενα δυο χρόνια θα προσλάβει περίπου 30.000 λιγότερους μόνιμους, αναπληρωτές και ωρομίσθιους (ή με τη νέα ονομασία αναπληρωτές μειωμένου ωραρίου). Μόνο το νέο σχολικό έτος οι προσλήψεις εκπαιδευτικών θα είναι μειωμένες κατά 17.000 ! Τα κενά, θα κληθούν να καλύψουν οι μόνιμοι εκπαιδευτικοί με την πρωτοφανή ρύθμιση (περιέχεται στο πολυνομοσχέδιο) για αύξηση του ωραρίου τους (5 ώρες την εβδομάδα υποχρεωτική υπερωρία), με τις μετακινήσεις από βαθμίδα σε βαθμίδα (από τη δευτεροβάθμια στην πρωτοβάθμια) και με την καθιέρωση δεύτερης ειδικότητας του εκπαιδευτικού(π.χ ένας κοινωνιολόγος που έχει και πτυχίο φιλολογίας να παίρνει ως δεύτερη ανάθεση φιλολογικά μαθήματα)

          Η θεσμοθέτηση του Πιστοποιητικού Παιδαγωγικής Κατάρτισης στην πραγματικότητα δεν έρχεται να εξυπηρετήσει τίποτε περισσότερο από την  αποσύνδεση του πτυχίου από κάθε επαγγελματικό δικαίωμα. Ουσιαστικά, πολύ γρήγορα, οι πτυχιούχοι των καθηγητικών σχολών θα χωρίζονται σε αυτούς που θα έχουν απλά το πτυχίο μιας σχολής και σ΄ αυτούς που θα έχουν το δικαίωμα να εξασκήσουν το επάγγελμα του εκπαιδευτικού. Παράλληλα είναι σίγουρο ότι πολύ γρήγορα θα ιδιωτικοποιηθεί το κόστος φοίτησης για το Πιστοποιητικό Παιδαγωγικής Κατάρτισης όπως φαίνεται και από τις προειδοποιητικές βολές διαφόρων φορέων (π.χ σεμινάρια Παιδαγωγικής Κατάρτισης από την Ένωση Ελλήνων Φυσικών).

 

6. Εξαγγέλλεται ένα «Τεχνολογικό Σχολείο», με συγχώνευση των ΕΠΑΛ και ΕΠΑΣ, το οποίο «αποτελεί κυρίαρχη προτεραιότητα, που αφορά άμεσα στο αναπτυξιακό μοντέλο της χώρας». Το περιεχόμενο του Τεχνολογικού Λυκείου δομείται πάνω στην ευθεία εξυπηρέτηση των επιχειρηματικών αναγκών, αφού είναι σαφής «η σχέση του σχολείου με την τοπική κοινωνία και τις προτεραιότητες που τίθενται σε περιφερειακό επίπεδο». Οι ειδικότητες του «Τεχνολογικού Λυκείου» θα συναποφασίζονται από τις τοπικές και περιφερειακές αρχές και τους «κοινωνικούς εταίρους», δηλαδή τις επιχειρήσεις, οι οποίες θα αναλαμβάνουν και την πρακτική άσκηση. Όσο για την «κατοχύρωση των επαγγελματικών δικαιωμάτων», αυτή παραπέμπεται στο «Εθνικό Πλαίσιο Προσόντων» που ετοιμάζεται, σε ένα αέναο, δηλαδή, κυνήγι «προσόντων» και «πιστοποιήσεων».

 

Η ΨΗΦΙΑΚΗ ΤΑΞΗ ΚΑΙ Ο ΔΙΑΔΡΑΣΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ

 

 7. «Ψηφιακή λειτουργία του νέου σχολείου, αναβάθμιση των σχολικών υποδομών και δικτύων που θα περιλαμβάνουν διαδραστικούς πίνακες και δίκτυα υπολογιστών σε κάθε σχολείο και σειρά άλλων τεχνολογικών μέσων στην εκπαίδευση» (Υπουργείο Παιδείας).

Οι νέες τεχνολογίες εμφανίζονται ως η πανάκεια του δημόσιου σχολείου, ως το μαγικό φάρμακο που θα λύσει τα χρόνια προβλήματα. Ωστόσο, τα πράγματα δεν είναι έτσι. Το προοδευτικό εκπαιδευτικό κίνημα στις αναπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες ασκεί μία σοβαρή και τεκμηριωμένη κριτική στη θεοποίηση της τεχνολογίας και στις εκπαιδευτικές εφαρμογές της. Η τεχνική δεν πρέπει ούτε να θεοποιείται ούτε να δαιμονοποιείται. Οι περίφημοι διαδραστικοί πίνακες, που εμφανίζονται σαν καθρεφτάκια για ιθαγενείς, έχουν ήδη γίνει αντικείμενο σφοδρής διαμάχης από τους μεγάλους εκδοτικούς οίκους και τα «ιδρύματα της αγοραίας τεχνολογίας». Άλλωστε, η περίφημη επανάσταση στις νέες τεχνολογίες, που εμφανίστηκε σαν η απάντηση στην καπιταλιστική κρίση (μετά το 1973), αποδείχθηκε εργαλείο στα χέρια των αγορών και θηλιά για τους εργαζόμενους.

Δεν υποτιμούμε τη δυνατότητα διάδρασης με ψηφιακό υλικό και πολυμέσα σε ένα περιβάλλον εκπαίδευσης με πολλά άτομα καθώς και τη δυνατότητα ανάπτυξης των εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων στον διαδραστικό πίνακα, δραστηριοτήτων που περιλαμβάνουν διαμόρφωση κειμένου και εικόνων, δημιουργία, εκτύπωση και αποθήκευση σημειώσεων για διαμοιρασμό στους μαθητές, έντυπα ή ηλεκτρονικά σε κοινό αποθηκευτικό χώρο στον υπολογιστή ή μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου. Δεν υποτιμούμε τη δυνατότητα προβολής ιστοσελίδων και βίντεο από το Διαδίκτυο, τη χρήση του για προβολές καθώς μπορεί να χρησιμοποιηθεί για παράδειγμα για να δείξει στους μαθητές πως θα χρησιμοποιήσουν μια εφαρμογή – επίδειξη ενός εκπαιδευτικού λογισμικού, για να παρουσιαστεί η δουλειά ενός μαθητή σε όλη την τάξη, να δείξει βίντεο που εξηγούν δύσκολες έννοιες, για να βοηθήσει οπτικούς μαθητές ή μαθητές με ειδικές ανάγκες, για να δημιουργήσει σημειώσεις, σχήματα, χάρτες και να τα αποθηκεύσει για μελλοντική χρήση.

Ωστόσο γνωρίζουμε καλά πως ο διαδραστικός πίνακας και ο υπολογιστής δεν έχουν τη μαγική ιδιότητα να εξαφανίσουν, προς όφελος εκπαιδευτικών και εκπαιδευομένων, τα υπαρκτά προβλήματα της σχολικής εκπαίδευσης, δεν μπορούν, από μόνοι τους να γεφυρώσουν τα «χάσματα» στην εκπαιδευτική διαδικασία. Πέρα από το γεγονός ότι μόνο συμπληρωματικά μπορούν να βοηθήσουν, είναι φανερό  ότι στα σημερινά πλαίσια των περικοπών οι διακηρύξεις για το νέο ψηφιακό Σχολείο, με τους διαδραστικούς πίνακες και τους υπολογιστές σε κάθε θρανίο μοιάζουν σαν το παντεσπάνι μιας …πεινασμένης σχολικής εκπαίδευσης.

Είναι σίγουρα εντελώς παραπλανητικό να παρουσιάζονται οι νέες τεχνολογίες ως η πανάκεια του δημόσιου σχολείου, ως το μαγικό φάρμακο που θα λύσει τα χρόνια προβλήματα. Τα πράγματα δεν είναι καθόλου έτσι. Μετά από  χρόνια πειραματισμών στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη με τους υπολογιστές σε διάφορους τομείς της εκπαίδευσης, δεν έχει βρεθεί ακόμη απάντηση στο κεντρικό ερώτημα: "Οι υπολογιστές είναι πράγματι αποτελεσματικοί στην εκπαίδευση"13. Το προοδευτικό εκπαιδευτικό κίνημα στις αναπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες ασκεί μία σοβαρή και τεκμηριωμένη κριτική στη θεοποίηση της τεχνολογίας και στις εκπαιδευτικές εφαρμογές της 14. Όπως πολύ σωστά έχει επισημανθεί ο καταναλωτικός προσανατολισμός, σε συνδυασμό με τη φιλικότητα προς το χρήστη, μπορεί να μετατρέψει τον Ιστό σε εφιαλτικό εργαλείο για χειραγώγηση. Η πληροφόρηση μάς κατακλύζει και είναι διαθέσιμη για «ανάκληση». Μήπως όμως έχει αποσυνδεθεί η πληροφόρηση από το νόημα, το σκοπό και τη θεωρία, με αποτέλεσμα να καθίσταται μάλλον πηγή σύγχυσης, παρά προϋπόθεση ενημέρωσης και κατανόησης;

Η τεχνική δεν πρέπει ούτε να θεοποιείται ούτε να δαιμονοποιείται. Οι περίφημοι διαδραστικοί πίνακες 15, που εμφανίζονται σαν καθρεφτάκια για ιθαγενείς, έχουν ήδη γίνει αντικείμενο σφοδρής διαμάχης από τους μεγάλους εκδοτικούς οίκους και τα «ιδρύματα της αγοραίας τεχνολογίας». Άλλωστε, η περίφημη επανάσταση στις νέες τεχνολογίες, που εμφανίστηκε σαν η απάντηση στην καπιταλιστική κρίση (μετά το 1973), αποδείχθηκε εργαλείο στα χέρια των αγορών και θηλιά για τους εργαζόμενους.

 

---

 [1] Η Έκθεση "Greece – Economic Surveys – 2009" που παρουσιάστηκε στο Παρίσι τον Ιούλιο του 2009 είναι 156 σελίδες και αγγίζει όλες τις πτυχές της οικονομικής ζωής. Μπορεί να την διαβάσει κανείς στην ηλεκτρονική διεύθυνση

http://oberon.sourceoecd.org/upload/1009151etemp.pdf

[2] Σύμφωνα με τις διακηρύξεις του «το Δίκτυο ΕΥΡΥΔΙΚΗ (www.Eurydice.org) είναι το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Πληροφόρησης για την Εκπαίδευση. Αποστολή του Δικτύου είναι η μελέτη και παρακολούθηση των εκπαιδευτικών συστημάτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η συλλογή και ηλεκτρονική διαχείριση των πληροφοριών και η διάδοση των αποτελεσμάτων. Εκπονεί συγκριτικές μελέτες για τα εκπαιδευτικά συστήματα και για θέματα κοινού ενδιαφέροντος σε κοινοτικό επίπεδο, αναπτύσσει χρήσιμους δείκτες για τους αρμόδιους για θέματα εκπαιδευτικής πολιτικής και διαχειρίζεται μια μεγάλη βάση δεδομένων για τα εκπαιδευτικά συστήματα» (Αριθμοί-Κλειδιά για την Εκπαίδευση 2009 – Ελληνική Μονάδα του Δικτύου "Ευρυδίκη")

Στο δίκτυο Eurydice περιλαμβάνονται οι 31 χώρες που συμμετέχουν στο κοινοτικό πρόγραμμα δια βίου εκπαίδευσης και κατάρτισης (τα κράτη μέλη της ΕΕ, τα κράτη μέλη του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου και η Τουρκία). Ο συντονισμός και η διαχείρισή του αναλαμβάνονται από τον Εκτελεστικό Οργανισμό Εκπαίδευσης, Οπτικοακουστικών Θεμάτων και Πολιτισμού που εδρεύει στις Βρυξέλλες, ο οποίος συντάσσει τις εκδόσεις του και χειρίζεται τις βάσεις δεδομένων του.

[3] Ο όρος PISA είναι το ακρωνύμιο στην Αγγλική γλώσσα του Διεθνούς Προγράμματος Αξιολόγησης των Μαθητών ( "Programme for International Student Assessment"). Το πρόγραμμα PISA είναι πρόγραμμα του ΟΟΣΑ (συμμετέχουν περίπου 60 χώρες από όλο τον κόσμο), το οποίο, σύμφωνα με τις διακηρύξεις του οργανισμού «διερευνά την ικανότητα δεκαπεντάχρονων μαθητών να χρησιμοποιούν γνώσεις και δεξιότητες σε βασικά γνωστικά πεδία, όπως στην κατανόηση κειμένου, στα μαθηματικά, στις φυσικές επιστήμες. Επιπλέον διερευνά την ικανότητα των μαθητών να αναλύουν, να επιχειρηματολογούν, αλλά και να εκφράζονται αποτελεσματικά, όταν μελετούν, ερμηνεύουν και επιλύουν προβλήματα της καθημερινής ζωής».

Η  επίσημη έναρξή του στα μέσα της δεκαετίας του 1990 έγινε το 1997. Κάθε κύκλος έρευνας του Προγράμματος PISA έχει τρεις φάσεις. Η πρώτη φάση του Α' κύκλου έρευνας πραγματοποιήθηκε το 2000, η δεύτερη φάση το 2003 και η τρίτη φάση το 2006. Η έναρξη του Β' κύκλου έγινε το 2009 και είναι η πρώτη φάση του Β' κύκλου. Οι επόμενες φάσεις του ίδιου κύκλου θα γίνουν το 2012 και το 2015.

Το Πρόγραμμα PISA χρηματοδοτείται αποκλειστικά από τις άμεσες εισφορές των χωρών που συμμετέχουν, μέσω του Υπουργείου Παιδείας της κάθε χώρας.

[4] Βλέπε Χρήστου Κάτσικα, Αλλαγές στην Εκπαίδευση στο «πατρόν» της κρίσης, Επίκαιρα, τευχ. 27/2010

[5] Υπουργείο Παιδείας 88310/Γ/22-07-2009/ Y.A.

[6] ΥΠΕΠΘ: Α΄ φάση της πράξης «Ψηφιακή τάξη» (εφοδιασμός με προσωπικούς φορητούς Ηλεκτρονικούς Υπολογιστές του συνόλου των μαθητών της Α' τάξης Γυμνασίου του ακαδημαϊκού έτους 2009 – 2010).

 [7] Σε επίσημη ομιλία του ο Άρης Σπηλιωτόπουλος ως Υπουργός Παιδείας στις 22/9/2009 δηλώνει :«βάζουμε τα σχολεία στην ψηφιακή εποχή. Γιατί όπως ξέρετε για πρώτη φορά μπαίνουμε στη λογική της διανομής σε κάθε γωνία της Ελλάδας, σε κάθε μαθητή της Α' Γυμνασίου, ενός δωρεάν Ηλεκτρονικού Υπολογιστή, με ψηφιοποιημένα -και εκεί είναι η ουσία και το περιεχόμενο- όλα τα βιβλία της Α' Γυμνασίου. Για πρώτη φορά μπαίνουμε στη λογική του διαδραστικού πίνακα.. 5.000 διαδραστικοί πίνακες ήδη έχουν εγκατασταθεί και επιχειρούμε σιγά-σιγά να βάλουμε τα σχολεία μας στην ψηφιακή τάξη, στον ψηφιακό κόσμο». Βλ

http://www.ypepth.gr/docs/22_09_2009_omilia_se_sibitanideio_090922.doc

[8] «Τα σχολικά μας συστήματα πρέπει να προσαρμοστούν, εάν επιθυμούν να εφοδιάσουν τους νέους με νέες δεξιότητες για νέες θέσεις εργασίας» δήλωσε ο Επίτροπος κ. Ján Figel', «επειδή χρειαζόμαστε να προετοιμάσουμε τους νέους μας για εργασίες που ίσως δεν υπάρχουν ακόμη». Πρόσθεσε δε ότι: «Αυτό που είναι σημαντικότερο, είναι ότι το πόσο καλά οι μαθητές μας αποδίδουν στο σχολείο έχει πραγματικό αντίκτυπο στις ευκαιρίες που θα έχουν αργότερα στη ζωή τους κατά συνέπεια χρειάζεται να εξαλείψουμε ορισμένες από τις ανισότητες ώστε να καταστήσουμε τα σχολικά μας συστήματα αποτελεσματικότερα και επαρκέστερα. Ενθαρρύνουμε τα κράτη μέλη να συνεργαστούν για το σκοπό αυτό». … Η Επιτροπή προτείνει βελτίωση της ποιότητας της σχολικής εκπαίδευσης μέσω αυξημένης αυτοαξιολόγησης των σχολείων και μέσω βελτίωσης της ποιότητας κατάρτισης του σχολικού προσωπικού. IP/08/1094 Βρυξέλλες, 3 Ιουλίου 2008 Πως θα έπρεπε να είναι τα σχολεία μας στον 21ο αιώνα;

http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/08/1094&format=HTML&aged=0&language=EL&guiLanguage=fr

 

[9] Βλέπε αναλυτικά Χρήστος Κάτσικας – Κώστας Θεριανός, Αποκέντρωση / Περιφερειοποίηση της εκπαίδυσης, Αντιτετράδια της εκπαίδευσης, τευχ. 92/2010

 [10] Βλέπε αναλυτικά Χρήστος Κάτσικας – Κώστας Θεριανός, Θανάσης Τσιριγώτης, Γιώργος Καββαδίας, Η αξιολόγηση στην εκπαίδευση, Λιβάνης 2007

[11] Ωστόσο είμαστε ήδη πεπειραμένοι από τις κατευθύνσεις των τελευταίων αναλυτικών προγραμμάτων και βιβλίων (τα προετοίμασε το ΠΑΣΟΚ την περίοδο 2000 – 2004 και τα «λειτούργησε» η ΝΔ την περίοδο από το 2005 και μετά) τα οποία χρηματοδοτήθηκαν από το Γ΄ ΚΠΣ. Πρέπει να σταθούμε κριτικά απέναντι στο περιεχόμενο, τις μορφές και τις κατευθύνσεις των αναλυτικών προγραμμάτων και βιβλίων και στις σχολικές πρακτικές (τι, πως και γιατί μαθαίνουν οι μαθητές) που εντυπώνουν στους μαθητές μας από την πιο τρυφερή ηλικία, αντιλήψεις, πεποιθήσεις και στάσεις για τη φύση και την κοινωνία απαραίτητες για την «παραγωγή» παθητικών, συναινετικών, δογματικών, υπομονετικών, εξουσιαζόμενων, άκαμπτων, συντηρητικών προσωπικοτήτων που αντιστέκονται στην αλλαγή της κοινωνίας προκειμένου να κρατήσουν ανέπαφες τις παραδοχές τους για τον κόσμο που ζουν.

Πρέπει να σταθούμε κριτικά απέναντι στην τεμαχισμένη, αποσπασματική και τυποποιημένη γνώση που δημιουργεί στρατιές ημιαναλφάβητων ή προσοντούχων άσχετων οι οποίοι μπορούν να «διαβάσουν τη λέξη», αλλά είναι αξιοθρήνητα ανίκανοι να «διαβάσουν τον κόσμο». Να ξεκαθαρίσουμε, στο σημείο αυτό ευθύς εξαρχής την θέση μας : η «εκπαίδευση της αμάθειας» δεν εντάσσεται στην παθολογία της καπιταλιστικής εκπαίδευσης, δεν είναι σε καμιά περίπτωση δυσλειτουργία του αστικού σχολείου, μια «άτυχη στιγμή του συστήματος» η οποία μπορεί να επιδιορθωθεί ή να θεραπευθεί μέσα από εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις. Η «εκπαίδευση της αμάθειας» ανήκει στη φυσιολογία του αστικού σχολείου, αποτελεί δομικό χαρακτηριστικό του, το οποίο δεν μπορεί να το αποβάλλει όσες μεταρρυθμίσεις και αν κάνει. Αν το αποβάλλει δεν θα μπορεί να λειτουργήσει καθώς δεν θα μπορεί να πραγματοποιήσει το σκοπό της στα πλαίσια του καπιταλισμού: να εκπαιδεύσει αφενός κατάλληλα τη δική της νέα γενιά, ως «συνέχεια του εαυτού της», εξοπλίζοντάς την με την ιδεολογία της και με γνώσεις και ικανότητες οι οποίες απαιτούνται για τον έλεγχο των μέσων παραγωγής και του κράτους και αφετέρου να «εκπαιδεύσει» τη νέα γενιά της εργατικής τάξης, έτσι ώστε αυτή να γίνει ικανή και πρόθυμη για εκμετάλλευση.

Τα πάνω από 150 νέα βιβλία που ήρθαν τα τελευταία χρόνια στο υποχρεωτικό σχολείο πέρα από την  ιδεολογική μονομέρεια, την αντιεπιστημονικότητα, και το μυθολογικό – θεολογικό τρόπο προσέγγισης της πραγματικότητας, θρυμματίζουν τις γνώσεις και αποσπούν τις πληροφορίες από το θεωρητικό τους θεμέλιο όπου χάνεται η σχέση αιτίας και αποτελέσματος καθώς και κάθε νόημα σε τέτοιο βαθμό που οδηγούν σε βιασμό της πνευματικής συγκρότησης.

[12] Βλέπε ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ 25/6/2010

[13] «Σε ολόκληρο τον κόσμο, αγέλες πολιτικών, οδηγούμενες από αυτούς των Η.Π.Α., επαναλαμβάνουν το ακατάληπτο δόγμα του συρμού ότι εκατομμύρια παιδιών σε χιλιάδες σχολεία πρέπει να είναι διασυνδεδεμένα. Μπορείτε να αισθανθείτε τη ζέση τους. Δεν είναι τόσο υπεύθυνο και μοντέρνο να θέσουμε τη νέα τεχνολογία στην υπηρεσία του ευγενικότερου κοινωνικού στόχου της εκπαίδευσης των παιδιών μας; Όχι ακριβώς. Μετά από 35 χρόνια πειραματισμών με τους υπολογιστές σε διάφορους τομείς της εκπαίδευσης, δεν έχει βρεθεί ακόμη απάντηση στο κεντρικό ερώτημα: "Οι υπολογιστές είναι πράγματι αποτελεσματικοί στην εκπαίδευση;". Τα στοιχεία από πολυάριθμες μελέτες πάνω στο αν οι υπολογιστές βελτιώνουν την ουσιαστική μαθησιακή διαδικασία είναι συντριπτικά εκκρεμή…. Ας ασχοληθούμε απλώς με μια στατιστική από τον σωρό των στοιχείων. Οι Αμερικανοί μαθητές γυμνασίου και λυκείου κατατάσσονται σταθερά από δωδέκατοι μέχρι δέκατοι όγδοοι, διεθνώς, στις ικανότητες που εμφανίζουν στα μαθηματικά και τη φυσική, ενώ οι Ασιάτες μαθητές έρχονται πρώτοι. Και όμως οι Αμερικανοί μαθητές έχουν πολύ μεγαλύτερη πρόσβαση σε υπολογιστές απ' ό,τι οι αντίστοιχοι Ασιάτες. Τι είναι αυτό που κάνουν οι Ασιάτες εκπαιδευτικοί χωρίς την τεχνολογία, που καλό θα ήταν να μιμηθούν οι Αμερικανοί εκπαιδευτικοί; Ένας λόγος που οι απόψεις συνεχίζουν να είναι διχασμένες έχει άμεση σχέση με αυτό που κάνουν καλύτερα οι άνθρωποι – δάσκαλοι. Δηλαδή να ανάβουν τη φλόγα στην ψυχή του μαθητή, να τον στηρίζουν, να αποτελούν πρότυπο. Κανένα από αυτά τα χαρακτηριστικά δεν μεταφέρεται εύκολα μέσω της πληροφορικής». (Μ. Δερτούζου, Η ανοκλήρωτη επανάσταση Εκδ. «Λιβάνη», σελ 243-244.  Ο Δερτούζος ο οποίος υπήρξε καθηγητής στο ΜΙΤ ήταν επιστήμονας παγκόσμιας εμβέλειας και αυθεντία στους υπολογιστές).

[14] Ο βιολόγος Αρικ Σίγκμαν, ο οποίος προειδοποιεί ότι οι πολλές ώρες μπροστά σε μια οθόνη υπολογιστή μπορούν να προκαλέσουν στα παιδιά μαθησιακές δυσκολίες, αδυναμία συγκέντρωσης της προσοχής (SDΑS), διαταραχές στον ύπνο και μυωπία. Ο κ. Σίγκμαν ήταν εκείνος που, πριν από λίγο καιρό, πρότεινε στο αρμόδιο βρετανικό υπουργείο να απαγορεύσει με σχετικό νόμο τη χρήση ηλεκτρονικού υπολογιστή σε παιδιά κάτω των 9 ετών. (ΒΗΜΑ, 23/6/2010)

[15] Ο διαδραστικός πίνακας είναι μια οθόνη ευαίσθητη στην αφή, που δουλεύει σε συνεργασία με έναν υπολογιστή και έναν  βιντεοπροβολέα, παρουσιάζοντας την πληροφορία που εμφανίζεται στην οθόνη του υπολογιστή. Μοιάζει πολύ με τον παραδοσιακό μαυροπίνακα και χρησιμοποιείται ανάλογα. Ο υπολογιστής που συνδέεται στο διαδραστικό πίνακα, ελέγχεται με το άγγιγμα απευθείας ή με ειδική πένα. Οι εντολές μεταδίδονται στον υπολογιστή αντί να χρησιμοποιείται ποντίκι. Οι περισσότεροι διαδραστικοί πίνακες, συνδέονται απλά σε μία θύρα USB του υπολογιστή ή ακόμα και με ασύρματη τεχνολογία Bluetooth. Αρκετοί χρειάζονται έναν LCD προβολέα για την προβολή της οθόνης του υπολογιστή στην οθόνη τους, αλλά κάποια μοντέλα έχουν ενσωματωμένο προβολέα πίσω από την οθόνη. Ο πρώτος διαδραστικός πίνακας δημιουργήθηκε από τη SMART Technologies το 1991.

 

ΠΗΓΗ: 26-6-2010, http://www.alfavita.gr/artro.php?id=3285

Στη χώρα των Γεργεσηνών…

 

Του παπα Ηλία Υφαντή

 

-Γιατί, του είπαν, ήρθες να μας βασανίσεις!

Οι βασανιστές και οι δήμιοι, που βασάνιζαν τους δυο ανθρώπους, τις οίδε για πόσα χρόνια, κατηγορούν το Χριστό σαν δήμιο και βασανιστή. Επειδή κατάλαβαν ότι θα ελευθέρωνε τα θύματά τους….

Δεν ήταν όμως μόνο τα δαιμόνια, που ενοχλήθηκαν απ' την παρουσία του Χριστού. Ήταν και η κοινωνία των Γεργεσηνών. Οι οποίοι, ούτε πολύ ούτε λίγο, ζήτησαν απ' το Χριστό να εγκαταλείψει τη χώρα τους.

Και, βέβαια, η στάση αυτή των δαιμονίων και των Γεργεσηνών δεν αποτελεί κάποιο μεμονωμένο περιστατικό, που συνέβη μόνο… «τω καιρώ εκείνω»!

Είναι πάγια πρακτική των δήμιων και βασανιστών της κάθε εποχής.

Ή μήπως ο κόσμος, μέσα στον οποίο – εδώ και τώρα – ζούμε δεν είναι ακριβές αντίγραφο της χώρας των Γεργεσηνών;

Όπου καταβάλλεται δαιμονιώδης προσπάθεια να ενταφιαστεί το Ευαγγέλιο! Και να παραμερισθεί το οποιοδήποτε σύμβολο, θα μπορούσε να θυμίζει τον καταλυτικό λόγο της αλήθειας και της δικαιοσύνης!

Όπου κάποιοι δαιμονισμένοι σπέρνουν στους λαούς τον όλεθρο και τη φρίκη των πολέμων και της δυστυχίας!…

Όπου οι σύγχρονοι αρχιτρομοκράτες επιδεικνύουν την ίδια με τα δαιμόνια συμπεριφορά!

Όταν κατηγορούν, όσους αγωνίζονται για την τιμή και την αξιοπρέπεια τους, ως τρομοκράτες. Και χρησιμοποιούν το παμπόνηρο αυτό εφεύρημά τους, ως πρόσχημα, για να μπορούν να διαιωνίζουν τα βασανιστήρια και την καταλήστευση σε βάρος χωρών και λαών.

Ή μήπως κάποιες φωνές, που έρχονται να καταγγείλουν τα έργα και τις ημέρες των αρχιδημίων αυτών σε τοπικό ή διεθνές επίπεδο δεν τις φιμώνουν τα διάφορα ΜΜΕ! Εφευρίσκοντας διάφορες αστείες και κουτοπόνηρες προφάσεις.
Μηδέ και του διαδικτύου εξαιρουμένου…

Όπου (στο διαδίκτυο, δηλ.), συνήθως, ακούγονται συχνά φωνές αλήθειας, που δεν ακούγονται από τα άλλα ΜΜΕ. Και διαφωτίζονται έτσι πολλές πτυχές της κοινωνικής και πολιτικής ζωής. Που διαφορετικά θα έμεναν στο ημίφως της συσκότισης και του αποπροσανατολισμού.

Αλλά, όταν οι Γεργεσηνοί και οι δαιμονισμένοι του κάθε τόπου και του διεθνούς πολιτικοοικονομικού κατεστημένου, θέλουν να κάμουν κάποια μεγάλη ατιμία σε βάρος του λαού, επιστρατεύουν και χρησιμοποιούν και το διαδίκτυο.

Όπως «κακή ώρα» συμβαίνει και τώρα στην περίπτωση του δικού μας λαού. Που υφίσταται την επιδρομή καταλήστευσης σε βάρος του, απ' τη ληστοσυμμορία των ντόπιων εφιαλτών και των διεθνών τοκογλύφων…

Οι οποίοι, προκειμένου να παραστήσουν το κακούργημά τους ως περίλαμπρο κατόρθωμα ζητούν, «εδώ και τώρα», την, με κάθε τρόπο, φίμωση των ελαχίστων εκείνων μπλογκερς, που δεν κλείνουν τα μάτια τους και τ' αυτιά τους και το στόμα τους μπροστά στο όργιο της βαρβαρότητας, που διαδραματίζεται γύρω τους.

Όπως συνέβη τις τελευταίες μέρες, με την, πέρα από κάθε λογική και συνείδηση, αναιτιολόγητη κατάργηση από το Google ορισμένων-μεταξύ των οποίων και του δικό μου (ΥΠΕΡΒΑΣΗ)- μπλογκς.

Γεγονός, για το οποίο διαμαρτυρήθηκα, με ανοιχτή επιστολή μου προς το Google (άρθρο «διάλογος ή βαρβαρότητα»).

Και προσέξτε κάποια σημεία του διαλόγου με κάποιον «Βαλέριο Πάρη», ο οποίος ανέλαβε (ή του ανέθεσαν – δεν γνωρίζω) να παίξει το ρόλο του «πολλά βαρύ» αυτόκλητου συνηγόρου:

Βαλέριος:

Ρε φίλε χαλάρωσε λίγο, δωρεάν υπηρεσία είναι. Σταμάτα να μυξοκλαίγεσαι…

Το Google είναι μια εταιρία και ο σκοπός των εταιριών είναι το κέρδος. Όλες οι λειτουργίες της εταιρίας υπάρχουν μόνο και μόνο για να παράγουν κέρδος και για κανένα άλλο λόγο.

Οι εταιρίες αυτές λειτουργούν συνήθως προληπτικά. Από τη στιγμή που θα γίνει καταγγελία διακόπτουν την πρόσβαση στην υπηρεσία για να μη γίνουν συνένοχες οι ίδιες.
Φανταστείτε λόγου χάρη να καταγγελθεί ένα blog για παιδική πορνογραφία. Αν το Google δεν διακόψει τη λειτουργία του τη στιγμή που γίνεται η καταγγελία γνωστή σε αυτό γίνεται συνένοχος.

Είναι λάθος σας να βλέπετε πίσω από γνωστές, σύννομες και συνήθεις πρακτικές μια επίθεση στο δικό σας blog….

Παπα-Ηλίας: Φίλε Βαλέριε

Λέτε: «Το Google είναι μια εταιρία. Και όλες οι λειτουργίες της εταιρίας υπάρχουν μόνο και μόνο για να παράγουν κέρδος και για κανένα άλλο λόγο»…

Και παράλληλα, φίλε Βαλέριε, μιλάτε για «δωρεάν υπηρεσία»…

Και προκύπτει το εύλογο ερώτημα: Πως είναι δυνατόν μια εταιρία, της οποίας «όλες οι λειτουργίες της υπάρχουν μόνο και μόνο για να παράγουν κέρδος και για κανένα άλλο λόγο», να παρέχει τις υπηρεσίες της δωρεάν!…

Ενώ, εξ αντιθέτου, είναι υπερβέβαιο ότι πάμπολλοι μπλόγκερς, όχι μόνο ως πελάτες, αλλά και ως δημοσιογράφοι προσφέρουν δωρεάν τις υπηρεσίες τους και προς το Google και προς το κοινωνικό σύνολο…

Ασφαλώς δεν χρειάζεται να σχολιάσω το ότι η κατάργηση κάποιων μπλογκς γίνεται σύμφωνα με τις "γνωστές, σύννομες και συνήθεις πρακτικές". Γιατί και οι ναζί ξεπάστρεψαν κάπου πενήντα (50) εκατομμύρια ανθρώπους με "σύννομες" ενέργειες…

Υποχρεούμαι όμως να αναφερθώ στο σχετικό με την "παιδική πορνογραφία" ατυχέστατο παράδειγμά σας. Γιατί θυμίζει τα λεγόμενα του Σκωτσέζου δημοσιογράφου σε κάποια πρόποση για τον "ανεξάρτητο τύπο":

«Η δουλειά του δημοσιογράφου, λέει ο Σκωτσέζος, είναι να καταστρέφει την αλήθεια, να ψεύδεται κατάφωρα, να διαστρεβλώνει, να διαβάλλει, να κολακεύει το θεό του χρήματος και να πουλάει τη χώρα του και τους συνανθρώπους του για το καθημερινό του ψωμί. Το γνωρίζετε και το γνωρίζω και δεν μπορώ να καταλάβω τι ανοησία είναι αυτή η πρόποση στον «ανεξάρτητο Τύπο».

Είμαστε υποτελείς και εργαλεία των πλουσίων ανθρώπων που βρίσκονται στο παρασκήνιο. Είμαστε μαριονέτες! Εκείνοι τραβάνε τα κορδόνια κι εμείς χορεύουμε. Τα ταλέντα μας, οι δυνατότητες και οι ζωές μας είναι όλα ιδιοκτησία άλλων ανθρώπων.

Είμαστε διανοούμενες πόρνες". Τάδε Εφη ο Σκοτσέζος δημοσιογράφος John Swinton…

Η απαίτηση, συνεπώς, να καταργηθούν τα δικά μας τα μπλογκς, φίλε Βαλέριε, οφείλεται στο γεγονός ότι δεν ανήκουμε στις «διανοούμενες πόρνες». Επειδή, ακριβώς, ασκούμε δωρεάν και απαλλαγμένη από εξαρτήσεις δημοσιογραφία. Γιατί πάνω απ' το μαμωνά και το κέρδος βάζουμε τον άνθωπο και τα δικαιώματά του.

Ο οποίος και τα οποία δολοφονούνται και θυσιάζονται στο βωμό του κέρδους.
Γεγονός, που ενοχλεί τα αμαρτωλά συμφέροντα της ντόπιας και διεθνούς ληστοσυμμορίας.

Αυτή είναι η αλήθεια! Τα υπόλοιπα είναι σανός για το κοπάδι, που βόσκει το χόρτο της – σε μεγάλο βαθμό – εκπορνευμένης, δυστυχώς, δημοσιογραφίας…

 

Παπα-Ηλίας, 26-6-2010

 

http://papailiasyfantis.wordpress.com

e-mail: papailiasyfantis@gmail.com

 

Δεν πίστευα πως θα ζήσω μια νέα υποτέλεια της πατρίδας μου

 

Συνέντευξη του Χρόνη Μίσσιου στον Αργύρη Παπαστάθη

 

Στα 80 του ζει πλέον αποτραβηγμένος με τη σύζυγό του Ρηνιώ και τα τρία σκυλιά τους σε ένα αγροτόσπιτο, περιτριγυρισμένο από νεοελληνικές βίλες. Για να τον συναντήσει κανείς πρέπει να ακολουθήσει κανόνες… συνωμοτικότητας. Ένα ημιφορτηγό μάς περίμενε στην ταβέρνα «Μπάρμπα Βασίλης» για να μας οδηγήσει στο δρομάκι που καταλήγει στην πόρτα του.

Επιτέλους ακόμη ένας "διανοούμενος" της αριστεράς που τολμά να λέει τα πράγματα με το όνομα τους. Η πλειονότης των αριστερών, ειδικά στα πανεπιστήμια, κατάπιαν κυριολεκτικά τη γλώσσα τους μπροστά στα νέα δεινά που έρχονται για το λαό και τον τόπο. Υποθέτω δεν ήταν δύσκολο, είχαν καταπιεί προηγουμένως αμέτρητα ευρωπαϊκά κονδύλια. Γι αυτό και σώπασαν νωρίς, γαντζωμένοι και πλουσιοπάροχα σιτιζόμενοι στους "ιδεολογικούς μηχανισμούς του κράτους"…

Τη συνέντευξη πήρε ο κ. Αργύρης Παπαστάθης και δημοσιεύτηκε στο Βήμα της Κυριακής. Οι σημειώσεις και οι τίτλοι είναι του γράφοντος.

 

– Τι σημαίνει για εσάς αυτή η κρίση;

«Πιστεύω ότι η κρίση δεν είναι μόνο οικονομική, είναι καθολική και παγκόσμια. Ο πλανήτης μας είναι πλέον μια μικρή γειτονιά γεμάτη κινδύνους και εγκληματικές συμμορίες που δεν γνωρίζουν σύνορα. Πιστεύω πως κανένας λαός, καμία χώρα δεν μπορεί να ονειρευτεί μια κοινωνία ισόνομη, ελεύθερη και ειρηνική».

– Γιατί;

«Πολλά θα μπορούσε να αναφέρει κανείς: για τον κίνδυνο του πυρηνικού ολέθρου, για την καταστροφή του περιβάλλοντος, για τον χρηματιστηριακό ιμπεριαλισμό κτλ. Πρόσφατο παράδειγμα έχουμε το έγκλημα της ΒΡ. Κι όμως κανένας δεν θα τιμωρηθεί, κανένας δεν ζητάει να σταματήσουν οι εξορύξεις στα βάθη του ωκεανού. Όλοι μιλούν για το πόσα σεντς έπεσε η μετοχή της. Η ανάγκη συνεργασίας των λαών είναι επιτακτική όσο ποτέ άλλοτε. Η ανάγκη μιας παγκόσμιας δράσης για να αλλάξουμε τους κοινωνικούς θεσμούς, τις αξίες μας και τη συμπεριφορά μας απέναντι στη φύση και στον συνάνθρωπό μας είναι στοιχειώδης προϋπόθεση».

– Τι μπορούμε να κάνουμε;

«Σήμερα είναι εύλογο το ερώτημα αν το προνόμιο της λογικής του ανθρώπου είναι όντως προνόμιο ή κατάρα. Η οικολογική κρίση του πλανήτη και των ανθρωπίνων κοινωνιών δεν είναι ένα εφιαλτικό σενάριο για το μέλλον αλλά μια οδυνηρή πραγματικότητα. Ο κόσμος του Οργουελ επιβεβαιώθηκε. Ο κόσμος του Χάξλεϊ είναι παρών. Μόνο με αυτογνωσία της ύπαρξής μας και τη συμφιλίωσή μας με αυτόν τον υπέροχο αινιγματικό κόσμο που μας γέννησε μπορούμε να αλλάξουμε την πορεία μας. Χρειαζόμαστε άλλη ιεράρχηση των αξιών, άλλους κοινωνικούς θεσμούς, άλλη φιλοσοφία. Οσο η κυρίαρχη αξία των κοινωνιών μας παραμένει η κερδοσκοπία, τα βήματα της ανθρώπινης ιστορίας- όπως είπε κάποτε και ο Δαντόν- θα είναι οι ταφόπετρες των ρομαντικών».

– Λέτε ότι η ζωή μετριέται μονάχα με τις συγκινήσεις που επιβεβαιώνουν την ανθρώπινη ουσία μας.Πιστεύετε ότι χάσαμε την ουσία τα τελευταία χρόνια;

«Νομίζω πως ναι. Η σημερινή κοινωνία δείχνει να έχει πέσει σε κώμα. Ο άνθρωπος από μια συμπαντική οντότητα με όνειρα, επιθυμίες, έρωτες και αισθήσεις μετατρέπεται σε ένα αντικείμενο παραγωγής και κατανάλωσης προϊόντων. Εχει χάσει τον προσανατολισμό του, έχει χάσει τις αξίες τού ευ ζην».

– Πώς βιώνετε την κρίση στην Ελλάδα;

«Αισθάνομαι ταπεινωμένος και περιφρονημένος. Νομίζω ότι ξαναζώ την εποχή του Πιουριφόι, τότε που η χώρα μας ήταν απόλυτα εξαρτημένη από τον αμερικανικό ιμπεριαλισμό. Δεν πίστευα πως θα ζήσω μια νέα υποτέλεια της πατρίδας μου. Λέει ο Πρωθυπουργός ότι ήμασταν ο αδύναμος κρίκος και γι΄ αυτό μας χτύπησε τόσο καίρια ο τοκογλυφικός καπιταλισμός. Γιατί όμως είμαστε ο αδύναμος κρίκος; Είναι ένα ερώτημα στο οποίο οφείλει να απαντήσει το πολιτικό μας σύστημα και άλλοι κοινωνικοί φορείς που υποτίθεται ότι διακονούν τα συμφέροντα του λαού».

– Ωστόσο ο λαός, όλοι εμείς, δεν έχουμε ευθύνη γι'  αυτό που μας συνέβη;

«Αναμφίβολα ναι. Αυτό όμως δεν είναι το κυρίως πρόβλημα. Οπως και το σύνθημα "φέρτε πίσω τα κλεμμένα". Είναι σωστό αλλά ταυτόχρονα παραπλανητικό. Διότι το πρόβλημα είναι το σύστημα και οι θεσμοί που καθιερώσαμε. Θεσμοί που παράγουν βία, βαρβαρότητα και ψυχασθένεια, διότι πώς να κατανοήσει κανείς διαφορετικά την αφύσικη ζωή που μας υποχρέωσαν να βιώνουμε. Για να γυρίσουμε στα δικά μας: το εξοργιστικό είναι ότι μας εγκαλούν για έλλειψη πατριωτισμού όσους διαφωνούμε και αντιστεκόμαστε σε αυτά τα κατοχικά μέτρα. Είναι αυτοί που εκλέχθηκαν και ορκίστηκαν – οι περισσότεροι αλλεπάλληλες φορές – να υπερασπισθούν την πατρίδα και τα συμφέροντα του λαού της και μας οδήγησαν σε μια νέα εθνική υποτέλεια. Αιδώς, Αργείοι…».

– Είστε πολύ σκληρός.

«Στα 80 μου χρόνια δεν έχω το δικαίωμα της συγγνωστής πλάνης ούτε καμία δέσμευση για να μη λέω αυτό που σκέφτομαι και πιστεύω. Είναι τουλάχιστον ανόητο να υποστηρίζει κανείς ότι μια χώρα οικονομικά υποδουλωμένη μπορεί να είναι εθνικά και πολιτικά ελεύθερη και ανεξάρτητη. Ισως αυτή η νέα υποτέλεια γεννήσει μια νέα εθνική αντίσταση».

– Εθνική αντίσταση; Με ποια μορφή και πότε;

«Οταν ο λαός βγει επιτέλους από τις κομματικές μάντρες. Τι όραμα θα έχει αυτή η αντίσταση; Τι μορφές θα πάρει; Δεν ξέρω. Εγώ είμαι ήδη παρελθόν και δυσκολεύομαι ήδη να κατανοήσω το παρόν. Ελπίζω οι μορφές που θα πάρει να μην είναι βίαιες και εξουσιαστικές. Είναι ιστορικά βεβαιωμένο πως η βία και η εξουσία πρόδωσαν τα ωραιότερα όνειρα των επαναστατών».

– Πιστεύετε ότι υπάρχει ανάγκη τιμωρίας των ενόχων που μας οδήγησαν εδώ;

«Δεν πιστεύω στην καταστολή. Πιστεύω στην πρόληψη. Δυστυχώς όλες οι ανθρώπινες κοινωνίες στην εποχή μας έχουν εγκαταλείψει την πρόληψη, την αναζήτηση και αντιμετώπιση των αιτίων που γεννούν τα κοινωνικά φαινόμενα και επαφίενταιστην καταστολή σε ολόκληρο το φάσμα του κοινωνικού γίγνεσθαι».

 

Ο ΣΥΝΑΣΠΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΟΥΡΑ ΤΗΣ ΑΘΕΡΙΝΑΣ

 

– Είστε ένας από τους πρωταγωνιστές της ιστορίας της Αριστεράς στην Ελλάδα τον αιώνα που πέρασε. Αναγνωρίζετε κάποιο «ιστορικό λάθος» στη διαδρομή της από το 1974 ως σήμερα;

«Κατ΄ αρχάς θέλω να σου πω ότι η διαδρομή μου στην Αριστερά ήταν, παρά τις αντιξοότητες, από τις πιο ευτυχισμένες και πλούσιες περιόδους της ζωής μου. Εί χαμε όνειρο, είχαμε όραμα, είχαμε μύθους και ψευδαισθήσεις. Η Αριστερά είχε βαθιές ρίζες μέσα στην ελληνική κοινωνία. Παρ΄ ότι ηττήθηκε στρατιωτικά, γρήγορα ξαναγεννήθηκε και στις δεκαετίες του ΄50 και του ΄60 ήταν ο μόνος παραγωγός πολιτισμού στη χώρα μας. Η Αριστερά ήταν επαναστατική, όχι με τη συνωμοτική έννοια αλλά με τον πολιτισμό της, μια πορεία που ήρθε να διακόψει η δικτατορία. Ούτε όμως η χούντα τη νίκησε. Η Αριστερά ηττήθηκε στη Μεταπολίτευση. Διασπασμένη για άλλη μία φορά πολεμούσε με τα "ευαγγέλια" προσπαθώντας να στρατολογήσει η κάθε πλευρά με το μέρος της περισσότερους κομμουνιστές. Να τους κάνει τι, αλήθεια; Να τους βάλει στο μπαούλο; Δεν αντιλήφθηκε τη νέα εποχή στην οποία εισερχόταν η ελληνική κοινωνία, τις προσδοκίες και τα προβλήματά της. Ετσι ήρθε το ΠαΣοΚ, πήρε όλο το πακέτο των συνθημάτων και των αιτημάτων της Αριστεράς και το απαξίωσε. Εκτοτε η Αριστερά ψάχνει την προίκα της σε λάθος μέρος. Σήμερα ειλικρινά δεν ξέρω αν υπάρχει Αριστερά. Αυτό που ισχυρίζεται ότι είναι Αριστερά δεν παράγει τίποτα, ούτε καν πολιτικό πολιτισμό».

– Τι εντύπωση σας προκάλεσε η νέα διάσπαση του Συνασπισμού;

«Επιβεβαιώνει αυτό που είπαμε προηγουμένως. Είναι ένα πείραμα που χρόνια τώρα παλεύει χωρίς να κατορθώνει να συνθέσει απόψεις. Οι διασπάσεις και οι επαναδιασπάσεις αυτού του χώρου μου φέρνουν στο μυαλό την επίδραση που έχει η ουρά της αθερίνας στον τρικυμισμένο ωκεανό».

– Αρα τι προτείνετε;

«Πιστεύω ότι ο μόνος δρόμος, η τελευταία έξοδος προς την ελευθερία του ανθρώπου και του πλανήτη είναι η ολιστική οικολογική φιλοσοφία, σκέψη, πράξη και συμπεριφορά. Η οικολογία ούτε φέρει ούτε εδραιώνει καμία εξουσία, αντίθετα την καθιστά άχρηστη. Είναι μια επανάσταση αυτογνωσίας, μια επανάσταση ανθρώπινης συνείδησης. Δεν είναι μια "πίστη" σε μια ιδεολογία αλλά μια καθημερινή πρακτική για να επανασυνδέσουμε τη λογική με τις αισθήσεις, να απελευθερώσουμε τη συμπαντική μας ιδιαιτερότητα. Να αναγνωρίσουμε τη διαφορετικότητα, την αυταξία και την αναγκαιότητα του συνόλου της ζωής. Είναι ένας δρόμος επαναπροσέγγισης του κόσμου που μας περιβάλλει, ένας δρόμος στην αναζήτηση της χαράς αντί της αγωνίας. Εχουμε ανάγκη να ξαναβρούμε την προσωπική μας αισθητική, τα προσωπικά μας μονοπάτια, του έρωτα, της αγάπης και της τρυφερότητας, το άρωμα του κόσμου και της ύπαρξής μας».

 

ΠΗΓΗ: Το Βήμα της Κυριακής, Κυριακή 20 Ιουνίου 2010,  http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&ct=32&artId=338700&dt=20/06/2010

 

Σημείωση: Οι υπογραμμίσεις έγιναν από τον admin.

Η σύγχρονη κρίση από εκκλησιαστικής πλευράς

 

Του Σεβ. Μητρ. Ναυπάκτου & Αγ. Βλασίου Ιεροθέου

 

 

 

Η πλειονότητα τών ανθρώπων εστιάζει τήν οικονομική κρίση σέ τρία βασικά αίτια, ήτοι τούς πολιτικούς άρχοντες, οι οποίοι ή δέν διέβλεπαν τόν κίνδυνο ή δέν είχαν τό θάρρος νά τόν αντιμετωπίσουν, επειδή φοβούνταν τό λεγόμενο πολιτικό κόστος, τούς συνδικαλιστές, αφού ο καθένας από αυτούς ενδιαφερόταν αποκλειστικά καί μόνον γιά τήν διατήρηση τών κεκτημένων κάθε ομάδας καί τήν αύξησή τους, μέ αποτέλεσμα νά μή βοηθούν στήν επίλυση αυτών πού επρόκειτο νά έλθουν καί τούς διαμορφωτές τής κοινής γνώμης, πού χάριν τής ακροαματικότητας καί θεαματικότητας βοηθούσαν ή προέβαλλαν έντονα καί σχολίαζαν θετικώς τίς αντιδράσεις κάθε συντεχνιακής ομάδας καί διαμόρφωναν ανάλογα τήν κοινή γνώμη, μέ αποτέλεσμα νά μή διορθώνωνται τά κοινωνικά πράγματα.

Μέσα σέ αυτήν τήν ανάλυση οπωσδήποτε βρίσκονται μεγάλα ποσοστά αληθείας, αλλά στό βάθος καί τών τριών αυτών παραγόντων κρύβεται τό πολιτικό σύστημα τό οποίο δέν μπόρεσε νά αντιδράση σωστά. Είναι δέ γνωστόν ότι ηγέτης (θρησκευτικός-πολιτικός-κοινωνικός) είναι εκείνος πού δέν άγεται καί φέρεται από τά γεγονότα-φαινόμενα, αλλά τά καθορίζει, πηγαίνοντας μπροστά, παρά τό κόστος πού ενδεχομένως θά έχη. Ηγέτης δέν είναι αυτός πού ακολουθεί τίς δημοσκοπήσεις καί ενεργεί αναλόγως, αλλά αυτός πού προβλέπει τά γεγονότα, τίς κρίσεις πού έρχονται καί θυσιάζεται ο ίδιος γιά τήν διόρθωσή τους.

Γιά παράδειγμα ο Χριστός δέν ακολουθούσε τίς επιθυμίες τού λαού νά αναδειχθή ένας εθνικός ηγέτης, τίς οποίες εγνώριζε, γιατί τότε δέν θά έκανε τό μεγάλο Του έργο, αλλά προτίμησε νά σταυρωθή Αυτός γιά νά αντιμετωπίση τά βασικά προβλήματα τού λαού πού είναι ο θάνατος, η αμαρτία καί ο διάβολος. Απογοήτευσε μέν τούς ανθρώπους πού είχαν άλλες προσδοκίες, όπως φαίνεται στόν λόγο τών Μαθητών, μετά τήν Σταύρωση τού Χριστού: «ημείς δέ ηλπίζομεν ότι αυτός εστιν ο μέλλων λυτρούσθαι τόν Ισραήλ» (Λουκ. κδ', 21), αλλά έκανε ένα μεγάλο, διαχρονικό καί παγκόσμιο έργο, πού παραμένει στούς αιώνες.

 

Η ποικιλόμορφη κρίση

 

Πολλοί σύγχρονοι εξακολουθούν νά επιμένουν ότι η κρίση είναι μόνον οικονομική, καί γι' αυτό περικόπτονται οι μισθοί τών εργαζομένων, κυρίως στόν δημόσιο τομέα, αλλά αυτό επεκτείνεται καί στόν ιδιωτικό τομέα μερικοί προσπαθούν νά δούν τό θέμα ευρύτερα καί νά αναλύσουν ότι η κρίση είναι κοινωνική, ότι ευθύνεται η κοινωνία καί τελικά καί ο λαός πού επιλέγει τόν τρόπο διαβίωσής του, καί μέ τόν τρόπο αυτό υπάρχει χάσμα μεταξύ τού υψηλού βιοτικού επιπέδου, μέ τό οποίο θέλει νά ζή καί τής παραγωγής, αφού η πλειονότητα τών ανθρώπων θέλουν υψηλό μισθό, λίγη εργασία καί πολλή ευδαιμονιστική ζωή άλλοι προχωρούν καί ανάγουν τήν κρίση στήν Ευρωπαϊκή Ένωση, αφού διάφοροι παράγοντες επιδιώκουν αλλαγές καί διαφοροποιήσεις στόν ευρωπαϊκό χώρο υπάρχουν καί άλλοι πού βλέπουν μιά ευρύτερη «κοινωνικοπολιτική αποδόμηση» τών Βαλκανίων καί τής Μέσης Ανατολής, αφού η Ελλάδα θεωρείται ως «ανωμαλία» καί στίς δύο περιπτώσεις, επειδή ως Ορθόδοξη χώρα δέν συντονίζεται μέ τούς δυτικούς καί μουσουλμανικούς ρυθμούς.

Δέν υπάρχει αμφιβολία ότι όλα αυτά ή τά επί μέρους ζητήματα ισχύουν, είναι αντικείμενο επεξεργασίας διαφόρων «δεξαμενών σκέψεως» τού δυτικού κόσμου καί έχουν κατά διαφόρους τρόπους σχέσεις μέ τό πρόβλημα πού αντιμετωπίζει η Πατρίδα μας. Όμως μέ κανέναν τρόπο δέν μπορεί κανείς νά αμνηστεύση τήν αβελτηρία τών πολιτικών μας ηγετών, αλλά καί τήν τάση τού λαού γιά ευμάρεια καί ευδαιμονία. Καί φυσικά κανείς δέν μπορεί νά διαχωρίση τήν οικονομική κρίση από τήν γενικότερη κοινωνική, οικογενειακή, πολιτική καί πνευματική κρίση. Στό βάθος τά προβλήματα είναι πνευματικά καί από εκεί απορρέουν όλα τά άλλα προβλήματα. Ο σύγχρονος άνθρωπος πάσχει καί υποφέρει από νόημα ζωής.

Έτσι, η έλλειψη νοηματοδότησης τού ανθρώπινου βίου επιφέρει πολλά προβλήματα καί δημιουργεί μεγάλες κρίσεις. Η απουσία νοήματος γιά τήν ζωή δημιουργεί στόν άνθρωπο τήν ανάγκη νά τήν γεμίση μέ άλλες ανάγκες καί νά δημιουργή τήν ψευδαίσθηση τής πληρότητας. Τό ερώτημα πού έθεσε ο Ντοστογιέφκυ «ευτυχία ή ελευθερία» είναι επίκαιρο καί στήν εποχή μας. Πολλοί συνάνθρωποί μας επιδιώκουν τήν ευτυχία-ευδαιμονία, ακόμη καί μέ τό κόστος τής προσωπικής τους ελευθερίας. Αντίθετα, άν ο άνθρωπος αποκτήση τήν προσωπική του ελευθερία, ως ελευθέρωση από τήν εξάρτηση στά αισθητά καί τίς αισθήσεις, τότε έχει εσωτερική πληρότητα.

 

Η «θεολογία τής κρίσης»

 

Αντιμετωπίζοντας τό θέμα τής σύγχρονης κρίσης από πνευματικής- θεολογικής πλευράς, δέν μπορούμε νά αγνοήσουμε τήν σημασία πού έδωσε ο Χριστός στήν έννοια τής κρίσεως.

Ο Χριστός λίγο πρίν τό Πάθος Του είπε στούς Μαθητές Του: «Νύν κρίσις εστί τού κόσμου τούτου, νύν ο άρχων τού κόσμου τούτου εκβληθήσεται έξω καγώ εάν υψωθώ εκ τής γής, πάντας ελκύσω πρός εμαυτόν» (Ιω. ιβ', 31-32). Στό χωρίο αυτό φαίνεται καθαρά ότι κρίση είναι ο Σταυρός τού Χριστού, διά τού οποίου νικάται ο άρχων τού κόσμου τούτου, ο διάβολος, πού είναι ο άρχων τής κακίας, τής αμαρτίας καί τών παθών, καί διά τού Σταυρού ο Χριστός θά ελκύση αυτούς πού πιστεύουν σέ Αυτόν.

Στό χωρίο αυτό η εικόνα τής κρίσεως λαμβάνεται από τά δικαστήρια. Εκεί γίνεται διεξοδικά η διαδικασία καί εκδίδεται η απόφαση. Πρόκειται στήν πραγματικότητα γιά τό ότι ο διάβολος κυβερνούσε μέχρι τότε τόν κόσμο διά τού θανάτου, αλλά μέ τόν σταυρικό θάνατο τού Χριστού αυτός ο τύραννος θά εκδιωχθή έξω, θά τιμωρηθή. Έτσι, νικήθηκε ο θάνατος πού είναι ο μεγαλύτερος τύραννος τών ανθρώπων καί μέ τήν εν Χριστώ ζωή υπερβαίνεται ο φόβος τού θανάτου.

Σέ άλλο σημείο τής διδασκαλίας Του ο Χριστός, στήν αρχή τής επιγείου δράσεώς Του, ομίλησε γιά τήν κρίση καί έδωσε τήν πραγματική της διάσταση: «Αύτη δέ εστιν η κρίσις, ότι τό φώς ελήλυθεν εις τόν κόσμον, καί ηγάπησαν οι άνθρωποι μάλλον τό σκότος ή τό φώς, ήν γάρ πονηρά αυτών τά έργα» (Ιω. γ' 19). Η παρουσία τού Χριστού στόν κόσμο είναι ένα πραγματικό σημείο τής κρίσεως, αφού κρίνονται οι άνθρωποι κατά πόσον αγαπούν τό φώς ή δέν αντέχουν τό φώς, επειδή αγαπούν νά κινούνται μέσα στό σκοτάδι τών πονηρών έργων. Ο Χριστός είναι τό σημείο τής κρίσεως πού ξεχωρίζει αυτούς πού δέχονται τό φώς ή τό απορρίπτουν.

Έτσι, η Εκκλησία πού είναι τό Σώμα τού Χριστού είναι ένα σημείο γιά τούς ανθρώπους, ανά τούς αιώνας. Άλλοι τήν δέχονται, ζούν μέσα σέ αυτήν καί λαμπρύνονται, δοξάζονται, καί άλλοι ζούν έξω από αυτήν καί κυριαρχούνται από τήν έλλειψη νοήματος γιά τήν ζωή, ζούν χωρίς σκοπό καί προορισμό. Όσοι ζούν πραγματικά μέσα στήν Εκκλησία έχουν ως κέντρο τής ζωής τους τόν Χριστό. Ο Απόστολος Παύλος σαφώς γράφει: «ημών γάρ τό πολίτευμα εν ουρανοίς υπάρχει» (Φιλιπ. γ', 20).

Βεβαίως, ως Χριστιανοί σεβόμαστε τό κάθε πολίτευμα στό οποίο ζούμε, αλλά η ζωή μας προσδιορίζεται από τό ουράνιο πολίτευμα καί τούς πνευματικούς νόμους πού τό διαπνέουν. Γι' αυτό καί οι Χριστιανοί μπορούν νά ζούν σέ οποιαδήποτε Πατρίδα, μέ τίς οποιεσδήποτε κοινωνικές συνθήκες καί πολιτικές επιλογές, αλλά εμφορούνται από τό εκκλησιαστικό πολίτευμα καί αναδεικνύονται μάρτυρες καί ομολογητές τής πίστεως. Μερικές δέ φορές όπου επικρατεί πλήρης ελευθερία εκκοσμικεύεται η πίστη, ενώ σέ άλλες περιπτώσεις πού επικρατούν σκληρές κοινωνικές καί πολιτικές συνθήκες αναδεικνύονται μάρτυρες. Υπάρχουν δέ μέλη τής Εκκλησίας, όπως οι ερημίτες, πού αρνήθηκαν καί τό πιό δίκαιο πολίτευμα, καί άλλοι, όπως οι κατά Χριστόν σαλοί, πού ενέπαιξαν καί τήν καλύτερη κοινωνική ζωή πού αρνείται όμως τό βάθος τού προσώπου.

Στό σημείο αυτό πρέπει νά σχολιάσουμε τά σχετικά μέ τήν «θεολογία τής κρίσεως». Η φράση αυτή χρησιμοποιήθηκε τίς πρώτες δεκαετίες τού 20ού αιώνος στήν Ευρώπη γιά νά δηλωθή μιά κίνηση πού ήταν εναντίον τής εκκοσμικεύσεως τής διδασκαλίας τού Χριστού. Ο καθηγητής Μάριος Μπέγζος κάνει ανάλυση αυτής τής περιόδου, στήν οποία συναριθμούνται μεγάλες προσωπικότητες τού προτεσταντισμού τής Ευρώπης, όπως ο Μπάρτ, ο Μπρούννερ, ο Μπούλτμαν, ο Τίλλιχ καί ο Γκογκάρνεν.

Αυτή η κίνηση αναπτύχθηκε μετά τήν λήξη τού Α' Παγκοσμίου Πολέμου καί αναφερόταν στήν αναξιοπιστία τού «προτεσταντικού προτεσταντισμού» πού λειτούργησε φιλοπολεμικά στήν πολεμοχαρή Γερμανία τού Κάϊζερ. Έτσι, η «θεολογία τής κρίσεως» είναι μιά κίνηση πού δέν συμβιβάζεται μέ τόν εκκοσμικευμένο τρόπο ζωής, αλλά κρίνει τόν κόσμο καί τήν νοοτροπία πού επικρατεί, ασκεί κριτική στίς δυνάμεις τής ιστορίας καί λαμβάνει διαλεκτική στάση «απέναντι στήν πολιτική καί πολιτιστική πραγματικότητα» τής εποχής εκείνης. Γι' αυτό η κίνηση αυτή λέγεται καί «θεολογία τής κρίσεως» καί «διαλεκτική θεολογία».

Μέ άλλα λόγια αυτή η κίνηση τής «θεολογίας τής κρίσεως» ή τής «διαλεκτικής θεολογίας» θέλησε νά κρατήση τόν Χριστιανισμό τής Ευρώπης μακριά από τήν ταύτισή του μέ τό πολιτικό κατεστημένο τής εποχής εκείνης, είναι εναντίωση στόν φιλελευθερισμό τού Χάρνακ καί βεβαίως άσκησε κριτική στήν χρησιμοποίηση τού Χριστιανισμού γιά πολιτικούς καί κοινωνικούς σκοπούς.

Αυτά πού συνέβησαν στήν προστεσταντική Δύση τόν περασμένο αιώνα δέν ισχύουν απόλυτα στήν Ορθόδοξη Εκκλησία, αλλ' όμως θά πρέπει νά λάβουμε τό κεντρικό μήνυμα αυτού τού γεγονότος, ότι δηλαδή ο Χριστιανισμός δέν μπορεί νά ταυτίζεται μέ τά συστήματα τού αιώνος τούτου, έχει άλλους σκοπούς καί προτεραιότητες. Ο Χριστιανισμός δέν μπορεί νά ζή μέ τήν ευδαιμονία καί τήν κοινωνική καταξίωση, δέν μπορεί νά ταυτίζεται μέ τό ποικιλόμορφο πολιτικό καί κοινωνικό κατεστημένο, δέν μπορεί νά εκκοσμικεύεται από τήν νοοτροπία τού κόσμου τούτου, δέν μπορεί νά συσχηματίζεται μέ τίς πολιτικές, κομματικές δραστηριότητες τών διαφόρων ομάδων. Όταν κανείς θέλη νά τηρήση τό Ευαγγέλιο τού Χριστού, τότε θά πρέπει νά ζή ασκητικά καί όχι ευδαιμονιστικά, πρέπει νά ζή εσχατολογικά καί όχι εγκοσμιοκρατικά, πού σημαίνει ότι πρέπει νά βλέπη τό «άνω πολίτευμα» καί νά προσαρμόζεται από τώρα μέ τό πνεύμα του καί όχι νά αποβλέπη στόν ευδαιμονιστικό τρόπο ζωής. Βεβαίως, δέν αρνούμαστε τόν κόσμο αυτόν, τήν Πατρίδα, τήν κοινωνία καί τόν τρόπο ζωής σέ συγκεκριμένες κοινωνικές συνθήκες, αλλά δέν αλλοτριωνόμαστε από αυτές, γιατί ξέρουμε ότι άλλος είναι ο σκοπός μας καί ο προορισμός μας.

Πάντως η κρίση πού διέρχεται η Πατρίδα μας αυτόν τόν καιρό είναι καί θεολογική, αφού πολλοί Χριστιανοί ζούν κοσμική ζωή, έχουν αποδεσμευθή από τήν άσκηση καί συμπεριφέρονται αντίθετα απ' όσα εντέλλεται ο Χριστός καί η Εκκλησία.

 

Οι τρείς πειρασμοί τού συγχρόνου ανθρώπου

 

Ο άνθρωπος δέχεται πολλούς πειρασμούς στήν ζωή του σέ όλα τά επίπεδα, τό διανοητικό, τό συναισθηματικό καί τό θυμικό. Η πνευματική ωριμότητα τού ανθρώπου έγκειται στόν τρόπο μέ τόν οποίο αντιμετωπίζει κάθε πειρασμό. Καί ο Χριστός δέχθηκε κατά τήν ανθρώπινη φύση Του πειρασμούς, όταν ήταν στήν έρημο, όπως τό περιγράφει ο Ευαγγελιστής Ματθαίος. Οι Πατέρες ερμήνευσαν τούς πειρασμούς πού δέχεται κάθε Χριστιανός στήν ζωή του μέσα από τούς πειρασμούς τού Χριστού.

Ο Χριστός μετά τήν Βάπτισή Του πήγε στήν έρημο, στό Σαραντάρειο Όρος καί εκεί ζούσε μέ νηστεία καί προσευχή, αφού είχε καί τέλεια ανθρώπινη φύση. Στό τέλος τών σαράντα ημερών εμφανίσθηκε ο διάβολος καί τόν πείραξε. Οι Πατέρες είδαν τό γεγονός αυτό μέσα καί από τήν περίπτωση τού Αδάμ. Ο Αδάμ στόν Παράδεισο προκλήθηκε νά φάγη από τόν απηγορευμένο καρπό καί εκείνος έπεσε σέ αυτήν τήν παγίδα μέ φοβερές συνέπειες γιά όλο τό ανθρώπινο γένος. Ο Νέος όμως Αδάμ, ο Χριστός, αντιμετώπισε νικηφόρα αυτούς τόν πειρασμούς καί διόρθωσε τό λάθος τού πρώτου Αδάμ.

Διαβάζοντας τό κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο μπορούμε νά δούμε αυτούς τούς τρείς πειρασμούς τού Χριστού. Ο πρώτος αναφερόταν στό νά κάνη ο Χριστός τό θαύμα καί νά μετατρέψη τούς λίθους σέ άρτο, ώστε νά ικανοποιήση τήν πείνα του. Ο Χριστός απάντησε ότι ο άνθρωπος δέν θά ζήση μόνον μέ άρτο, αλλά καί μέ τό ρήμα πού εκπορεύεται από τόν Θεό, δηλαδή μέ τήν εφαρμογή τών εντολών τού Θεού. Ο δεύτερος πειρασμός αναφερόταν στήν παρότρυνση τού διαβόλου στόν Χριστό νά πέση από τό πτερύγιο τού Ναού καί τότε θά τόν προστατεύσουν οι άγγελοι τούς οποίους θά στείλη ο Θεός. Ο Χριστός απάντησε ότι δέν πρέπει κανείς νά εκθέτη σέ κίνδυνο τό εαυτό του, γιατί έτσι εκπειράζει τόν Θεό. Ο τρίτος πειρασμός αναφερόταν στό νά προσκυνήση ο Χριστός τόν διάβολο καί εκείνος θά τού δώση όλες τίς βασιλείες τού κόσμου καί τήν δόξα τους. Ο Χριστός ομίλησε επιτιμητικά στόν διάβολο καί τόν διέταξε νά φύγη, γιατί μόνον στόν Θεό πρέπει κανείς νά αποδίδη τήν προσκύνηση καί τήν λατρεία του (Ματθ. δ', 1-10).

Οι Πατέρες τής Εκκλησίας, ερμηνεύοντας αυτούς τούς πειρασμούς τού Χριστού πού ήταν οι ίδιοι μέ εκείνους πού αντιμετώπισε καί ο Αδάμ στόν Παράδεισο, λέγουν ότι σχετίζονται μέ τά τά πάθη τού τριμερούς τής ψυχής τού ανθρώπου. Ο πρώτος πειρασμός, τό νά μετατρέψη τούς άρτους σέ ψωμί, αναφέρεται στό πάθος τής φιληδονίας, ο δεύτερος, τό νά πέση από τό πτερύγιο τού Ναού, αναφέρεται στό πάθος τής φιλοδοξίας, καί ο τρίτος πειρασμός, τό νά αποκτήση μέ οποιοδήποτε τίμημα τίς βασιλείες καί τήν δόξα τού κόσμου, αναφέρεται στό πάθος τής φιλαργυρίας. Καί όπως ο Χριστός αντιμετώπισε νικηφόρα τούς πειρασμούς αυτούς, έτσι καί ο άνθρωπος μπορεί νά τούς αντιμετωπίση, μέ τήν δύναμη τού Χριστού, διά τής παρθενίας (μοναχοί) καί σωφροσύνης (έγγαμοι), διά τής ακτημοσύνης (μοναχοί) καί κοινοχρησίας (έγγαμοι) καί διά τής υπακοής μόνον στόν Θεό.

Εξετάζοντας τήν σύγχρονη οικονομική κρίση μέσα από τό παράδειγμα αυτό, μπορούμε νά παρατηρήσουμε ότι τό υπόβαθρό της είναι ότι ο σύγχρονος άνθρωπος υπόκειται στούς τρείς πειρασμούς, οι οποίοι σήμερα εκφράζονται μέσα από τήν νοοτροπία καί τίς δομές τής σύγχρονης ζωής πού κυριαρχούν στήν εκκοσμικευμένη κοινωνία μας.

Ο σύγχρονος άνθρωπος θέλει νά μετατρέπη τούς λίθους, τά αντικείμενα, τό φυσικό περιβάλλον, καθώς επίσης καί όλα τά δομικά στοιχεία τής ζωής του, ακόμη καί τά κύτταρα καί τά γονίδια, σέ χρυσό, σέ τροφή, σέ αγαθά γιά τήν σωματική του απόλαυση. Τό ενδιαφέρον του είναι νά ζή ευδαιμονιστικά καί νά παρατείνη όσο μπορεί περισσότερο τήν βιολογική του ζωή. Επίσης, ο σύγχρονος άνθρωπος ενδιαφέρεται κυρίως γιά όσα φαίνονται καί προκαλούν τήν προσοχή του, ενδιαφέρεται γιά τό φαίνεσθαι, επιθυμεί τήν κοινωνική προβολή, τήν ανάδειξή του στήν κοινωνία, μέ οποιοδήποτε τρόπο. Ακόμη, ο σύγχρονος άνθρωπος επιδιώκει τήν κατάκτηση τής ποικιλόμορφης εξουσίας, μέ οποιοδήποτε τρόπο, γιά νά κυβερνά τόν κόσμο καί τίς κοινωνικές ομάδες. Όλα αυτά διαπνέονται από τήν φιληδονία, τήν φιλοδοξία καί τήν φιλοκτημοσύνη. Δέν βλέπει ο άνθρωπος τήν εσωτερική διάσταση τών πραγμάτων, δέν τόν απασχολούν τά υπαρξιακά προβλήματα, τό νόημα τής ζωής.

Άν προσέξουμε επισταμένως θά διαπιστώσουμε ότι όλη αυτή η προβληματική τών τριών πειρασμών στούς οποίους υπόκειται ο σύγχρονος άνθρωπος είναι τά κοινωνικά, ψυχολογικά καί ιδεολογικά συστήματα, όπως τού καπιταλισμού (προτεραιότητα στήν ύλη), τού φροϋδισμού (προτεραιότητα στήν ηδονή) καί τής ιδεοκρατίας (κυριαρχία τής αυτονομημένης λογικής). Οπότε, τά αίτια τής οικονομικής κρίσης δέν είναι μονοδιάστατα, δέν είναι αποκλειστικώς οικονομικά, δέν προέρχονται από μερικές εξωτερικές δυνάμεις, αλλά είναι στήν πραγματικότητα πνευματικά καί στήν βάση τους θεολογικά. Όποιος δέν μπορεί νά δή αυτήν τήν πραγματικότητα έχει μιά υπαρξιακή αναπηρία καί δέν μπορεί νά βρή λύσεις γιά τήν υπέρβασή τους.

Βεβαίως, οι πολιτικοί πρέπει νά κάνουν τήν αυτοκριτική τους, καί μερικοί τό έχουν κάνει ήδη μέ πολύ δυνατό καί όχι υποκριτικό τρόπο, καθώς επίσης νά αποδώσουν τίς ευθύνες σέ αυτούς πού ώθησαν τήν κοινωνία πρός τήν ευδαιμονία καί τήν ευμάρεια, αλλά καί σέ όσους εκμεταλλεύθηκαν αυτήν τήν νοοτροπία καί ενήργησαν σέ βάρος τού λαού, αφού δημιούργησαν ανεργία, απόγνωση, φτώχεια. Αλλά άν δέν δούμε τά πραγματικά αίτια τής κρίσεως, τότε δέν θεραπεύεται, αλλά θά επανέρχεται συχνά στήν επικαιρότητα.

 

Παγκόσμια κρίση

 

Η κρίση δέν είναι σύγχρονη ούτε ελλαδική, αλλά είναι παγκόσμια. Δέν είναι οικονομική κρίση, αλλά πνευματική. Ως άνθρωποι ζούμε συνεχώς μέσα σέ κρίσιμες στιγμές καί τό θέμα είναι πώς τίς αντιμετωπίζουμε. Δέν είμαστε μονοφυσίτες, γι' αυτό βλέπουμε καί τά οικονομικά καί κοινωνικά ζητήματα καί η Εκκλησία προσπαθεί κάθε φορά νά τά αντιμετωπίση. Όλο τό φιλανθρωπικό καί προνοιακό έργο τής Εκκλησίας αναφέρεται καί στό θέμα αυτό. Η Εκκλησία αγαπά τόν άνθρωπο καί ενδιαφέρεται καί γιά τήν πνευματική του ωρίμανση, αλλά καί τίς οικονομικές του ανάγκες. Κυρίως όμως βοηθά τόν άνθρωπο νά αντιμετωπίση τά προβλήματα μέ πνευματικό τρόπο, νά ζή μέ εσωτερική πληρότητα, μέ λιτότητα, μέ αγάπη γιά τόν άνθρωπο, μέ θυσία καί προσφορά, μέ τήν ενατένιση πρός τήν αιώνια ζωή.

Οι υπαρξιστές φιλόσοφοι, πράγμα πού κάνουν μέ πληρότητα οι Πατέρες τής Εκκλησίας, δίνουν προτεραιότητα στόν εσωτερικό κόσμο τού ανθρώπου. Ο Χάϊντεγκερ, γιά παράδειγμα, κάνει λόγο γιά τόν «καθημερινό τρόπο ζωής» καί τόν «οντολογικό τρόπο ζωής». Η καθημερινή μας ζωή διέπεται από τίς φροντίδες τής συντηρήσεώς μας στήν ζωή, τήν ικανονοποίηση τών κοινωνικών πραγμάτων, τήν εκπλήρωση τών προσδοκιών, αλλά όταν βρεθούμε σέ ένα οριακό σημείο, λόγω μιάς κρίσης, μιάς αρρώστιας, τότε ερχόμαστε αντιμέτωποι μέ τόν οντολογικό τρόπο ζωής. Τότε, λυπόμαστε γιατί στήν ζωή μας ασχοληθήκαμε μέ λεπτομερειακά ζητήματα καί όχι μέ τά πιό ουσιώδη τού ανθρώπινου βίου.

Οι οικονομικές, πολιτικές, κοινωνικές καί παγκόσμιες κρίσεις έρχονται καί παρέρχονται. Η ιστορία είναι γεμάτη από τέτοιες καταστάσεις. Τό ερώτημα είναι πώς μπορούμε νά ξεπεράσουμε τίς εσωτερικές πνευματικές κρίσεις, πού προκαλούν προσωπικές τραγωδίες μέ κοινωνικές συνέπειες.

 

(Δημοσιεύεται στό Περιοδικό τής Ιεράς Μητροπόλεως Πειραιώς "Πειραϊκή Εκκλησία")

 

 ΜΑΪΟΣ 2010

 

ΠΗΓΗ: «Εκκλησιαστική Παρέμβαση»,http://www.parembasis.gr/2010/10_05_02.htm

Η Δυναμική του Ελληνικού Δημοσίου Χρέους και η Ιδεολογία της

 

Των Θεόδωρου Μαριόλη και Κώστα Παπουλή*

 

---

* Ο Θ. Μαριόλης είναι Αν. Καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας στο Τμήμα Δημόσιας Διοίκησης του Παντείου Πανεπιστημίου και Managing Editor του Bulletin of Political Economy.

Ο Κ. Παπουλής είναι Πολιτικός Μηχανικός, Msc στην Περιφερειακή Ανάπτυξη.

Η δυναμική του ΠΔΧ προσδιορίζεται, όπως είναι γνωστό, από τους ακόλουθους παράγοντες: (1) το τρέχον ύψος του ΠΔΧ, (2) το μέσο ονομαστικό επιτόκιο εξυπηρέτησης του δημοσίου χρέους, (3) τον πληθωρισμό, (4) τον ποσοστιαίο ρυθμό μεταβολής του πραγματικού (αποπληθωρισμένου) ΑΕΠ, (5) το πρωτογενές πλεόνασμα του κρατικού προϋπολογισμού ως ποσοστό του ΑΕΠ, και (6) τη δημιουργία νέου χρήματος για τη χρηματοδότηση του δημοσίου ελλείμματος (δηλ. την αύξηση της λεγόμενης «νομισματικής βάσης»). Οι παράγοντες (1) και (2) τείνουν να αυξήσουν το ΠΔΧ, ενώ όλοι οι υπόλοιποι παράγοντες τείνουν να τον μειώσουν. Έπεται, λοιπόν, ότι όταν γνωρίζει κανείς (ή, καλύτερα, εκτιμά) τα ύψη όλων αυτών των παραγόντων (τα οποία δεν είναι, όμως, ανεξάρτητα μεταξύ των, πράγμα ιδιαίτερα σημαντικό), δύναται να προσδιορίσει πλήρως τη δυναμική του ΠΔΧ. Τονίζεται, ωστόσο, ότι στα πλαίσια της ΟΝΕ, και ως συνέπεια της κυριαρχίας μονεταριστικών θεωρήσεων, απαγορεύεται η νομισματική χρηματοδότηση του δημοσίου ελλείμματος (Άρθρο 101 της «Συνθήκης του Μάαστριχτ») και, επομένως, ο κατά σειρά τελευταίος παράγοντας δεν υφίσταται.

Στα ακόλουθα εκτιμούμε και σχολιάζουμε, βάσει έξι, εναλλακτικών, σεναρίων και για 21 έτη (δηλ. από το 2010 έως και το 2030), την εξέλιξη του ελληνικού ΠΔΧ υποθέτοντας (όχι εξωπραγματικά) ότι το μέσο ετήσιο ονομαστικό επιτόκιο εξυπηρέτησης του δημοσίου χρέους είναι σταθερό και ίσο με 5% (οι εκτιμήσεις των περισσοτέρων αναλυτών κυμαίνονται από το 5.1% έως το 5.5%, υπό την υπόθεση ότι τα λεγόμενα «spreads» θα εξομαλυνθούν), και ότι ο μέσος ετήσιος πληθωρισμός είναι σταθερός και ίσος με 2%. Παράμετροι της εκτίμησης είναι ο ετήσιος ποσοστιαίος ρυθμός μεταβολής του πραγματικού ΑΕΠ, στον οποίο δίνουμε τις τιμές 1% και 2%, και το ετήσιο πρωτογενές πλεόνασμα του κρατικού προϋπολογισμού ως ποσοστό του ΑΕΠ, στο οποίο δίνουμε τις τιμές -3% (έλλειμμα), 0% και 1% (Οι υπολογισμοί βασίζονται στην «κλασική», θεωρητική ανάλυση του Spaventa, L., 1986, The growth of public debt: sustainability, fiscal rules, and monetary rules, Working Paper, WP/86/8, Fiscal Affairs Department, International Monetary Fund, την οποία αναπροσαρμόζουμε στις ανάγκες του παρόντος άρθρου).

Τα αποτελέσματα των εκτιμήσεων παρατίθενται στον Πίνακα που ακολουθεί, ενώ από την περαιτέρω ανάλυση αυτών (την οποία δεν εκθέτουμε χάρη συντομίας) είμαστε σε θέση να αντλήσουμε τα εξής συμπεράσματα:

(1) Σε όλες τις υπό θεώρηση περιπτώσεις το ΠΔΧ αυξάνεται συνεχώς, χωρίς όριο, δηλ. τα ελλείμματα είναι, όπως λέγεται, «μη διατηρήσιμα». Βεβαίως, η ταχύτητα αύξησης συναρτάται με τις τιμές των παραμέτρων της εκτίμησης (και είναι πολύ χαμηλή, συγκριτικά, στο κατά σειρά τελευταίο σενάριο, όπου το ΑΕΠ αυξάνεται με ρυθμό 2% και ο προϋπολογισμός εμφανίζει πρωτογενές πλεόνασμα 1%).

 

 

Εκτίμηση της εξέλιξης του ελληνικού δημοσίου χρέους ως ποσοστού του ΑΕΠ, 2010-2030

ΡΥΘΜΟΣ ΜΕΓΕΘΥΝΣΗΣ ΑΕΠ	1%                                                              2%			2%
ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΣ ΠΛΕΟΝΑΣΜΑ ΔΗΜΟΣΙΟΥ	-3%	0%	1%	-3%	0%	1%
2010	118.6	115.6	114.6	117.4	114.4	113.44
2015	146.0	127.1	120.8	138.2	119.8	113.7
2020	176.2	139.8	127.7	160.0	125.5	113.9
2030	245.9	169.1	143.6	206.7	137.5	114.5

 

(2) Εάν, όπως αναμένεται, σημειωθούν, κατά το διάστημα 2010-2011, αρνητικοί ποσοστιαίοι ρυθμοί μεταβολής του πραγματικού ΑΕΠ (ή/και πληθωρισμός μικρότερος από 2%), τότε το ΠΔΧ θα αυξηθεί ακόμα περισσότερο. Για παράδειγμα, εάν σημειωθεί, το 2010, αρνητικός ρυθμός μεταβολής του πραγματικού ΑΕΠ ίσος με -2% ή -3% και πληθωρισμός 1.5% (βλ. τις τελευταίες προβλέψεις του Διοικητή ΤτΕ), τότε η διατήρηση του ΠΔΧ στο ύψος του 113.4%, απαιτεί τη δημιουργία πρωτογενούς πλεονάσματος της τάξης του 6.3% ή 7.5% (!), αντιστοίχως (ας αναφερθεί ότι το 2009 σημειώθηκε πρωτογενές έλλειμμα της τάξης του 7.7%).

(3) Με ονομαστικό επιτόκιο 5% και πληθωρισμό 2%, η μακροχρόνια σταθεροποίηση του ΠΔΧ απαιτεί ρυθμό μεγέθυνσης του ΑΕΠ μεγαλύτερο από 2.94%. Έτσι, για παράδειγμα, με πρωτογενές έλλειμμα 3% και με ρυθμό μεγέθυνσης του ΑΕΠ ίσο με 4%, το ΠΔΧ θα εξακολουθεί να αυξάνεται συνεχώς, αλλά θα τείνει να σταθεροποιηθεί στο ύψος του 294.7%, ενώ με έναν ρυθμό μεγέθυνσης ίσο με 5%, θα τείνει να σταθεροποιηθεί στο ύψος του 153.0% (και, για την ακρίβεια, θα φθάσει στο 90% αυτού του ύψους, δηλ. στο 137.7%, έπειτα από – περίπου – 48 έτη: βλ. Σχήμα 1).

Σχήμα 1. Περίπτωση σταθεροποίησης του ελληνικού δημοσίου χρέους ως ποσοστού του ΑΕΠ, με πρωτογενές έλλειμμα 3% και ρυθμό μεγέθυνσης του ΑΕΠ 5%

(4) Με ονομαστικό επιτόκιο 5%, πληθωρισμό 2% και πρωτογενές έλλειμμα 3%, η συνεχής μείωση του ΠΔΧ απαιτεί ρυθμό μεγέθυνσης του ΑΕΠ μεγαλύτερο του 5.7% (!). Έτσι, για παράδειγμα, η σταθεροποίηση του ΠΔΧ στο επίπεδο του κριτηρίου του Μάαστριχτ, δηλ. 60%, απαιτεί ρυθμό μεγέθυνσης της τάξης του 8.4% (βλ. Σχήμα 2). Τέλος, με πρωτογενές πλεόνασμα 1%, η κατά το έτος 2030 μείωση του ΠΔΧ στο 60% απαιτεί ρυθμό μεγέθυνσης της τάξης του 4.8%.

Σχήμα 2. Περίπτωση προσαρμογής του ελληνικού δημοσίου χρέους ως ποσοστού του ΑΕΠ στο κριτήριο του Μάαστριχτ, με πρωτογενές έλλειμμα 3% και ρυθμό μεγέθυνσης του ΑΕΠ 8.4%

 

Από την προηγηθείσα ανάλυση συνάγεται ότι ο περιορισμός ή, έστω, η σταθεροποίηση του ελληνικού ΠΔΧ είναι μάλλον απίθανα σενάρια. Επειδή, κυρίως, απαιτούνται εξωπραγματικοί ρυθμοί αύξησης του ΑΕΠ ή/και πρωτογενή πλεονάσματα, των οποίων το ύψος ενδέχεται να έχει ιδιαίτερα αρνητικές επιπτώσεις τόσο στην ενεργό ζήτηση (άρα, στο ρυθμό αύξησης του ΑΕΠ και, κατ' επέκταση, στην εξέλιξη του ΔΠΧ) όσο και στην κοινωνική συνοχή. Τέλος, η νομισματική χρηματοδότηση του δημοσίου ελλείμματος, κατά ένα ορισμένο ποσοστό, δεν θα οδηγούσε μόνον σε απαίτηση μικρότερων πρωτογενών πλεονασμάτων, αλλά και (1) σε αύξηση του πληθωρισμού, κατά ένα συγκριτικά μικρότερο ποσοστό, (2) σε μείωση του επιτοκίου, και (3) σε αύξηση του ΑΕΠ, και, επομένως, σε μάλλον σημαντική μείωση της ταχύτητας αύξησης του ΠΔΧ. Όμως, όπως έχει ήδη αναφερθεί, η νομισματική χρηματοδότηση απαγορεύεται στα πλαίσια της ΟΝΕ, με συνέπεια η χρηματοδότηση του ελλείμματος να γίνεται με δανεισμό και, έτσι, να ενεργοποιείται τάση ανόδου του επιτοκίου, η οποία ενδέχεται να είναι ιδιαίτερα ισχυρή (όπως, ακριβώς, στην περίπτωση της ελληνικής οικονομίας, λόγω των έντονα αρνητικών προσδοκιών που δημιουργεί στους δανειστές η συνεχώς μειούμενη διεθνής ανταγωνιστικότητά της).

Το ΠΔΧ συνιστά σύνθετο δείκτη της διαδικασίας αναπαραγωγής μίας εθνικής οικονομίας ως πολύπλοκο (δηλ. οικονομικό, δικαιο-πολιτικό και ιδεολογικό) σύστημα. Η κατά κανόνα ανοδική πορεία του ελληνικού ΠΔΧ, από το 1980 και μετά, δεν συνεπάγεται, όπως μηχανικά επαναλαμβάνεται, ότι «κάθε παιδί που γεννιέται στην Ελλάδα χρωστάει περί τα 25000-30000 ευρώ». Και αυτό γιατί τα παιδιά των κατόχων ομολόγων του ελληνικού δημοσίου θα κληρονομήσουν αυτά τα ομόλογα και, έτσι, θα λαμβάνουν τόκους και χρεολύσια. Αντιθέτως, και σε συνδυασμό με άλλους συζυγείς δείκτες (όπως π.χ. ο λόγος του συνολικού, δημοσίου και ιδιωτικού, εξωτερικού χρέους προς το ΑΕΠ, ο οποίος εκτιμάται στα επίπεδα του 180%), η εν λόγω πορεία υποδηλώνει, στην πράξη, ότι η υπαγμένη στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση διαδικασία αναπαραγωγής της ελληνικής οικονομίας είναι μη διαχειρίσιμη. Αν και θα πρέπει να διερευνηθούν διεξοδικά η εξέλιξη του ύψους και της σύνθεσης του συνολικού χρέους της Ελλάδας και, κυρίως, οι σχέσεις της με τη συνεχώς μειούμενη διεθνή ανταγωνιστικότητα της οικονομίας, δύναται ήδη να λεχθεί ότι στους απαιτούμενους για την εξομάλυνση της κατάστασης ρυθμούς αύξησης του ΑΕΠ αντικατοπτρίζεται η εικόνα «μίας ισχυρής Ελλάδας μέσα σε μία ισχυρή Ευρώπη». Αλλά αντεστραμμένη.