Από τον κοινοτισμό στη Φιλία – Μέρος Ι

Του Βασίλη Ξυδιά*

… ὅτι πόλιν ἐλευθέραν τε εἶναι δεῖ

καὶ ἔμφρονα καὶ ἑαυτῇ φίλην

Πλάτωνος Νόμοι, 693b

Θα ήθελα σ’ αυτό εδώ το άρθρο να διηγηθώ πώς έφτασα στην πλατωνική φιλία αναζητώντας εναλλακτική πρόσβαση στα ζητήματα που απασχολούν τον σύγχρονο κοινοτισμό. Πώς δηλαδή βρήκα στην περί φιλίας αντίληψη του Πλάτωνα τη δυνατότητα θεμελίωσης των πολιτικών σχέσεων στον ελεύθερο διαπροσωπικό δεσμό μεταξύ πολιτών-φίλων. 

Όχι στο μεμονωμένο πολίτη-άτομο (‘φιλελευθερισμός’), ούτε σε μια συλλογική ταυτότητα που προηγείται όσων μετέχουν σ’ αυτήν (‘κοινοτισμός’). Η πολιτική αυτή αρχή της φιλίας αποτελεί τη βάση για την ταυτόχρονη ικανοποίηση σημαντικών αιτημάτων του νεωτερικού και μετανεωτερικού ανθρώπου, όπως η ελευθερία, η κοινωνικότητα και η αυθεντικότητα [1].

Το 1987 μια παρέα έξι φίλων ξεκινήσαμε να ερευνήσουμε από κοινού τί θα μπορούσε να σημαίνει ‘κοινότητα’ στις μέρες μας. Αναζητούσαμε στην κοινότητα μια διέξοδο από τον «οχλικό» (έκφραση του Καραβίδα) ατομικισμό των συγχρόνων κοινωνιών. Διέξοδο διαφορετική από τον κολεκτιβισμό, μαρξιστικού ή άλλου τύπου. Ξεκινώντας τη μελέτη μας από τον Κωνσταντίνο Καραβίδα – τον χαρισματικό αυτόν στοχαστή του ελληνικού κοινοτισμού – γρήγορα συνειδητοποιήσαμε πως την κοινότητα δεν θα τη βρούμε στηριγμένοι «σε κάποιον αόριστο ιστορικό τάχα ρομαντισμό για τα παλαιά κοινοτικά μας σχήματα, ούτε και σε όνειρα για τη μελλοντική διάρθρωση του κόσμου»[2]. Προσπεράσαμε έτσι την ιδέα της παραδοσιακής κοινότητας, όπως και τις διάφορες φουτουριστικές κατασκευές που βασίζονται στην ιδέα της αυτοδιαχειριζόμενης ομάδας με το μικρό μέγεθος και την άμεση δημοκρατία. Έτσι κι αλλιώς αυτές οι τελευταίες δεν έχουν κατ’ ουσίαν καμία σχέση με τον οργανικό δεσμό που ως φιλοκοινοτιστές αναζητούσαμε στην κοινότητα· έχουν περισσότερο να κάνουν με διάφορες ριζοσπαστικές εκδοχές του διαφωτιστικού ιδεώδους της δικαιοσύνης, της ισότητας κ.τ.ό. Αλλά και η παραδοσιακή κοινότητα δεν μάς οδηγούσε πολύ μακρύτερα από το φολκλόρ. Εμάς μάς ενδιέφερε μια έννοια κοινότητας που θα μπορούσε να είναι εν ισχύ στις μέρες μας· που σημαίνει ότι θα έπρεπε να είναι με τον έναν ή τον άλλο τρόπο συμβατή με την ατομικότητα, τη μεγάλη κλίμακα και το σύνθετο χαρακτήρα των συγχρόνων κοινωνιών, προσδίδοντάς τους ασφαλώς διαφορετικό χαρακτήρα. Ο Καραβίδας μάς είχε δείξει πως οι απαιτήσεις αυτές δεν ήταν αντιφατικές, αφού η πραγματική κοινότητα – αυτή που υπήρξε, που υπάρχει και που θα υπάρξει στο μέλλον – δεν είναι ένα φορμαλιστικό μοντέλο, αλλά ένα «πονηρό ζώο» που μπορεί να επιβιώνει σε όλες τις ιστορικές συνθήκες και να συμβιώνει με τα πιο διαφορετικά κοινωνικά και πολιτειακά συστήματα, λαμβάνοντας διαφορετικές κάθε φορά μορφές.

Έχοντας λοιπόν αυτό το πρόβλημα να λύσουμε, το ζητούμενο δεν ήταν να περιγράψουμε τις κατά περίπτωση ‘κοινοτικές δομές’, αλλά να κατανοήσουμε το γενεσιουργό τους αίτιο, το ‘κοινοτικό πνεύμα’. Σ’ αυτή την προσπάθεια ο Καραβίδας δεν μας φάνηκε επαρκής μέχρι τέλους. Παρά το οξυδερκές του βλέμμα και τις πρωτότυπες παρατηρήσεις του για το τί είναι και τί δεν είναι κοινότητα, ανήγαγε εν τέλει την αιτία της (ελληνικής) κοινότητας στη γεωγραφία ή στο ‘πνεύμα του τόπου’. Κι αυτό που μας ενοχλούσε σ’ αυτόν τον γεωγραφικό ντετερμινισμό δεν ήταν τόσο ο περιορισμός των εστιών κοινοτισμού σε λίγες μόνο προνομιούχες περιοχές της γης. Ήταν, πολύ περισσότερο, η ιδέα πως η κοινότητα μπορεί και να θεμελιώνεται σε έναν παράγοντα που αναιρεί το αυτεξούσιο του ανθρώπου. Αναλογιστήκαμε έτσι ότι η ελευθερία δεν ήταν απλώς μια περιγραφική ιστορική συνθήκη που οφείλαμε να σεβαστούμε, αλλά μια θεμελιώδης οντολογική προϋπόθεση που έδινε νόημα και αξία στο ερώτημα που μας απασχολούσε. Αναζητήσαμε λοιπόν άλλες πηγές.

Ήμασταν ήδη ενήμεροι για τη διαμάχη που είχε εν τω μεταξύ ξεσπάσει στην Αμερική μεταξύ φιλελευθέρων και κοινοτιστών. Ήταν ασφαλώς το σημαντικότερο γεγονός εκείνης της περιόδου στο χώρο της πολιτικής και ηθικής φιλοσοφίας. Εγώ τοποθετήθηκα εξ αρχής στην πλευρά των κοινοτιστών. Αποδεχόμουν την κριτική τους κατά του αφηρημένου, εξωεμπειρικού τρόπου με τον οποίο οι φιλελεύθεροι αντιλαμβάνονταν τη δικαιοσύνη. Βρήκα πολύ χαριτωμένη την έννοια του ‘αποψιλωμένου εγώ’ με την οποία ο M. Sandel έδειχνε το κενό της φιλελεύθερης αντίληψης του ατόμου ως αφηρημένου ‘φορέα δικαιωμάτων’. Συμμεριζόμουν την αποστροφή του γι’ αυτό το ‘άτομο’ που δεν είναι παρά ψιλή έννοια· ένα νομικό φάντασμα χωρίς σάρκα και οστά, που φιλοδοξεί να εικονίσει τον άνθρωπο βγάζοντάς τον έξω από τις ζωτικές σχέσεις δια οποίων ο καθένας αναδύεται σε συγκεκριμένο πρόσωπο. Από την άλλη μεριά υπήρχαν και πράγματα που δεν μου ταίριαζαν. Δεν μπορούσα, για παράδειγμα, να αποδεχθώ τον ηθικό σχετικισμό ορισμένων· την ιδέα δηλαδή ότι αυτό που είναι ηθικά αποδεκτό για μας, εδώ και τώρα, μπορεί να μην έχει καμία σχέση μ’ αυτό που είναι αποδεκτό για κάποιους άλλους, κάπου αλλού ή σε άλλη εποχή. Υπήρχαν βέβαια και άλλοι, όπως ο Ch. Taylor, που υποστήριζαν ότι ο πολιτιστικός πλουραλισμός δεν οδηγεί κατ’ ανάγκην σε ηθικό σχετικισμό· και επομένως, ότι στη νέα εποχή της παγκοσμιοποίησης μπορούν να υπάρξουν οικουμενικές αξίες που θα κάνουν όχι απλώς εφικτή, αλλά και επιθυμητή την κοινή συμβίωση όλων των ανθρώπων θεμελιώνοντας ένα κοινό πανανθρώπινο αίσθημα δικαίου, το οποίο θα μπορούσε να πάρει διαφορετικές μορφές σύμφωνα με τις διαφορετικές παραδόσεις και συλλογικές ταυτότητες. Έτσι καταλάβαινα γι εγώ το νόημα ενός σύγχρονου κοινοτισμού· όχι ως θεωρητική δικαίωση ενός πνευματικού απομονωτισμού, αλλά ως μια κλιμακωτή απόπειρα της ανθρωπότητας να προσεγγίσει το καθολικό αγαθό μέσα από τη διαδοχή επάλληλων ή παράλληλων προσεγγίσεων βασισμένων στη σωρευμένη πνευματική εμπειρία των επιμέρους παραδόσεων.

Όλα αυτά ήταν βέβαια πολύ ενδιαφέροντα. Πολύ περισσότερο που μέσα απ’ αυτή την αντιπαράθεση έβλεπε κανείς να ανακεφαλαιώνεται ολόκληρη η φιλοσοφία των νεωτέρων χρόνων και να τίθενται εξ αρχής όλα τα κλασικά ερωτήματα. Έτσι μερικοί από την παρέα μας στράφηκαν σ’ αυτή τη συζήτηση. Και θα είχα ίσως κι εγώ ακολουθήσει τον ίδιο δρόμο, αν δεν με απέτρεπαν ορισμένες ενστικτώδεις αμφιβολίες, όπως για παράδειγμα η εντύπωση ότι η ‘κοινότητα’ στην οποία αναφέρονταν οι κοινοτιστές είχε περισσότερο να κάνει με τη γενική αντίθεση μεταξύ ‘ατομικότητας’ και ‘συλλογικότητας’ κι όχι με την ειδική έννοια της ‘κοινότητας’ ως οργανικού δεσμού, που βρισκόταν στο επίκεντρο του δικού μας ενδιαφέροντος. Ένιωθα επίσης ότι οι κοινοτιστές δεν είχαν τρόπο να βγουν έξω από τα όρια της σκέψης με την οποία αντιπαρετίθεντο (μου φαίνονταν εγκλωβισμένοι ανάμεσα στην καντιανή μεταφυσική και σ’ έναν εμπειρισμό θετικιστικού τύπου). Αυτό επιβεβαιώθηκε νομίζω και από την μετέπειτα πορεία της αντιπαράθεσης, που, στα χρόνια που ακολούθησαν, κατέληξε σε ένα κάπως χλιαρό αποτέλεσμα: στην εύρεση ενός ‘μέσου’ σημείου σύγκλισης με τους μετριοπαθείς φιλελεύθερους επί ευρύτερων θεμάτων πολιτικής και ηθικής. Για μένα όμως το ερώτημα της ‘κοινότητας’ ως οργανικού δεσμού παρέμενε ενεργό – μέχρι τελικής πτώσεως.

Με αυτές τις σκέψεις άφησα κατά μέρος τις μεταμοντέρνες θεωρίες και αναζήτησα μια πιο κλασική προσέγγιση. Τη βρήκα στο βιβλίο Κοινότητα και Κοινωνία [3] του Γερμανού κοινωνιολόγου Φερδινάνδου Τένις (Ferdinand Tönnies, 1856-1936)· έργο ιδρυτικό για τον σύγχρονο κοινοτισμό, αφού σ' αυτό αντιδιαστέλλονται για πρώτη φορά η ‘κοινότητα’ προς την ‘κοινωνία’[4] με τον ιδιαίτερο τρόπο της κοινοτιστικής σκέψης. Μέχρι τότε χρησιμοποιούσαν τους δύο αυτούς όρους ως συνώνυμους, ή για να δηλώσουν απλές διαφορές μεγέθους, βαθμού συνοχής κ.τ.ό. Ο Tönnies τούς χρησιμοποίησε μ’ έναν τρόπο ριζικά καινούργιο, όχι απλώς για να περιγράψει διαφορετικά κοινωνικά μορφώματα, αλλά για να μιλήσει για τη θεμελιώδη διαφορά που κατ’ αυτόν διαπερνά όλες τις μορφές ανθρώπινης συμβίωσης από την αυγή της ανθρωπότητας ως τις μέρες μας.

Σε αντίθεση προς τις ‘ολιστικές’ θεωρίες (Marcel Mauss, Louis Dumont κ.ά.) ο Tönnies δεν βλέπει την κοινότητα σαν συλλογική οντότητα, σαν συλλογικό υποκείμενο. Θέτει στη βάση του θεωρητικού του οικοδομήματος – όσο κι αν αυτό φαίνεται εκ πρώτης όψεως παράδοξο – τους ανθρώπους όπως αυτοί κατανοούνται στο πλαίσιο της νεωτερικής συνθήκης, ως ατομικές κατ’ αρχήν υπάρξεις. Αυτά τα ‘άτομα’, λέει ο Tönnies, αυτοπροσδιορίζονται ανάλογα με το εσωτερικό κίνητρο, τον τύπο της θελήσεως που τα οδηγεί κατά περίπτωση να συγκροτούν δεσμούς με άλλους ανθρώπους. Έτσι ‘κοινότητα’ και ‘κοινωνία’ είναι στον Tönnies δυο διαφορετικοί τύποι κοινωνικότητας, δυο ιδεότυποι κοινωνικού δεσμού. ‘Κοινότητα’ είναι κάθε δεσμός που πηγάζει από τη ‘φυσική θέληση’ των ανθρώπων να είναι μαζί εξ αιτίας κάποιου πηγαίου συνδέσμου, ζωτικού για την ύπαρξή τους. ‘Κοινωνία’ είναι κάθε δεσμός που βασίζεται στη ‘λογική θέληση’ για συνεργασία προς επίτευξη ενός κοινού στόχου που προκύπτει από υπολογισμό. Και στις δυο περιπτώσεις πρόκειται για σχέσεις ειρηνικής συνύπαρξης και αμοιβαίας αλληλεγγύης. Όμως στη μια περίπτωση μετράει ο ίδιος ο δεσμός, η σχέση, η από κοινού ύπαρξη· στην άλλη μετρά ο σκοπός, το κοινό όφελος. Από την αλληλοδιαπλοκή και τη σύμμειξη των δύο αυτών καθαρών ιδεοτύπων προκύπτουν όλες οι πραγματικές σχέσεις και δομές κοινωνικής συνύπαρξης και αλληλεγγύης που συναντάμε στην ιστορία και στην καθημερινή ζωή. Ακολουθώντας έτσι μια διαδοχή επιπέδων ή αναβαθμών, που ξεκινά από τις σχέσεις αίματος (πατέρας-υιός, σχέσεις αδελφών), περνά στη φυσική εγγύτητα (συνοικίες, χωριά) και φτάνει στη διανοητική-πνευματική εγγύτητα (έθνη, θρησκείες), βρίσκουμε διαφορετικές μορφές κοινότητας τόσο στη μικρή όσο και στη μεγάλη κλίμακα, σε τοπικό ή οικουμενικό επίπεδο, από τη στοιχειώδη σχέση δύο ανθρώπων ως τις πιο σύνθετες και πολύπλοκες υπερεθνικές δομές. Με τον τρόπο αυτό ο Tönnies κατόρθωσε να μιλήσει για το ‘κοινοτικό πνεύμα’ σ’ ένα πλαίσιο διιστορικό, πέρα από επιμέρους παραδόσεις, χωρίς φορμαλιστικούς περιορισμούς (μικρό μέγεθος, χωρική εγγύτητα κλπ). Κι αυτό το έκανε μ’ ένα βηματισμό θεωρητικά συνεκτικό, συμβατό με τη βασική συνθήκη της νεωτερικότητας (την ατομικότητα), ανακεφαλαιώνοντας σε μια δική του προοπτική τα κλασικά φιλοσοφικά δίπολα ‘φυσικού και συμβατικού’, ‘βούλησης και λόγου’.

Με τον τρόπο όμως αυτόν ο Tönnies μάς έφερε μπροστά σε ένα δίλημμα, ανάμεσα στο αίτημα της αυθεντικότητας και σ’ αυτό της ελευθερίας. Και νά πώς! Ο Tönnies είδε στην ‘κοινότητα’ το βασίλειο της επιζητούμενης από τον σύγχρονο άνθρωπο αυθεντικότητας. Χαμένοι καθώς είμαστε σ’ έναν πολυδαίδαλο κόσμο εξωγενών συμβάσεων και ρόλων, η ‘φυσική θέληση’ είναι ο τρόπος σύνδεσης τού καθενός μας με την οργανική φυσική του κατάσταση. Όμως συντονισμός με τη ‘φυσική θέληση’ είναι το να αφήνεται κανείς να κατακυριευτεί από δυνάμεις που τον υπερβαίνουν. Μπορεί οι δυνάμεις αυτές να ανταποκρίνονται σε ό,τι αρμόζει περισσότερο στη φύση του, να τον ευθυγραμμίζουν με την αυθεντική του προοπτική, αλλά πάντως υφίστανται και λειτουργούν ερήμην της δικής του δημιουργικής ενέργειας. Στην περίπτωση αυτή δεν έχει νόημα να μιλάμε για ελευθερία. Αν θέλουμε ελευθερία, ο μόνος δρόμος είναι η ‘λογική θέληση’. Εκεί που ο καθένας ορίζει, χωρίς άλλους προσδιορισμούς, τους δικούς του σκοπούς και στόχους. Ασφαλώς αυτό είναι ένα είδος αυθαιρεσίας· αποτέλεσμα αποκοπής από την οργανική μας φύση. Κι είναι αυτή η ελευθερία-αυθαιρεσία που οδήγησε στην εξατομίκευση, στον κατακερματισμό και στη μαζοποίηση που επικρατεί στις σύγχρονες κοινωνίες. Δυστυχώς όμως δεν υπάρχει τρίτος δρόμος· το δίλημμα είναι ξεκάθαρο και αναπόφευκτο. Ή θα προτιμήσουμε τη χαμένη μας αυθεντικότητα, εγκλωβιζόμενοι όμως στην οργανική μας φύση, ή θα επιλέξουμε την ελευθερία ως δημιουργική όσο και αυθαίρετη και επικίνδυνη έξοδο από τη φύση. Όσο κι αν φαίνεται περίεργο, ο Tönnies αναγνώρισε ότι η φυσική μας κατάσταση είναι το τίμημα που θα έπρεπε να καταβάλουμε για να κερδίσουμε τη λογικότητα. Επέλεξε την ελευθερία, ελπίζοντας ότι μέσω αυτής της οδού θα μπορούσε στο μέλλον να ανακαλυφθεί ξανά η δυνατότητα της ‘κοινότητας’ – εν ετέρα μορφή.

Εγώ όμως δεν ήμουν καθόλου διατεθειμένος να αποδεχθώ το δίλημμα. Κι είχα από νωρίς σχηματίσει τη γνώμη ότι το αδιέξοδο του Tönnies δεν είχε τόσο να κάνει με το ιδιαίτερο θεωρητικό σχήμα του, όσο με τις βαθύτερες προϋποθέσεις της σκέψης του. Με τον τρόπο δηλαδή που κατανοούσε θεμελιώδεις έννοιες, όπως η κοινωνία, η φύση, η θέληση κλπ. Έβλεπα στο φόντο του Tönnies την αμηχανία ενός τρόπου του σκέπτεσθαι που μάς φέρνει στον Hobbes κι ακόμα πιο πίσω στον Ιερό Αυγουστίνο. Ξεκίνησα να μελετώ πιο συστηματικά Πλάτωνα και Αριστοτέλη, με την πεποίθηση ότι στη δική τους σκέψη υπάρχει μια άλλη θεμελίωση αυτών των ίδιων εννοιών, που θα μας επέτρεπε να δούμε με διαφορετικό τρόπο το πρόβλημα που έθετε ο Tönnies.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1] Χρησιμοποιώ εδώ τον όρο αυθεντικότητα με τη γενικότερη έννοια της “originality” και όχι με την ειδική σημασία της “authenticity” όπως την αναλύει ο Ch. Taylor στο The ethics of authenticity.

[2]  Κ. Δ. Καραβίδα, Μακεδονικοί Ύμνοι, Β’ έκδοση, 1945, σ. 93.

[3] Gemeinschaft und Gesellschaft, 1887.

[4] Στις αγγλόφωνες μεταφράσεις του βιβλίου του Tönnies ο όρος ‘gesellschaft’ έχει αποδοθεί κατά καιρούς με διάφορες έννοιες, που του δίνουν κάπως διαφορετική ερμηνεία, όπως ‘κοινωνία’, ‘συνεταιρισμός’ ή ‘πολιτική κοινωνία’. Κατά τη γνώμη μου ο όρος ‘κοινωνία’ (όπως συνήθως τον χρησιμοποιούμε στην κοινωνιολογία και στην καθημερινή γλώσσα) εκφράζει καλύτερα το νόημα, το αίσθημα και ιδιαίτερα την αντιδιαστολή στην οποία ο Tönnies θα ήθελε να εστιάσει.

Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Cogito, τ. 1 (Ιούλιος 2004), σελ. 45-49. Το κείμενο αυτό γράφτηκε με αφορμή το αφιέρωμα στη φιλία που είχε κάνει το φιλοσοφικό περιοδικό Cogito στο πρώτο του τεύχος (Ιούλιος 2004, σελ. 20-52).  

Πηγή: Αντίφωνο. Κατά την αναδημοσίευση του κειμένου στο Αντίφωνο έγιναν μερικές μικρές διορθώσεις και προσετέθησαν ορισμένες ακόμα επεξηγηματικές σημειώσεις. Βλ. το ίδιο άρθρο χωρίς τις διορθώσεις και προσθήκες στο Scribd στα ελληνικά, και σε αγγλική μετάφραση.

* Άλλα άρθρα του Β. Ξυδιά για τον κοινοτισμό (με χρονολογική σειρά):

«Πρόσωπο και κοινότητα. Ο άνθρωπος και το κοινωνικό γεγονός», Λεβιάθαν, τ. 11, 1991, σελ. 159-166.

«Η κοινότητα ως έννοια κριτική στην πολιτική σκέψη των νεώτερων χρόνων (σπουδή στον Ferdinand Tönnies)», Νέα Κοινωνιολογία, τ. 13, 1991-92, σελ. 64-74.

«Από την κοινότητα που χάθηκε σ’ αυτήν που μέλλει να κερδηθεί», Σύναξη, τ. 55, 1995, σελ. 41-49.

«Η ιδέα της ελληνικής κοινότητας στον Π. Γιαννόπουλο και τον Ι. Δραγούμη», Άρδην, τ. 2, 1996, σελ. 75-77.

«Μια σύντομη ιστορία του κοινοτισμού», Άρδην, τ. 9, 1997, σελ. 72-78.

«Χωρίς κοινότητα», Άρδην, τ. 10, 1997, σελ. 57-60.

«Από την πόλη στην εκκλησία», Αναλόγιον, τ. 3, 2002, σελ. 23-31.

Συνέχεια στο Μέρος ΙΙ

Το γαϊτανάκι της αναδιάρθρωσης και οι κρυφές επιδιώξεις

Του Δημήτρη Καζάκη

Θα γίνει τελικά αναδιάρθρωση του ελληνικού χρέους; Θα γίνει, αλλά αφού πρώτα εξαντληθούν όλοι οι άλλοι τρόποι εξόντωσης και εξάντλησης της ελληνικής οικονομίας. Παρά τον ορυμαγδό των σεναρίων, η αναδιάρθρωση του ελληνικού χρέους θα είναι η τελευταία λύση που θα επιλεγεί από τους «προστάτες» μας και τις αγορές.

Κι αυτή δεν θα είναι μια λύση διεξόδου, ή έστω προσωρινής ανακούφισης, αλλά μια έσχατη λύση όπου μια εντελώς εξουθενωμένη οικονομία θα οδηγηθεί σε μια επιχείρηση συνολικής αναδιάρθρωσης του δημόσιου χρέους με πιο πιθανό αποτέλεσμα την επίσημη πτώχευση τύπου Αργεντινής 2001.

Εν τω μεταξύ ο ελληνικός λαός θα χάσει τα πάντα, το κράτος θα ιδιωτικοποιηθεί στο σύνολό του και η χώρα θα ξεπουληθεί κομμάτι-κομμάτι σε ότι πιο αδίστακτο διαθέτει η εσωτερική και η διεθνής αγορά. Όσο προχωρά η εφαρμοζόμενη πολιτική των μνημονίων, τόσο πιο αδύνατη γίνεται μια ομαλή αναδιάρθρωση του ελληνικού δημόσιου χρέους. Πρώτα και κύρια λόγω του απόλυτου μεγέθους του, αλλά και του γεγονότος ότι αποτελείται κατά κύριο λόγο από ελεύθερα διαπραγματεύσιμα ομόλογα. Πιο συγκεκριμένα τα διαθέσιμα ομόλογα και οι βραχυπρόθεσμοι τίτλοι που έχουν εκδοθεί από το ελληνικό δημόσιο έως 31/12/2010 ανέρχονταν σε 285,7 δις ευρώ σε σύνολο δημόσιου χρέους 340,2 δις ευρώ. Με άλλα λόγια το 84% του συνολικού δημόσιου χρέους της χώρας είναι ελεύθερα διαπραγματεύσιμα ομόλογα.

Από αυτά θα πρέπει να πληρωθούν την επόμενη πενταετία με βάση την ημερομηνία λήξης τους, τα εξής: Το 2011 πάνω από 40 δις ευρώ. Το 2012 πάνω από 32 δις ευρώ. Το 2013 γύρω στα 36 δις ευρώ. Το 2014 κοντά στα 48 δις ευρώ. Το 2015 γύρω στα 28 δις ευρώ. Σύνολο πενταετίας 184 δις ευρώ. Με άλλα λόγια μέσα στα επόμενα πέντε χρόνια θα πρέπει να εξοφληθεί το 54% του δημόσιου χρέους της 31/12/2010. Κι αυτό χωρίς να υπολογίζονται οι πληρωτέοι τόκοι, οι οποίοι στην πενταετία θα ξεπεράσουν αθροιστικά τα 95 δις ευρώ. Όπως επίσης χωρίς να υπολογίζεται και η αποπληρωμή του δανείου που έχει συνάψει η ελληνική κυβέρνηση με τις χώρες της ευρωζώνης και το ΔΝΤ, δηλαδή τα 110 δις ευρώ.

Αν λοιπόν το δημόσιο χρέος σταμάταγε να αυξάνεται στις 31/12/2010, το ελληνικό κράτος θα αντιμετώπιζε ληξιπρόθεσμες οφειλές στην επόμενη πενταετία της τάξης των 279 δις ευρώ, εκ των οποίων τουλάχιστον τα 104 δις θα πρέπει να πληρωθούν μέσα στη διετία 2011-2012. Έναντι αυτών των υποχρεώσεων η χώρα έχει λαμβάνειν ακόμη από τον «μηχανισμό στήριξης» άλλα 78 δις ευρώ. Από πού μπορεί να εξασφαλίσει το ελληνικό κράτος τα υπόλοιπα 200 δις ευρώ που πρέπει να καταβάλει κατά κύριο λόγο στους κατόχους των ομολόγων του την επόμενη πενταετία; Από τις περικοπές των κρατικών δαπανών και την αύξηση των φορολογικών εσόδων; Μα με αυτά είναι ζήτημα αν μπορεί να αντιμετωπίσει το δημοσιονομικό έλλειμμα, το οποίο παρά το μαγείρεμα το στοιχείων και τις απανωτές «αναθεωρήσεις» συνεχίζει να καλπάζει. Επισήμως κινείται στο 10,5% του ΑΕΠ για το 2010, αλλά ανεπίσημα βρίσκεται ανάμεσα στο 12-13%. Κι όπως πάει η κατάσταση μέσα στο 2011, μάλλον θα επιδεινωθεί περεταίρω. Πράγμα απολύτως φυσιολογικό αν σκεφτεί κανείς την ύφεση της ελληνικής οικονομίας που διαρκώς βαθαίνει.

Μήπως μπορεί να βρει τα επιπλέον δις με προσφυγή στις αγορές κεφαλαίου; Μέχρι στιγμής κάτι τέτοιο φαίνεται αδιανόητο για τα αμέσως επόμενα χρόνια. Αφήστε που ακόμη κι αν υπήρχε η δυνατότητα προσφυγής στις αγορές κεφαλαίου, ακόμη κι αν άνοιγαν οι αγορές για την Ελλάδα, το μόνο που θα κατόρθωνε το ελληνικό δημόσιο θα ήταν να φορτωθεί με ακόμη μεγαλύτερες, με ακόμη πιο δυσβάσταχτες υποχρεώσεις. Μπροστά στο αδιέξοδο, η ελληνική κυβέρνηση, μετά από «προτροπή» της τρόικας, έχει επιλέξει την έκδοση τρίμηνων και εξάμηνων έντοκων γραμματίων. Όμως αυτή η πρακτική από μόνη της προσθέτει τουλάχιστον 10-12 δις ευρώ στις ετήσιες υποχρεώσεις της χώρας. Κι έτσι επιδεινώνει το όλο πρόβλημα.

Είναι δυνατόν αυτό να συνεχιστεί; Όχι, και το γνωρίζουν όλοι. Το γνώριζαν εξαρχής, πριν καν επιβληθεί το μνημόνιο.

Θα προσέξατε ότι στην παραπάνω παράθεση των υποχρεώσεων της χώρας έως το 2015, δεν συμπεριλάβαμε την εξόφληση των 110 δις ευρώ του λεγόμενου «μηχανισμού στήριξης». Ο λόγος είναι απλός. Ακόμη κι αν μας τα χάριζαν τα δανεικά που μας έδωσαν με το αζημίωτο ευρωζώνη και ΔΝΤ και πάλι ο λογαριασμός του δημόσιου χρέους δεν βγαίνει. Το λέμε αυτό για να καταλάβετε πόσο μεγάλη ανοησία είναι η συζήτηση της λεγόμενης επιμήκυνσης των υποχρεώσεων από την δανειακή σύμβαση του μνημονίου. Όσο κι αν επιμηκυνθεί η εξόφληση των 110 δις ευρώ, με όποιους όρους και να γίνει, η ουσία και το αδιέξοδο δεν αλλάζει.

Οι ανάγκες χρηματοδοτικής στήριξης της Ελλάδας υπερβαίνουν κατά πολύ τα προβλεπόμενα από την δανειακή σύμβαση διευκόλυνσης που υπέγραψε η κυβέρνηση τον Μάιο του 2010. Το ΔΝΤ στην Τρίτη ενδιάμεση Έκθεση των ελεγκτών του, που δημοσιοποίησε τον περασμένο Μάρτιο, παραθέτει μια εκτίμηση των πραγματικών αναγκών χρηματοδοτικής στήριξης της Ελλάδας έως το 2015 και με βάση τα πιο αισιόδοξα σενάρια του μνημονίου. Η εκτίμηση παρατίθεται στον πίνακα και προβλέπει μια έκτακτη χρηματοδότηση της Ελλάδας από το 2011 έως το 2015 σημαντικά υψηλότερη από τα προβλεπόμενα της υπάρχουσας δανειακής σύμβασης. Έτσι η χρηματοδοτική στήριξη της Ελλάδας έως το 2015 προβλέπει ένα πρόσθετο κονδύλι της τάξης των 316,8 δις ευρώ συνολικά από την ΕΕ και το ΔΝΤ. Πέρα από τα ήδη προβλεπόμενα των 110 δις ευρώ. Σ’ αυτό καλείται να συμβάλει η μεν ΕΕ κατά 308,2 δις ευρώ (έναντι 80 δις ευρώ που προβλέπεται από την υπάρχουσα δανειακή σύμβαση) και το δε ΔΝΤ κατά 118,6 δις ευρώ (έναντι 30 δις ευρώ της δανειακής σύμβασης).

Η έκθεση του ΔΝΤ δεν διευκρινίζει με ποιον τρόπο και πώς μπορεί να παρασχεθεί η πρόσθετη χρηματοδοτική στήριξη στην Ελλάδα. Αυτό που έχει σημασία είναι ότι οι εκτιμήσεις αυτές αναδεικνύουν το πλήρες αδιέξοδο που αντιμετωπίζει η Ελλάδα. Κι αυτό γιατί ακόμη και αν υπήρχε η προθυμία εκ μέρους ΕΕ και ΔΝΤ για την επιπλέον χρηματοδότηση της Ελλάδας, είναι αδύνατον να βρεθούν οι απαραίτητη πόροι. Από που θα βρεθούν τα 427 δις ευρώ που απαιτούνται; Από τον ήδη εξανεμισμένο κρατικό κορβανά των μελών της ΕΕ, ή από το ΔΝΤ; Ιδίως όταν σκεφτεί κανείς ότι πίσω από την Ελλάδα, ακολουθεί η Ιρλανδία και η Πορτογαλία, ενώ υποψήφιες για «διάσωση» είναι η Ισπανία και το Βέλγιο. Προς το παρών.

Μα καλά δεν τα γνώριζαν όλα αυτά πριν επιβληθεί το μνημόνιο; Τα γνώριζαν. Πρόκειται για απλά μαθηματικά, που όσο κι αν αναρωτιέται κανείς για το επίπεδο ευφυΐας των πρωτοκλασάτων υπουργών της κυβέρνησης και του πρωθυπουργού, είναι σίγουρο ότι έχουν μάθει μέτρημα. Έστω και με τα δάχτυλα.

Όμως το μνημόνιο και η δανειακή σύμβαση διευκόλυνσης που υπέγραψε η κυβέρνηση τον περασμένο Μάιο, έχουν τελείως διαφορετική σκοπιμότητα. Με αυτά έδεσαν χειροπόδαρα την Ελλάδα προκειμένου να την προσφέρουν θυσία στον βωμό των αγορών και των κερδοσκοπικών ορέξεων των μεγάλων αρπακτικών της. Έτσι πίστευαν ότι διασφαλίζουν το ευρώ και περιορίζουν δραστικά το «μίασμα» της κρίσης χρέους για να μην εξαπλωθεί προς τις υπόλοιπες χώρες της ευρωζώνης. Προκειμένου να διασωθεί το ευρώ δεν συνιστά μεγάλη απώλεια η θυσία της Ελλάδας ως άλλης Ιφιγένειας. Όσο για τον λαό της, ποιος τον υπολόγισε ποτέ για να τον υπολογίσει τώρα. Μια ακόμη «παράπλευρη απώλεια» της κρίσης και του πολέμου των αγορών.

Με την επιβολή του μνημονίου και της δανειακής σύμβασης, τόσο η ΕΕ, όσο και το ΔΝΤ, είχαν το εξιλαστήριο θύμα που ήθελαν. Αφενός για να επιβάλουν ένα πρωτοφανές καθεστώς δουλοπαροικίας του χρέους, όπου μισθοί, συντάξεις, εισοδήματα, εργασία, δημόσια περιουσία, φυσικός πλούτος και εθνικό έδαφος υποθηκεύτηκαν και στην πράξη κατασχέθηκαν υπέρ τρίτων. Αφετέρου, ολόκληρη η χώρα βρέθηκε κυριολεκτικά στο έλεος των ισχυρών της ευρωζώνης για να την κομματιάσουν και να την ρίξουν βορά στα αρπακτικά της αγοράς. Θυμηθείτε ότι το Πάσχα πέρυσι, πανικόβλητοι οι παρατηρητές της αγοράς έβλεπαν τα spread να ξεπερνούν τις 400 μονάδες βάσης και την κυβέρνηση να καλεί σε βοήθεια την ΕΕ και το ΔΝΤ. Φέτος το Πάσχα τα spread αισίως έπιασαν τις 1400 μονάδες βάσης εν μέσω μιας γενικευμένης επίθεσης των αγορών εναντίον της υποτίθεται προστατευμένης και υποστηριζόμενης Ελλάδας.

Η κρίση χρέους εξέθεσε την Ελλάδα σε μια άγρια κερδοσκοπική επίθεση διαμέσου των αγορών. Στην αρχή είχε επικεντρωθεί κυρίως στα CDS. Ένας από τους επίσημους λόγους που η κυβέρνηση επικαλέστηκε για την αποδοχή του μνημονίου ήταν και η θωράκιση έναντι των κερδοσκοπικών επιθέσεων. Όμως η ένταξη στον «μηχανισμό στήριξης» εξέθεσε ακόμη περισσότερο την χώρα σε κερδοσκοπικές επιθέσεις. Σήμερα η κύρια μορφή κερδοσκοπίας με τα ελληνικά ομόλογα είναι η λεγόμενη «ανοικτή πώληση».

Ανοικτή πώληση (short selling) είναι μία τεχνική που χρησιμοποιείται από τους επενδυτές με σκοπό να κερδίσουν από την πτώση των τιμών περιουσιακών στοιχείων (μετοχές, ομόλογα, παράγωγα, κοκ). Οι επενδυτές δανείζονται περιουσιακά στοιχεία που δεν κατέχουν, από άλλους επενδυτές, τα πουλάνε και σε μεταγενέστερη χρονική στιγμή θα αναγκαστούν να τα αγοράσουν πάλι για να τα επιστρέψουν στο δανειστή. Ο δανειστής δεν διατρέχει κανέναν κίνδυνο γιατί θα πάρει πίσω τις μετοχές του συν μία μικρή απόδοση για την διάρκεια που τις είχε δανείσει. Ο short seller ελπίζει να κερδίσει από την πτώση των τιμών των χρεογράφων, επωφελούμενος την διαφορά στις τιμές μεταξύ ημερομηνίας αγοράς-πώλησης. Για παράδειγμα: Επενδυτής δανείζεται από άλλον επενδυτή, ομόλογα που δεν κατέχει, και τα πουλάει απευθείας, με την υποχρέωση να τα επιστρέψει στον δανειστή σε 6 μήνες.

· Αν οι τιμές πέσουν, ο short seller θα έχει κέρδη ίσα με τη διαφορά μεταξύ τιμής πώλησης και τιμής επαναγοράς, μείον το κόστος συναλλαγής, την αμοιβή και την απόδοση των μερισμάτων προς τον δανειστή.

·  Αν οι τιμές αυξηθούν ο short seller μπορεί να έχει απεριόριστη ζημία.

Οι τιμές των ομολόγων μπορούν να ανέβουν ή να πέσουν απεριόριστα αλλά ο επενδυτής είναι υποχρεωμένος να επιστρέψει τις μετοχές που δανείστηκε σε οποιαδήποτε τιμή μπορεί να αγοράσει. Άρα οι απώλειες μπορεί να είναι τεράστιες, γι' αυτό το short selling είναι μία επενδυτική τεχνική πολύ υψηλού ρίσκου. Μια τεχνική που προσφέρεται ιδιαίτερα για συνθήκες κρίσης.

Με την Ελλάδα εγκλωβισμένη στον «μηχανισμό στήριξης», τα ελληνικά ομόλογα έγιναν ιδανικός στόχος «ανοιχτών πωλήσεων». Οι ευρωπαϊκές τράπεζες που κατέχουν τον κύριο όγκο του δημόσιου χρέους της Ελλάδας ενίσχυσαν και ενισχύουν διαρκώς αυτήν την πρακτική, δανείζοντας σε short seller επενδυτές ελληνικά ομόλογα με σίγουρο κέρδος. Αυτό φαίνεται και από το γεγονός ότι παρά τον τζίρο πωλήσεων ελληνικών ομολόγων στη δευτερογενή αγορά, οι ευρωπαϊκές τράπεζες εξακολουθούν εν πολλοίς να κατέχουν τον ίδιο όγκο στην κατοχή τους. Έτσι έχει στηθεί ένα απίστευτο φαγοπότι κυρίως με τα ελληνικά ομόλογα έως 5ετούς διάρκειας με «ανοιχτές πωλήσεις» στην δευτερογενή αγορά. Αυτό επιτρέπει και στους μεγάλους κατόχους ελληνικών ομολόγων να διατηρούν τα χαρτοφυλάκιά τους, χωρίς να είναι αναγκασμένοι να πουλήσουν με χασούρα και ταυτόχρονα να κερδίζουν σημαντικά από το δανεισμό ομολόγων σε short seller επενδυτές. Η τακτική αυτή ωθεί διαρκώς όλο και πιο χαμηλά τις αξίες των ελληνικών ομολόγων και εκτινάσσει τα επιτόκια.

Είναι χαρακτηριστικό ότι τον Ιανουάριο του 2011 όσον αφορά τις τιμές των τίτλων αναφοράς, η τιμή του 3ετούς ομολόγου ήταν 83,78 στα τέλη του μηνός από 81,37 στα τέλη Δεκεμβρίου, του 10ετούς ομολόγου σε 70,97 από 66,01 και του 30ετούς ομολόγου σε 57,20 από 52,91. Η μικρή αύξηση αυτή αποτέλεσε μια καλή εκκίνηση για «ανοιχτές πωλήσεις». Μέσα σ’ ένα μήνα η τιμή του 3ετούς ομολόγου υποχώρησε σε 82,56 στα τέλη Φεβρουαρίου, του 10ετούς ομολόγου σε 69,52 και του 30ετούς ομολόγου σε 55,94. Αυτή η πτώση στις τιμές αναφοράς έδωσε την ευκαιρία στους κερδοσκόπους να αποκομίσουν μέσα από την «ανοιχτή πώληση» ελληνικών ομολόγων γύρω στα 140 εκατ. ευρώ κέρδη.

Τον επόμενο μήνα η τιμή του 3ετούς ομολόγου υποχώρησε σε 81,90 στα τέλη Μαρτίου από 82,56 στα τέλη Φεβρουαρίου, του 10ετούς ομολόγου σε 65,28 από 69,52 και του 30ετούς ομολόγου σε 54,55 από 55,94. Η υποχώρηση αυτή έδωσε την δυνατότητα στους κερδοσκόπους των «ανοιχτών πωλήσεων» να αποκομίσουν γύρω στα 100 εκατ. ευρώ κέρδη.

Το παιχνίδι όμως χόντρυνε όταν στις 14 Απριλίου, ο υπουργός οικονομικών της Γερμανίας Σόιμπλε βγήκε και για πρώτη φορά δήλωσε ότι η Ελλάδα θα χρειαστεί τελικά να αναδιαρθρώσει το χρέος της. Από τότε ζούμε έναν πραγματικό παροξυσμό σεναρίων και δημοσιευμάτων που θέλουν την αναδιάρθρωση να είναι επικείμενη. Πέρα από τις πολιτικές σκοπιμότητες, η σεναριολογία αυτή διευκολύνει τα μέγιστα στο κερδοσκοπικό παιχνίδι των «ανοιχτών πωλήσεων», όπου το τελευταίο διάστημα πρωτοστατούν κυρίως Γερμανικές και Γαλλικές τράπεζες με πελάτες τους επιχειρηματίες, που οι ίδιες οι τράπεζες τους προτείνουν να «σορτάρουν» ελληνικά ομόλογα.

Η κερδοσκοπία αυτή το τελευταίο διάστημα έχει επικεντρωθεί κυρίως στα 2ετή ομόλογα των οποίων στις 27 Απρίλη η επιτοκιακή απόδοση εκτινάχθηκε στο 25,95%, ξεπερνώντας για πρώτη φορά το φράγμα των 25%. Ενώ η επιτοκιακή απόδοση του 10ετούς ομολόγου έφτασε στο 16,34%, φτάνοντας την υψηλότερη τιμή εντός της ευρωζώνης για ένατη συνεχή ημέρα. Τραπεζίτες, επενδυτές και πολιτικοί αποκομίζουν περιουσίες ολόκληρες «σορτάροντας» τα ελληνικά ομόλογα, την ίδια στιγμή που η κυβέρνηση ετοιμάζεται να πάρει νέα πρόσθετα μέτρα περικοπών, λιτότητας και ύφεσης.

Το ζητούμενο για τους κερδοσκόπους και τις αγορές δεν είναι να αναγκάσουν την Ελλάδα σε άμεση αναδιάρθρωση του χρέους, αλλά να πιέσουν το ΔΝΤ και κυρίως την ΕΕ σε πρόσθετη χρηματοδοτική στήριξη, που θα επιτρέψει να συνεχιστεί αυτό το παιχνίδι της κερδοσκοπίας. Ήδη το ΔΝΤ έχει ανακοινώσει επίσημα την πρόθεσή του να εντάξει την Ελλάδα στον μηχανισμό της Εκτεταμένης Χρηματοδοτικής Διευκόλυνσης. Χωρίς όμως να δώσει λεπτομέρειες για τον τρόπο και τους όρους μιας τέτοιας κίνησης. Αναμένεται σύντομα, ίσως και πριν από την σύνοδο κορυφής του Ιουνίου, κάτι ανάλογο να πράξει και η ΕΕ στα πλαίσια μιας ενδεχόμενης επιμήκυνσης της υπάρχουσας χρηματοδοτικής στήριξης. Κάτι που θα εμφανιστεί μάλλον ως επιβράβευση της συμμόρφωσης της Ελλάδας, αλλά και της αποδοχής των όρων του συμφώνου ευρώ και της «οικονομικής διακυβέρνησης» με βάση την οποία χάνεται μια δια παντός η εθνική κυριαρχία της χώρας και μετατρέπεται επίσημα σε διοικητική περιφέρεια των κεντρικών οργάνων της Ένωσης.

Η χώρα έχει δρόμο να διανύσει ακόμη μέχρι τον πάτο. Οι κερδοσκόποι, οι δανειστές και οι εκπρόσωποί τους, ντόπιοι και ξένοι, δεν έχουν πάρει ακόμη όλα όσα επιδιώκουν να πάρουν. Αυτό το νόημα έχουν και οι δηλώσεις που αποκλείουν την αναδιάρθρωση του χρέους για την Ελλάδα. Όπως δήλωσε στις 27/4 η Μαρία Φέκτερ, υπουργός οικονομικών της Αυστρίας, «δεν είμαι φίλος μιας αναδιάρθρωσης του χρέους γιατί θα άρει την πίεση από την ταχύτερη δυνατή εκτέλεση των μεταρρυθμίσεων και αυτό δεν είναι προς το συμφέρον μας… Ο καλύτερος τρόπος είναι να συνεχίσουμε να πιέζουμε για μεταρρυθμίσεις.» Αυτό που εννοεί με τις «μεταρρυθμίσεις» είναι, αφενός, η εκποίηση των πάντων και, αφετέρου, η υποβάθμιση της ζωής και της εργασίας των Ελλήνων πολιτών σε αβίωτο βαθμό.

Να γιατί οι «μεταρρυθμίσεις» θα συνεχιστούν. Να γιατί η λιτότητα, οι περικοπές και η ύφεση θα βαθύνουν όσο δεν παίρνει άλλο. Όχι γιατί το επιβάλει η υπερχρέωση της Ελλάδας, αλλά γιατί την απομυζούν με κάθε τρόπο τα κυκλώματα των κερδοσκόπων και οι πολιτικοί τους εκπρόσωποι.

Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Crash, τεύχος Μαΐου, 2011

 ΠΗΓΗ: Σάββατο, 7 Μαΐου 2011, http://dimitriskazakis.blogspot.com/2011/05/blog-post.html

Ένα θολό στα ελληνικά μυαλό

Του Στάθη Σ(ταυρόπουλου)*

Το ΕΣΡ έχωσε κι άλλο πρόστιμο στο «ράδιο αρβύλα»! Μιαν εκπομπή ευγενική ακόμα κι όταν κάνει χοντρή πλάκα ή απλώς χαβαλέ, αλλά και ανατρεπτική, όταν η σάτιρά της απογειώνεται. Καθηγητές του Πολυτεχνείου διώκονται προκειμένου να διακοπεί η ηλεκτρονική έκδοση του Indymedia – ενός χώρου διακίνησης ιδεών από αντιεξουσιαστές, αναρχικούς κι άλλες συλλογικότητες. Τα συνήθη…….. «Μεσαίωνας», αλλά τεχνολογικώς απ' το μέλλον!  

Τα πιο σύγχρονα – φουτουριστικά – μηχανήματα επικοινωνίας, όπως τα iPad και iPhone κατασκευάζονται με τις πιο καθυστερημένες σχέσεις εργασίας – σχέσεις που έχουν επιστρέψει στο παρελθόν, πριν από το οκτάωρο, με πενιχρούς μισθούς, βάρδιες απ’  τις 8 το πρωί ως τις 8 το βράδυ, εκεί στην Κίνα, στη Βουλγαρία, παντού. Χάι τεκ(νολογία) από εκατομμύρια εργάτες σκλάβους που δουλεύουν για το φαγητό τους – η μαγεία της ελεύθερης αγοράς και του ανταγωνισμού… Επικοινωνία επί την κοινωνίαν…

Έχω χαζέψει; Με συγχωρείτε για το προσωπικόν της ερώτησης (άλλωστε εύκολη η απάντηση – μεγάλο, και πάλι, το δίκιο σας), όμως όταν ένας πρωθυπουργός συλλαμβάνεται ψευδόμενος για ένα τόσο σοβαρό θέμα όπως το σχέδιο προσφυγής στο ΔΝΤ, όταν συλλαμβάνεται να έχει εξαπατήσει με τον πιο σκαστό τρόπο τον λαό του οποίου την εμπιστοσύνη ζήτησε, όταν, τέλος, ο ίδιος και το μισό του Υπουργικό Συμβούλιο συλλαμβάνονται να ψεύδονται εν τω άμα και καπάκι περί το Ελληνικό, τότε δεν τίθεται θέμα πολιτικής ευθύνης;

Τότε αυτός ο Πρωθυπουργός δεν πρέπει να απολογηθεί στο Κοινοβούλιο και στον Λαό; Δεν πρέπει να δώσει εξηγήσεις; Τι συμβαίνει; ισχύει το «είπαμε και καμμιά μαλακία για να περνάει η ώρα» και πάμε παρακάτω;

*****

Όταν ένας Πρωθυπουργός προχωρά σε κατ’ ευθείαν ανάθεση έργου αξίας δισεκατομμυρίων σε «φίλο του», τι γίνεται; Μένουν τα κεραμίδια στη θέση τους; Δεν τρίζουν τα μάρμαρα του Κοινοβουλίου; Τι είδους κοινοβουλευτισμό έχουμε; μια μηντιακή τυραννίδα; Ως φαίνεται, ναι!

……………………………….

Όλα τα παραπάνω σε πολλές εφημερίδες- φυλλάδες ου μην και πατσαβούρες, δεν υπήρχαν ούτε ως μονόστηλα! Πρόκειται περί τραγωδίας!

Ένα σύστημα ΜΜΕ, μύλος! Μύλος που όλα τα αλέθει, όλα τα χωνεύει, αλλά κι ένας λαός που, ως επί το πλείστον Συβαρίτης και Αβδηρίτης, όλα τα μασάει – όσα, αυτοί που του τα φάγανε, του σερβίρουν. Κουτόχορτο κι άλλα τέτοια εδέσματα πράσινης ανάπτυξης…

Τι συμβαίνει πια σε αυτήν τη χώρα;

Δηλώνει ο Υπουργός (ανδρείκελο) Εξωτερικών (του Προτεκτοράτου) κ. Δρούτσας ότι η Ελλάδα δεν προχωρά στην ανακήρυξη ΑΟΖ στο Αιγαίο για να μη στενοχωρηθούν οι αγάδες της Αγκυρας, και δεν κουνιέται φύλλο!

Τι διάολο; έχουμε χαζέψει; Μας υπέσκαψαν τόσον το στήθος;

Ποιος άλλος Ελληνας Πρωθυπουργός θα είχε κάνει τέτοια πράγματα και δεν θα τον είχε πάρει «ο κόσμος με τις πέτρες»; Ενας χρόνος Μνημόνιο!

Ένας χρόνος Κατοχής! Μια κυβέρνηση δωσιλόγων και ανδρεικέλων.  Δεν γνωρίζω να υπάρχει στην Ελλάδα ανάλογο ιστορικό προηγούμενο από τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και μετά, τη εξαιρέσει της χούντας. Μέσα σε έναν μόνο χρόνο επί Παπανδρέου του Γ' του Δόσωνος οι Ελληνες έχασαν στον πολιτισμό της εργασίας το πλείστον όσων οι ίδιοι και οι συνάνθρωποί τους σε όλον τον πλανήτη με αγώνες και αίμα επί εκατό έτη κατακτούσαν.

Πρόκειται περί κοινωνικής πανώλης και πολιτικής πανούκλας. Μνέσκουμε στα σπίτια μας και στην αγορά ταπεινωμένοι. Περιμένοντας μόνον το χειρότερο.

Με τους νέους μας χωρίς προσδοκίες, φιλοδοξίες, χωρίς ορίζοντα, χωρίς προοπτικές – με πολλούς ήδη να στρέφονται προς την ξένη… Γιατί;

Διότι αυτοί που μας ξεχαρβάλωσαν, μας κυβερνούν ακόμη! Διότι στην Πνύκα έχουν ανέβει Ρωμαίοι, Οθωμανοί και Γερμανοί – τους ανέβασαν ο Γιωργάκης και οι εντιμότατοι φίλοι του. Διότι οι πεμπτοφαλαγγίτες απ' τα ΜΜΕ σαρώνουν την επικράτεια με τα ραδιογωνιόμετρά τους – ποιαν επικράτεια; μια χώρα χωρίς την ιδίαν αυτής ασυλία; που ως άλλη Πέργαμο ο Ατταλός της την εκχωρεί πεσκέσι στη Ρώμη;

Τι άλλο δηλαδή πρέπει να κάνει αυτός ο μοιραίος Γιωργάκης, βαλτός ή ευήθης, για να τον πάρει ο Χορός της Τραγωδίας μας με τις Πέτρες του Αναθέματος;

*ΣΤΑΘΗΣ Σ. 6.V.2011 stathis@enet.gr 

ΠΗΓΗ: Έντυπη Έκδοση, Ελευθεροτυπία, Παρασκευή 6 Μαΐου 2011,  http://www.enet.gr/?i=arthra-sthles.el.home&id=272945

Αγυρτεία…

Του παπα Ηλία Υφαντή

Οι δικαστές, λένε κάποιοι, πρέπει να μισθοδοτούνται προνομιακά, για να αποφασίζουν δίκαια και σωστά. Και ο ηθικά παράδοξος και οξύμωρος αυτός ισχυρισμός, μας οδηγεί στον προβληματισμό: Μπορούν, άραγε, να δικαιώνουν τους πολίτες δικανικά, αυτοί, που εν ονόματι του νόμου, a priori, τους αδικούν οικονομικά;

Και η πραγματικότητα, με στεντόρεια φωνή κραυγάζει: Όχι! Αφού στις, εκάστοτε, αναμετρήσεις ανάμεσα στο λαό και την ολιγαρχία, κερδισμένη βγαίνει, κατά κανόνα, η άρχουσα αναρχία.

Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αμφισβητούμε την ακεραιότητα και εντιμότητα πάμπολλων δικαστικών. Οι οποίοι, παρά τις «χρυσές χειροπέδες» της προνομιακής μισθοδοσίας και την ασφυκτική πολιορκία της, κατά κανόνα, άδικης, νομοθεσίας, κρατούν ελεύθερη τη συνείδησή τους. Και παλεύουν για την απονομή της δικαιοσύνης.

Το ιδιαίτερα εξοργιστικό όμως, σ’ αυτή την περίπτωση, είναι ότι, πάνω στην προνομιακή μισθοδοσία των δικαστών θεμελιώθηκε η αγυρτεία των εθνοπατέρων. Οι οποίοι μεθόδευσαν το συνδυασμό της βουλευτικής μισθοδοσίας με εκείνη των δικαστικών. Και να πώς το κατάφεραν:

Όρισαν με το Σύνταγμα και το νόμο ο ανώτερος μισθός, που χορηγείται από το κράτος να είναι αυτός του Προέδρου του Αρείου Πάγου. Σύμφωνα, όμως, με τον οποίο να ρυθμίζεται και ο μισθός… των βουλευτών!

Οι οποίοι, όταν θέλουν να πάρουν αυξήσεις, δεν έχουν παρά να χορηγούνν σε κάποιους ημέτερους γαλαζοαίματους μισθούς ανώτερους από εκείνους των δικαστικών. Για να παρανομούν, έτσι και να παραβιάζουν, όσο μπορούν προκλητικότερα, το Σύνταγμα.

Με αποτέλεσμα οι προκαλούμενοι δικαστικοί να παραπέμπουν, ως αδικούμενοι, την υπόθεση στο μισθοδικείο. Και να παίρνουν τις αυξήσεις, που γεφυρώνουν την απόσταση, που τους χωρίζει απ’ τους γαλαζοαίματους της ημετεροκρατίας. Και να εισπράττουν και τα ανάλογα καθυστερούμενα.

Για να σπεύδουν, όμως ευθύς αμέσως, για να επωφεληθούν και οι ενορχηστρωτές της αγυρτείας. Δηλαδή, οι «σεμνοί και ταπεινοί» εθνοπατέρες. Και να εισπράττουν και αυτοί τις τερατώδεις, συχνά, αυξήσεις και τα δυσεξαρίθμητα αναδρομικά.

Γεγονός, που ισχύει, όχι μόνο για τους εν ενεργεία, αλλά και για τους τέως. Οι οποίοι – όπως εμβρόντητοι ακούσαμε αυτές τις μέρες –  αγωνίζονται να πάρουν τις αυξήσεις τους και αυτοί και να εισπράξουν τα «αναδρομικά τους». Πάντα, ασφαλώς, για τις εξαίρετες υπηρεσίες, που πρόσφεραν στην πατρίδα και το λαό.

Με πιο εξαίρετη, βεβαίως, στην προκειμένη περίπτωση, την εξευτελιστική υποχρέωση της Ελλάδας και του λαού της να περάσουν κάτω απ’ τα Καυδιανά δίκρανα του δουλοκτητικού καθεστώτος του ΔΝΤ και της λοιπής τοκογλυφικής μαφίας.

Και, ασφαλώς, η περίπτωση αυτή δεν είναι η μοναδική. Καθώς, στις μέρες μας, βλέπουμε να ξετυλίγεται ,ενώπιον μας, πέραν των αναρίθμητων σκανδάλων το κουβάρι και των τόσων άλλων κλεφτονόμων και ληστονόμων (ασυλίες-παραγραφές, κλπ).

Και, για να μη μπορεί ο λαός να διαμαρτύρεται φροντίζουν, παράλληλα με τους ληστονόμους, να εφευρίσκουν, ανάλογα με τις περιπτώσεις, και τους απαραίτητους τρομονόμους-φίμωτρα:

Όπως, για παράδειγμα, τους νόμους «περί αγωγών» και «προσωπικών…λερωμένων». Εν ονόματι των οποίων η ντόπια και η διεθνής ολιγαρχία μπορεί να δίνει ρεσιτάλ αλητείας, σε βάρος του, νομικά και οικονομικά, ανήμπορου να αντιδράσει, λαού. Και, επειδή το νομικό τους καθεστώς εξελίσσεται επί το ληστρικότερον, φροντίζουν παράλληλα να φρεσκάρουν, ανάλογα και το τρομοκρατικό νομικό τους οπλοστάσιο.

Όπως συμβαίνει, τώρα δα, με τον εκκολαπτόμενο, διαβόητο, «περί εχθροπάθειας» νόμο. Με τον οποίο στοχεύουν να φιμώσουν τις ιδιαίτερα ενοχλητικές, γι’ αυτούς και τους πάτρωνές τους, ελεύθερες φωνές. Και μάλιστα, ιδιαίτερα, των μπλογκς…

Έτσι ώστε να μπορούν να τρίβουν ολοένα και σαδιστικότερα στ’ απαυδισμένα μάτια του λαού τα ολοένα οδυνηρότερα τρομολάγνα δακρυγόνα των ληστονόμων και κλεφτονόμων τους….

Παπα-Ηλίας, http://papailiasyfantis.wordpress.com, 6-5-2011

ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΛΛΟΓΗ ΥΠΟΓΡΑΦΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ την επιτροπή λογιστικού ελέγχου (ΕΛΕ) ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΗΜΟΣΙΟΥ ΧΡΕΟΥΣ

Του Γιώργου Βαζάκα*

Ξεκαθαρίζω  προκαταβολικά ότι διαφωνώ πως η επιτροπή λογιστικου ελέγχου αντιμετώπισης του ελληνικού δημόσιου χρέους μπορεί να δώσει λύση ικανοποιητική για το λαό μας και τους εργαζόμενους της χώρας μας.

Και αυτό γιατί:

1) Η Ελλάδα δεν είναι Ισημερινός, όπου ο κύριος όγκος  του χρέους του ήταν μέσα σε δανειακές συμβάσεις, ώστε έγινε εύκολο να διαπιστωθεί ποιες ήταν προϊόν ύποπτης συναλλαγής.

2) Το ελληνικό δημόσιο χρέος είναι κυρίως ανώνυμα κρατικά ομόλογα ελεύθερα διαπραγματεύσιμα στις διεθνείς αγορές. Γι’ αυτό κρύβουν υπόγειες δοσοληψίες, οπότε…  περίμενε την ΕΛΕ ν’ ανακαλύψει μίζες και χειραγωγήσεις…

3)  Το μεγαλύτερο μέρος του χρέους – αμερόληπτοι οικονομολόγοι το ανεβάζουν στο 90% του συνόλου του –  της χώρας μας είναι κεφαλαιοποιημένοι τόκοι, δηλ «παράνομο χρέος» και άρα απεχθές. Νομίζω ότι γινόμαστε τουλάχιστον αφελείς ή συνεργοί σ’ άλλες σκοπιμότητες υπογράφοντας για μια προσπάθεια (ΕΛΕ), για να ανακαλύψει παρανομίες σ’ ένα χρέος που από τη φύση του είναι παράνομο και καταχρηστικό. Δε  λέω,  για το Λένιν αλλά για τον Άνταμ Σμιθ, τον Κέινς «θα ξυπνήσουν και θα μας κυνηγούν…».

 4) Αναρωτιέμαι γιατί  όλοι αυτοί οι χωρίς αμφιβολία έντιμοι μελετητές  και αγωνιστές αντί να μεθοδεύουν την ΕΛΕ, για να ανακαλύψουν ποιο από το δημόσιο  χρέος είναι παράνομο, δεν επικαλούνται την απόφαση του Απρίλη του 2010 του ΟΗΕ, που θεωρεί ως παράνομο και απεχθές χρέος όχι μόνο εκείνο, που είναι προϊόν ύποπτης συναλλαγής αλλά κι εκείνο που, για να το ξεπληρώσει μια χώρα οφείλει να εκποιήσει την υπόστασή της, επομένως δικαιούται να το ακυρώσει. Αυτό συμβαίνει με τη χώρα μας.

Χωρίς να αμφισβητώ καλές προθέσεις τόσο της  Σακοράφα, του Λαπαβίτσα (μα αυτός τελευταία δε μιλά για άρνηση αλλά για αθέτηση του χρέους), του Λαφαζάνη, του  Αλαβάνου κλπ (μα αυτοί και το κόμμα τους χιλιοτοποθετήθηκαν υπέρ της αναδιαπραγμάτευσης του χρέους), αλλά και τόσοι άλλοι γνωστοί και άγνωστοι είτε δεν ξέρουν, είτε δε θέλουν, είτε δε μπορούν ή πιθανόν φοβούνται να υποστηρίξουν την πιο ξεκάθαρη και αρμόζουσα για την αντιμετώπιση του ελληνικού χρέους πολιτική άποψη: Τη μη αναγνώριση και την άρνηση πληρωμής του απεχθούς χρέους.

Έχοντας υπόψη μου τουλάχιστον αυτά και βλέποντας τους τώρα  να συνοδοιπορούν στη διαδικασία της ΕΛΕ του χρέους, φοβούμαι ότι ακολουθούν λαθεμένη πολιτική και ότι μ’ αυτήν το μόνο που θα καταφέρουν, είναι να νομιμοποιήσουν την πληρωμή του χρέους από την πίσω πόρτα, συνεπώς στη διαιώνισή του. Στρώνουν αριστοτεχνικά το έδαφος σ’ όλα αυτά, που οι αγορές απεργάζονται: αναδιάρθρωση με κούρεμα ή επιμήκυνση του χρέους. Δε μας παραξενεύει που η Λούκα Κατσέλη υποστηρίζει την ΕΛΕ; Προσωπικά, βλέποντας τα όσα  εξέθεσα, δε θα παραξενευτώ, μπουχτισμένος από τις ατέλειωτες πολιτικές θολούρες και ασυνέπειες-κοινώς «κωλοτούμπες» – επωνύμων και ανωνύμων ανά το πανελλήνιο,  αν σε κάποια χρονική στιγμή εμφανιστεί και ο ίδιος ο Γ. Παπανδρέου υποστηρικτής της ΕΛΕ…

* Ο Γιώργος Βαζάκας είναι καθηγητής και μέλος της ''Σεισαχθειας''.

ΠΗΓΗ: Παρασκευή, 6 Μαΐου 2011, http://seisaxthia.blogspot.com/2011/05/blog-post_2876.html

Σπίθες: Διλήμματα και προβλήματα

Έρευνα του φαινομένου και προτάσεις διεξόδου

Του Δαμιανού Βασιλειάδη*

Για να στηθεί ένα οποιοδήποτε «επαναστατικό» κίνημα χρειάζεται: ατσάλινα νεύρα, γερό στομάχι και «μπόλικο» γνώθι σαυτόν

                                                    Ποιος το είπε; Η συντρόφισσα Πράξη [1]

Είναι αλήθεια ότι χρειάζεται απόδειξη το αυταπόδειχτο, ότι δηλαδή, όταν και εφόσον δρα κανείς, κάνει οπωσδήποτε και λάθη. Άλλος λίγα, άλλος πολλά. Άλλος μικρά, άλλος μεγάλα. Αυτό ισχύει και για τον Μίκη, για τους «αμεσοδημοκράτες» και τους αυτόκλητους προστάτες της Κίνησης Ανεξάρτητων Πολιτών και γενικότερα. Αν τα λάθη αυτά τα ερμηνεύαμε και με τη γλώσσα του Ευαγγελίου, τότε θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι «ο πρώτος αναμάρτητος τον λίθο βαλέτω!». Συνεπώς εξασφαλίζουμε στην περίπτωση αυτή το «αλάθητον!!!» του ισχυρισμού μας, οχυρωμένοι πίσω από το Ευαγγέλιο.

Μόνο ο θεός (αν υπάρχει, για να μην αφήσω περιθώρια παρεξήγησης από κάτι άθεους) δεν κάνει λάθη. Και η αλήθεια είναι ότι και αυτός μάλλον δεν είναι «αναμάρτητος». Αυτή είναι η άποψή μου, κι’ ας κάνω λάθος. Ίσως αυτό να φαίνεται ως «ύβρις», όμως θα τολμήσω ακόμη μία, λέγοντας με υπερβολή ότι, αν ήταν να επιλέξω ανάμεσα στην ανεξάρτητη κριτική σκέψη και την αλήθεια, θα διάλεγα προσωπικά την πρώτη αναμφίβολα, κι’ ας με αποκαλούσανε ψεύτη. Κάνω αυτήν την, ολίγον τι, ακατανόητη σε πρώτη ματιά εισαγωγή, για να προσθέσω σε αντιπαράθεση μια σαφή πρόταση.

Ο Σάκης Καράγιωργας, ένα γνήσιο διαμάντι, ένα πρότυπο ανθρώπου, δασκάλου και αγωνιστή, – και κυριολεκτώ – (για όσους τον ξέρουν, για όσους δεν τον ξέρουν, καλό είναι να μάθουν, γιατί χρειαζόμαστε στη ζωή και στη δράση πρότυπα), είχε πει σχετικά με τον ρόλο του ΠΑΣΟΚ, που βέβαια ισχύει και για κάθε κίνημα ή κίνηση και φυσικά και για τη δική μας Κίνηση Ανεξάρτητων Πολιτών: «Το σοσιαλιστικό Κόμμα πρέπει να αποτελέσει τον ισχυρότερο μηχανισμό πολιτικής διαπαιδαγώγησης των ανθρώπων στην ιδέα της κοινωνικής δημοκρατίας. Λόγω της σημασίας που έχει η εγχάραξη της ιδέας αυτής για τη λειτουργία της κοινωνικής δημοκρατίας, το σοσιαλιστικό κόμμα θα πρέπει να είναι περισσότερο όργανο ιδεολογικής και πολιτικής διαπαιδαγώγησης και λιγότερο όργανο πολιτικής εξουσίας. Βασική προϋπόθεση για να επιτελέσει αυτόν τον ρόλο είναι το ίδιο το σοσιαλιστικό κόμμα θα πρέπει να είναι δημοκρατικά οργανωμένο». [2] Από τη νουθεσία αυτή του Σάκη Καράγιωργα δύο σημεία θέλω να εξάρω και να τονίσω, που αποτελούν την πεμπτουσία ενός οποιουδήποτε κινήματος. Το ένα «η διαπαιδαγώγηση» που αφορά την ιδεολογία και το άλλο «η δημοκρατική οργάνωση». Εδώ έχουμε πρόβλημα και μάλιστα πολύ μεγάλο. Οι έννοιες που εκφράζουν αυτές οι δύο λέξεις έχουν νοηματοδοτηθεί, ανάλογα με την ιδεολογική ή πολιτισμική αγωγή που εφαρμόζει ο καθένας ή η κάθε πολιτική παράταξη με την κοσμοαντίληψη που διακηρύττει.

Οι κομμουνιστές κυρίως και όχι τόσο οι μαρξιστές, όσο οι Λενινιστές και σε εκφυλιστική μορφή οι Σταλινιστές, εννοούν με τον όρο περισσότερο την καθοδήγηση και όχι τόσο την πραγματική διαπαιδαγώγηση, με την έννοια της αγωγής, που διαφέρει από την έννοια της καθοδήγησης, η οποία βασικά διαμορφώνει δύο επίπεδα  σχέσεων, αυτή των καθοδηγητών και των καθοδηγούμενων και στην πιο ακραία μορφή, των εντολέων και των εντολοδόχων. Με μια άλλη έκφραση θα λέγαμε: των «πεφωτισμένων», που κατέχουν την αλήθεια και της «μάζας», δηλαδή ενός υπό διαμόρφωση εύπλαστου ή δύσπλαστου αντικειμένου. Είναι λίγο πολύ αυτό που εξέφρασε ο Μίκης, όταν έλεγε ότι δεν θέλει να δώσει «μασημένη τροφή». Σε απλά ελληνικά: Δεν έχει πρόθεση να «καπελώσει». Όσον αφορά την πρόθεση είναι αλήθεια κι’ εγώ προσωπικά το αναγνωρίζω. Όσον αφορά την αντικειμενική πραγματικότητα, πέρα από την πρόθεση, νομίζω ότι υπάρχει κάποιο πρόβλημα προς διευκρίνιση. Ποιο είναι αυτό. Το εξηγώ, σύμφωνα με αυτά που το μυαλό μου επεξεργάστηκε, μελετώντας τόσο τη θεωρία των κομμουνιστικών κινημάτων, όσο και την πρακτική εφαρμογή της.

Πρώτον ότι οι μαρξιστές – λενινιστές ρέπουν από τη δική τους διαπαιδαγώγηση στον μαρξισμό – λενινισμό (αφήνω τον σταλινισμό στην πάντα), αντί στη διαπαιδαγώγηση, ουσιαστικά στην καθοδήγηση. Πολύ φοβούμαι ότι και ο Μίκης, που μια ζωή είναι ενάντια στην εξουσία και συνεπώς ενάντια στην καθοδήγηση, παρ’ όλα αυτά δεν ξέφυγε τελείως απ’ αυτό το πνεύμα, που διακατείχε την Αριστερά και είχε γίνει κατά κάποιο τρόπο δεύτερή της φύση. Μπορεί να κάνω λάθος, αλλά μάλλον όχι! Κάπου υποσυνείδητα η «ριμάδα» η καθοδήγηση ξεφεύγει από τον έλεγχο και βγαίνει ανεπαίσθητα στην επιφάνεια. Θα με ρωτήσετε: Γιατί συμβαίνει αυτό; Θα απαντήσω ευθαρσώς: Γιατί ποτέ η Αριστερά δεν είχε καλές σχέσεις με την ψυχολογία και αυτό της βγήκε σε κακό, σε πολύ κακό. Να φανταστείτε ότι ένας σημαντικός λόγος για την κατάρρευση των καθεστώτων του υπαρκτού σοσιαλισμού, οφείλεται στην άγνοια και πολύ περισσότερο στην περιφρόνηση της ψυχολογίας. Θα μου πείτε; Είναι δυνατόν. Ναι! Είναι δυνατόν! Δεν είναι όμως του παρόντος να το αναλύσω. [3]

Και στο θέμα αυτό, όπως και σε πολλά άλλα η ψυχολογία, πριν από την διαπαιδαγώγηση, παίζει αποφασιστικό ρόλο. Θα αναφέρω μόνο για του λόγου το αληθές τι είπε ο Βικτόρ Σερζ, ένας μεγάλος επαναστάτης και συγγραφέας που έζησε την Οκτωβριανή επανάσταση και τον Σταλινισμό στη Ρωσία, στην αρχή Μπολσεβίκος, κατόπιν τροτσκίζων και μετά προς το τέλος «αποτροτκίζων». Έγραψε σχετικά: «Η ψυχολογία δεν υπάρχει καν την εποχή που οι Μαρξ και Έγκελς  οικοδομούσαν το έργο τους. Ούτε ο Κάουτσκι, ούτε ο Λένιν, ούτε η Ρόζα Λούξεμπουργκ, ούτε ο Μπουχάριν, ούτε ο Τρότσκι ενδιαφέρονταν ιδιαίτερα για την ψυχολογία. Ο μπολσεβικισμός της σταλινικής παρακμής έφτιαξε μάλιστα έναν βολικό κανόνα του είδους: ‘Όχι ψυχολογία!’ στις δίκες της Μόσχας. Οι καθηγητές της ανακήρυξαν τον Φρόυντ ως έναν ‘αντιδραστικό μεταφυσικό ιδεαλιστή’ (κατά λέξη)». [4]

Η ψυχολογία μελετά τους ανθρώπους και αναλύει την ψυχοσύνθεση και την χαρακτηροδομή τους. Αναλύει τις ατέλειες, τις αδυναμίες, τα πάθη, τα μίση, τις φιλοδοξίες, τις υποκρισίες, γενικά τα μειονεκτήματα και τα πλεονεκτήματα του χαρακτήρα και της ηθικής των συγκεκριμένων ανθρώπων και διαμορφώνει κατόπιν τις παιδαγωγικές μεθόδους, για να εξυψώσει το επίπεδό τους, για να διαμορφώσει, κατά μία επαναστατική φράση, τη συνείδηση του μικροαστού και αστού σε επαναστατική συνείδηση. Γιατί κακά τα ψέματα: Κανείς δεν είναι από γεννησιμιού του επαναστάτης. Ο καθένας φέρνει μέσα του και έναν φαρισαίο υποκριτή αστό ή μικροαστό και οι αμεσοδημοκράτες επίσης!!!, καθώς και οι αυτόκλητοι επαναστάτες, προστάτες και σωτήρες [5]. Μια αυτοκριτική δεν θα έβλαπτε. Εκτός, αν κάποιοι δεν βλέπουν το δοκάρι που έχουν στο μάτι τους. Τα έχω ζήσει αυτά και τα ξέρω και τα έχω ξεπεράσει μάλιστα σε μεγάλο βαθμό με μεγάλο κόπο και επιμονή. Και αυτά που λέω δεν είναι θεωρίες. Συνήθως στα πλαίσια όχι μόνο των συντηρητικών δυνάμεων, αλλά και των προοδευτικών, πολλώ μάλλον των αριστερών η λέξη κριτική και προπάντων η έννοια «αυτοκριτική» είναι είτε άγνωστη είτε απαγορευμένη. Θα μου πείτε ότι ο προοδευτικός άνθρωπος και δη ο αριστερός ποτέ δεν κάνει λάθη! Τυχαίο…! Στην περίπτωση αυτή λοιπόν δε μιλάμε για καθοδήγηση, ούτε καν για διαπαιδαγώγηση, θα’ λεγα, αλλά για αγωγή, που είναι μια πιο σύνθετη έννοια από την διαπαιδαγώγηση (για να αφήσουμε στην πάντα την «καθοδήγηση», ως αρνητική έννοια). Η αγωγή στοχεύει να καλυτερεύσει την νοοτροπία και τη συμπεριφορά των ανθρώπων και των κοινωνιών, γιατί κατά κάποιο τρόπο αποτελεί ένα σύστημα αρχών και αξιών, που μεταδίδει μέσω της παιδείας τον έως τώρα παραχθέντα πολιτισμό. Γι’ αυτό μιλάμε με θετικό πρόσημο για την οικογενειακή αγωγή, θεωρώντας την συνήθως ανώτερη και από την σχολική αγωγή. Επειδή η διαφθορά έχει μπει ακόμη και έως το μεδούλι μας, η Κίνησή μας πρέπει να παραδειγματίζει με σωστή αγωγή και σωστά πρότυπα και παραδείγματα.

Τι σημαίνουν όλες αυτές οι αναλύσεις, άραγε; Και τι σχέση έχουν με την Κίνηση Ανεξάρτητων Πολιτών, θα αναρωτηθεί κάποιος. Θα πω ότι έχουν και για να το αποδείξω θα φέρω ένα συγκεκριμένο παράδειγμα, πολύ χτυπητό. Όταν ως ψυχολόγος γνωρίζεις και έχεις διαπιστώσει τις ατέλειες, τις αδυναμίες, τα λάθη κ.λπ. των ανθρώπων, ακόμη θα’ λεγα την κακή τους πρόθεση, την ιδιοτέλειά ή και την αλαζονεία τους και πολλές άλλες κακίες, τότε δείχνεις και την ανάλογη κατανόηση, διατηρώντας μια ανωτερότητα που καθηλώνει και παραδειγματίζει, γιατί πιστεύεις ότι πέσανε θύματα μιας λανθασμένης αγωγής Π.χ. Ακόμη και τον Καζάκη θα καλούσα σε μια συζήτηση για να εξηγήσει, γιατί έπραξε και γιατί έγραψε αυτά που έγραψε και να φέρει τις ανάλογες αποδείξεις. Μάλιστα προς τον σκοπό αυτό θα καλούσα είτε την Προσωρινή Συμβουλευτική Επιτροπή ή και μια ανοιχτή συνάντηση Σπιθών, όποιοι ήθελαν να έρθουν, και να μιλήσει μπροστά σε όλους. τι ξέρει και τι δεν ξέρει και γιατί λέει αυτά που λέει και αν είναι αλήθεια ή φαντασιώσεις ή προκατασκευασμένα ψεύδη και ούτω καθεξής. [6]

Από την άλλη αναρωτιέμαι και αναρωτιέται λογικά και ο κάθε Σπιθιστής τι κάνει η Προσωρινή Συμβουλευτική Επιτροπή, της οποίας μέλη ήταν ο Καζάκης και ο Ληναίος. Βέβαια ό κ. Καζάκης υπερέβη τα εσκαμμένα, όπως λέγεται, και μπήκε επιπλέον σε θέματα ηθικής τάξης. [7] Δεν θα ήταν γόνιμο και εποικοδομητικό, αν συνεδρίαζε ως συλλογικό όργανο και έβγαζε το ίδιο μια απόφαση ή εν πάση περιπτώσει μια ανακοίνωση με ή χωρίς τον Μίκη, για να μην αναλαμβάνει αποκλειστικά ο Μίκης την ευθύνη; Εκτός αν ο καθένας ενεργεί μόνος του και όχι ως σώμα συλλογικό ή δεν έχει τελικά γνώμη για κάποιο θέμα, που μας αφορά άμεσα. Ακόμη, αν την συμβουλεύεται ο Μίκης ή δεν την συμβουλεύεται και πότε κ.λπ. Είναι ερωτήματα που χρήζουν απάντησης και απάντηση δεν υπάρχει. Δεν έχουμε ως Σπιθίτες δικαίωμα να μάθουμε; Νομίζω  πως ναι! Η πληροφόρηση είναι το πρώτο βήμα για κάθε πράξη. Αλλιώς πλανάται η σύγχυση και η παραπληροφόρηση που αναμφισβήτητα βλάπτει. Εκεί πιθανόν ή μάλλον σίγουρα θα αποκαλύπτονταν η αλήθεια και θα μπορούσε με τρόπο πραγματικά παιδαγωγικό και παραδειγματικό να λυθεί το θέμα. Το πιθανότερο είναι ότι θα έκανε αυτοκριτική για το πραγματικά απαράδεκτο γράμμα του, αλλά, αν δεν είχε αποδεικτικά στοιχεία, (και φυσικά με τα τερατώδη επιχειρήματα που φέρνει που προσβάλουν όλους τους Σπιθίτες), τότε θα αποκαλύπτονταν ότι είναι συκοφάντης. Οπότε αυτομάτως δεν θα είχε θέση ανάμεσά μας. [8]  Επίσης, θα καλούσα και τον Ληναίο σε μια ανοιχτή (μπορεί και κλειστή) συζήτηση και έναν ειλικρινή διάλογο και αντίλογο και μπορεί να λύνονταν εκεί το θέμα. Το ίδιο θα έπραττα και με τον κ. Δημητροκάλη και με πολλούς άλλους. Ένας δημοκράτης (ακόμη και αμεσοδημοκράτης) δεν επιτρέπεται να λειτουργεί με αποκλεισμούς. Υπάρχει μια βασική φιλοσοφική αρχή για τη λύση προβλημάτων, που λέει: Για όλα τα προβλήματα υπάρχει λύση, κάτω από δύο προϋποθέσεις:

1. Να έχει κανείς την πρόθεση να βρει τη λύση και 2. Να έχει την ικανότητα, να βρει τη σωστή λύση. Το πρώτο στην περίπτωση αυτή μπορεί να υπάρχει. Το δεύτερο είναι ζητούμενο και πρόκληση.

Θεωρώ ότι θα μπορούσαν όλα αυτά τα θέματα, χωρίς πολλές τυμπανοκρουσίες και έκτροπα να λυθούν προς τη μια ή την άλλη κατεύθυνση μέσα σε συλλογικά πλαίσια και με μια δημοκρατική αντιπαράθεση. Θα ήταν μάλιστα και πολύ εκπαιδευτικό, με την έννοια ότι θα δίδασκε πώς λύνονται δύσκολα προβλήματα ενός κινήματος, θεμελιώνοντας κάποιες αρχές στον διάλογο και τη λειτουργία, που διαφοροποιούνται από τα καθιερωμένα και τετριμμένα. Επιπλέον θέλω να τονίσω ότι όποιος νομίζει ότι δεν θα υπάρχουν προβλήματα στο Κίνημα τέτοια, παρόμοια ή χειρότερα είναι γελασμένος. Γι’ αυτό πρέπει να υπάρχουν μέθοδοι και τρόποι για την λύση αυτών των προβλημάτων. Και η καλύτερη μέθοδος είναι, σύμφωνα με τη δική μου εμπειρία η ανοιχτή αντιπαράθεση σε συλλογικά πλαίσια. Βέβαια υπάρχει και η περίπτωση να έχει κάποιος ξεπεράσει τα εσκαμμένα, που λέμε και στην περίπτωση αυτή το θέμα είναι κάπως ποιο περίπλοκο. Όμως και στην περίπτωση αυτή το πρόβλημα θα έπρεπε να λυθεί στο συλλογικό όργανο που λέγεται Προσωρινή Συμβουλευτική Επιτροπή, κατά τη γνώμη μου. Μπορεί να κάνω και λάθος. Αλλά ας μου πει κάποιος μια καλύτερη πρόταση, που όμως δεν θα θέλει σώνει και καλά  να την επιβάλει, γιατί νομίζει ότι είναι ο αλάθητος πάπας.

Προς τον σκοπό αυτό συνεπώς απαραίτητη προϋπόθεση είναι το οργανωτικό. Και τώρα ερχόμαστε στο δεύτερο κεφάλαιο. Το οργανωτικό πρέπει να εξασφαλίζει τα συλλογικά πλαίσια δουλειάς, με διάλογο και συναπόφαση από όργανα εκλεγμένα από τη βάση έως την ηγεσία. Με τον τρόπο αυτό δεν χρειάζεται να επιλαμβάνεται για όλα τα θέματα ο Μίκης και δεν θα ήταν όλα τα βέλη στραμμένα για κάθε καλό και κακό σ’ αυτόν. Μπορεί να έχει στην παρούσα φάση μια μεγαλύτερη ευθύνη, αλλά δε χρειάζεται όλα τα θέματα να τα επωμίζεται ο ίδιος. Το οργανωτικό, εφόσον λυθεί δημοκρατικά, θα μας απαλλάξει από πάρα πολλά προβλήματα. Ποιος π.χ. θα μπορούσε να κατηγορήσει μια συλλογική ηγεσία τόσο εύκολα, όταν προέρχεται από τα σπλάχνα της ίδιας της βάσης; Μπορεί κάποιος Σπιθίτης ή κάποια Σπίθα να κάνει κριτική για την άλφα ή βήτα εκτίμηση και επιλογή, αλλά δεν έχει δικαίωμα και θα ήταν άδικο να κατηγορεί κατά κάποιον τρόπο έμμεσα η ίδια τον εαυτό της για τις πράξεις της. Κάτι τέτοιο θα ήταν πολύ εγωιστικό και έξω από τα πλαίσια αυτού που ονομάζουμε συλλογικότητα και όχι αυθαιρεσία κάποιων μεμονωμένων ατόμων που θέλουν να επιβάλουν τη δική τους γραμμή, έστω κι’ αν αντικειμενικά έχουν δίκαιο. Το θέμα δεν είναι, αν έχεις δίκαιο ή άδικο, αλλά με ποιον τρόπο θελλεις να το προωθήσεις, δηλαδή δημοκρατικά ή αντιδημοκρατικά. Αρκετοί θέλουν να επιβάλουν την άποψή τους με το έτσι θέλω.

Και τώρα ερχόμαστε στην περίπτωση αυτών που αποκαλώ «αμεσοδημοκράτες». Πότε ανακάλυψαν άραγε την άμεση δημοκρατία και που ήταν, πριν ο Μίκης εξαγγείλει τη διακήρυξή του; Υπήρχαν; Και αν υπήρχαν, τι απήχηση είχαν; Δεν αντιστρατεύονται οι ίδιοι την άμεση δημοκρατία, όταν θέλουν να είναι αυτόνομοι, αδέσμευτοι και ανεξάρτητοι και να κάνουνε του κεφαλιού τους, θέλοντας μάλιστα να επιβάλουν την «αλάθητη» άποψή τους ή την «αλάθητη» άποψη άλλων, με τις απόψεις των οποίων ταυτίζονται; (π.χ. Καζάκη). Δεν είναι αυτός δογματισμός και ένας αρνητικός τρόπος δράσης, που δεν έχει καμία δημοκρατική νομιμοποίηση και αποτελεσματικότητα στην πράξη, αν δεν συνδέεται με μια πειθαρχημένη συλλογικότητα; Έχει αυτό το πράγμα να κάνει με δημοκρατία; Δεν πιστεύω, απ’ όσο με έχει διδάξει η θεωρία και η πράξη. Συνήθως στα πλαίσια όχι μόνο των συντηρητικών δυνάμεων, αλλά και των «προοδευτικών έως επαναστατών» η λέξη κριτική ή αυτοκριτική είναι άγνωστη ή απαγορευμένη.

Ο Μίκης απέδειξε σ’ όλη του τη ζωή ότι είναι αντιεξουσιαστής. Και το σημαντικό είναι ότι είναι πατριώτης. Αυτό μετράει πάνω απ’ όλα. Λάθη, όπως είπα στην αρχή κάνει ο καθένας μας. Ασφαλώς θα προσπαθήσουμε να κάνουμε λιγότερα στην πορεία. Όμως οι όψιμοι και ανυπόμονοι «αμεσοδημοκράτες» και σωτήρες, που εδώ και τώρα θέλουν την επανάσταση και μάλιστα με «μηδέν λιπαρά», κάπου μου φαίνονται ότι δίνουν σημασία στο όνομα και όχι στην ουσία. Κι’ εγώ ο ίδιος ήμουν  μια ζωή υπέρ των δημοκρατικών διαδικασιών και δεν έκανα ποτέ πίσω. Πάντοτε όμως εποικοδομητικά και ποτέ διαλυτικά. Ας βγουν μπροστά αν κρατούν τα κότσια τους κι’ εμείς θα συμπαραταχθούμε στον αγώνα μαζί τους, αν προσφέρουν κάτι θετικό στον τόπο. Όμως άρνηση και μετά δικαιολογίες για αδράνεια και υπεκφυγή, είναι κακός σύμβουλος και θεωρώ ότι δεν πρέπει να δεχόμαστε τέτοιες συμβουλές.

Αν είναι κάποιος καλύτερος από τον Μίκη και ποιο αποτελεσματικός, να μας το πει και να μας κάνει προτάσεις θετικές και όχι αρνητικές. Να προτείνει κάτι καλύτερο και να παλέψει μαζί μας για το καλύτερο, όχι όμως για τη αναρχία και τη διάλυση. Το καθεστώς έχει διαφθείρει τις συνειδήσεις τέσσερεις δεκαετίες τώρα. Κανείς δεν μπορεί να πει ότι είναι αλώβητος. Ασφαλώς κατανοώ την ανυπομονησία πολλών, τον υπέρμετρο ζήλο και το θεωρώ φυσιολογικο. Όμως ως εκεί. Αν προσφέρουν αρνητικό έργο με τη στάση τους και τα έργα τους, τότε πραγματικά, ας μας αφήσουν απερίσπαστους να συνεχίσουμε τον αγώνα μας, για την υλοποίηση των στόχων που έχουν θέση οι διακηρύξεις του Μϊκη.

Διαπίστωσα μάλιστα ότι μερικοί χαίρονται με την ελπίδα να πάνε κατά «διαβόλου» οι Σπίθες. [9] Άλλοι λακίζουν με την πρώτη ευκαιρία και μετά βρίσκουν κάποια αδικαιολόγητη δικαιολογία να δικαιολογήσουν τα αδικαιολόγητα. Οι περισσότεροι ωστόσο διαπίστωσαν ότι μπορούν να αντέξουν, γιατί έχουν όπως είπα τα νεύρα, το στομάχι και το γνώθι σαυτόν. Οι αγώνες όμως δεν είναι για αγωνιστές του «γλυκού νερού», γιατί το σύστημα δεν αστειεύεται. Δεν ανέχεται διαφοροποίηση. Γι’ αυτό προσπαθεί να σε «νουθετήσει», να σε «απομονώσει» και να σε συντρίψει σε όλα τα επίπεδα: Οικονομικά, κοινωνικά, πολιτικά, πολιτισμικά. Και ένα τελευταίο. Μιας και περάσαμε το Πάσχα μια παρομοίωση δεν είναι άκαιρη. Ο Μίκης άναψε τη λαμπάδα της ανάστασης του έθνους, εμείς προστρέξαμε να πάρουμε φως. Όλοι μαζί θα ανάψουμε φωτιά για να κάψουμε τα ξερά που μπαίνουν φραγμός στην προκοπή του τόπου. Γι’ αυτό εν κατακλείδι ισχύει αυτό που μας συμβουλεύει μετ’ επιτάσεως ο Γκράμσι:  «Πρέπει από σήμερα να  διαμορφωθούμε και να διαμορφώσουμε αυτήν την αίσθηση υπευθυνότητας, κοφτερής κι’ αμείλικτης, σαν το σπαθί ενός εκδικητή. Η επανάσταση αποτελεί κάτι μεγάλο και φοβερό. Δεν είναι παιχνίδι για ερασιτέχνες ή μια ρομαντική περιπέτεια». [10]                                         

Παραπομπές            

[2] Βλ. Σάκης Καράγιωργας, Μελέτες – Άρθρα – Ομιλίες, 3^ος τόμος, σ. 275.

[3] Θα το κάνω σε επόμενη φάση, για να μη θεωρηθεί ότι το αποφεύγω. Πολλοί από την Αριστερά που θεωρούν ξαφνικά ότι έχουν την «ψυχολογική επιφοίτηση» είναι συνήθως «νεοφώτιστα» κακέκτυπα. Δε θα μαρτυρήσω τι εννοώ. Όποιος κατάλαβε, κατάλαβε, κατά τον «ο νοών νοήτω!».

[4] Βλ. Βικτόρ Σερζ, Αναμνήσεις ενός επαναστάτη, εκδ. «Scripta», Αθήνα, 2008, σ. 580.

[5] Στο θέμα αυτό θα επανέλθω με  μια άλλη μου ανάλυση, γιατί θεωρώ πως αυτά τα θέματα πρέπει να τα ξεκαθαρίσουμε στο κεφάλι μας, για να προχωρήσουμε μπροστά. Για να αλλάξουμε τη συνείδησή μας από καταναλωτική σε «σοσιαλιστική», δηλαδή συλλογική, χρειάζεται πολύ επεξεργασία. Ο ίδιος ο Μίκης είχε πει κάποτε: «Ο σοσιαλισμός είναι βίωμα. Είναι στάση ζωής. Αφορά ολόκληρη την ύπαρξή μας. Αγγίζει όλη τη δομή του ανθρώπου. Ανασκαλεύει τα θεμέλια της προσωπικότητας. Γιατί ο εγωιστής γίνεται αλτρουιστής. Το ΕΓΩ γίνεται ΕΜΕΙΣ. Ο άνθρωπος δεν ολοκληρώνεται παρά μέσα στον άλλον». Βλ. Β. Πετρίδης, Ο πολιτικός Θεοδωράκης, 1940 -1996, εκδ. «¨Προσκήνιο», Αθήνα 1997, σ. 287.

[6] Θα ήμουν περίεργος να ακούσω από το στόμα του δια ζώσης, ότι εμείς οι Σπιθίτες έχουμε πέσει θύματα κάποιου μηχανισμού παρακράτους και ότι τα ινία του παρακράτους αυτού κρατά συγκεκριμένο ίδρυμα (εννοεί μάλλον τα ιδρύματα του Σόρος, γιατί δεν είναι μόνο ένα) και γιατί να θέλει να προστατέψει το όνομα, την ιστορία και κυρίως την υστεροφημία του Μίκη και όχι και τη δική μας μικρή ιστορία, αν έχουμε και τέλος γιατί εμείς έχουμε γίνει συνειδητά ή υποσυνείδητα οι μελανοχίτωνες του παρακράτους, όπως ισχυρίζεται. Θα ήταν πράγματι πολύ ενδιαφέρον!

Μήπως τέτοιες και παρόμοιες απόψεις θυμίζουν άλλες εποχές, όπου σύντροφοι αναγορεύονταν σε χαφιέδες, προδότες και ότι άλλο μπορεί να φανταστεί κανείς; Βλ. υπόθεση Μπελογιάννη και των σταλινικών εκκαθαρίσεων. (Υπόψη ότι ο κ. Καζάκης ήταν μέλος της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ, απ’ όπου αποχώρησε. Αυτό όμως δε σημαίνει οπωσδήποτε ότι άλλαξε και νοοτροπία).

[7] Έχω αναλύσει το θέμα ηθικής τάξης και καλό είναι κάποια στιγμή να το συζητήσουμε στις Σπίθες για να διαμορφώσουμε κριτήρια συμπεριφοράς, που θα μειώνουν τον κίνδυνο απαράδεκτων παρεκτροπών, που καμία φορά καταρρακώνουν την προσωπικότητα πολλών ανθρώπων. Η ηθική πρέπει να είναι διαλεκτικά συνδεδεμένη με την πολιτική, αλλιώς οδηγούμαστε στη κτηνωδία.

[8] Δυστυχώς ο κ. Καζάκης υπερέβη τα εσκαμμένα

[9] Διάβασα σήμερα στην εφημ. «Το Βήμα», 1.5.2011, ότι διαλύθηκαν οι Σπίθες. Αυτό είναι ενθαρρυντικό βασικά, γιατί δείχνει το σύστημα ότι υπολογίζει την Κίνηση Ανεξάρτητων Πολιτών.

[10] Αντόνιο Γκράμσι, Σοσιαλισμός και Κουλτούρα, εκδ. «Στοχαστής», τόμ. Στ΄, Αθήνα 1982, σ. 319.

Αθήνα, 30.4.2011

* Ο Δαμιανός Βασιλειάδης είναι εκπαιδευτικός.

Θανάσης Βέγγος: Αυτός ο άνθρωπος ή τρελός είναι ή άγιος

Του Δημήτρη Κανέλλη

Έτσι τον είχε περιγράψει ο σκηνοθέτης Νίκος Κούνδουρος όταν τον πρωτογνώρισε στη Μακρόνησο. Μπορεί να ήταν και τα δύο. Μα πάνω από  όλα ο Θανάσης Βέγγος ήταν η προσωποποίηση της ανθρωπιάς. Η τελευταία κινηματογραφική μυθική φιγούρα δεν είναι πια ανάμεσά μας και η απώλειά της αφήνει ένα κενό αδύνατο να αναπληρωθεί.

«Καλέ μου άνθρωπε είμαι συνταξιούχος και βλέπω με τη γυναίκα μου τις ταινίες σου. Σ’ ευχαριστώ.  Μόλις βγαίνω από το σινεμά, έχω ξαλαφρώσει για τρεις μέρες».

Έτσι ακριβώς περιέγραψε ο Θανάσης Βέγγος την συνάντησή του, με έναν απλό άνθρωπο, που μόλις είχε δει ταινία του. Έτσι ακριβώς  θα μπορούσαμε και εμείς να συμπυκνώσουμε το κεφάλαιο Θανάσης Βέγγος: ένα μεγάλο ευχαριστώ για την τεράστια προσφορά του στον κινηματογράφο, αλλά και στις καρδιές των θεατών. Η τελευταία μας ίσως  κινηματογραφική μυθική φιγούρα, δεν είναι πια ανάμεσά μας, και η απώλειά της, αφήνει ένα κενό αδύνατο να αναπληρωθεί. Στην κυριολεξία ορφανέψαμε. Μετά τις συνεχόμενες περιπέτειες με την υγεία του, ο μεγάλος μας κωμικός υπέκυψε στο μοιραίο. Θανάσης Βέγγος,  ένα  όνομα   που είναι  ταυτισμένο όχι μόνο με την κωμωδία, αλλά και με την ανθρωπιά. Και εδώ είναι το σημείο που διαφοροποιεί τον Βέγγο, από τους συναδέλφους του κωμικούς. Ότι ο Βέγγος πριν και πάνω από όλα, υπήρξε η προσωποποίηση της ανθρωπιάς. Όσοι τον έζησαν από κοντά αλλά και όσοι τον συνάντησαν έστω και για λίγο σφραγίστηκαν για πάντα από αυθεντικότητα της  ύπαρξής του, από την έμφυτη καλοσύνη του αλλά και από την συντροφικότητα και αλληλεγγύη που εξέπεμπε. Τον περιέγραψε πολύ εύστοχα ο Νίκος Κούνδουρος, όταν τον πρωτογνώρισε στην Μακρόνησο: «Αυτός ο  άνθρωπος ή τρελός είναι ή άγιος»

Λαϊκός και ονειροπόλος

Γεννήθηκε στην Αθήνα, στο Νέο Φάληρο τον Μάιο του 1926. Ο πατέρας του Βασίλης Βέγγος, ήταν υπάλληλος και ήρωας της Αντίστασης. Τα χρόνια 1948-1950 εξορίστηκε στην Μακρόνησο, και εκεί γνώρισε τον μετέπειτα διάσημο σκηνοθέτη Νίκο Κούνδουρο. Η γνωριμία υπήρξε καταλυτική, και ο Βέγγος έκανε την πρώτη κινηματογραφική του εμφάνιση το 1954 στην «Μαγική πόλη» του Κούνδουρου. Τα επόμενα χρόνια έπαιξε σε μικρούς ρόλους, εργαζόμενος παράλληλα και ως φροντιστής στα  πλατώ. Οι ρόλοι μπορεί να ήταν μικροί, ωστόσο οι ταινίες έχουν γράψει την δική τους ιστορία. «Ο Δράκος», «Διακοπές στην Αίγινα», «Μανταλένα», «Ο Ηλίας του 16^ου», «Ποτέ την Κυριακή». Ο πρώτος μεγάλος ρόλος του ήταν το 1960 στην ταινία «Οι δοσατζήδες», στο πλευρό του Νίκου Σταυρίδη. Την ίδια χρονιά πήρε και την άδεια ασκήσεως επαγγέλματος όχι από σχολή, αλλά από ειδική επιτροπή που αναγνώρισε το πηγαίο ταλέντο του. Επίσης πήρε μέρος και στην πρώτη Θεατρική παράσταση, στο «Ομόνοια πλάτς πλούτς» μαζί με τους Νίκο Ρίζο και Γιάννη Γκιωνάκη. Σταδιακά και με το πέρασμα των χρόνων, ο Θανάσης Βέγγος άρχισε να διαμορφώνει το μύθο του ως ο βασικότερος εκπρόσωπος της παλιάς καλής ελληνικής κωμωδίας. Δημιούργησε τον τύπο του κατατρεγμένου λαϊκού ανθρώπου, του πολυτεχνίτη, που δεν διστάζει να δοκιμάσει  οποιοδήποτε  επάγγελμα προκειμένου να επιβιώσει. Παράλληλα προσθέτει στους ρόλους του όλα εκείνα τα στοιχεία ( του καλοκάγαθου, του ονειροπόλου, του αισιόδοξου, αλλά και του αιώνιου θύματος) που τον έκαναν ιδιαίτερα αγαπητό  στο κοινό  αλλά και  στους συναδέλφους του.

Ο ίδιος σε παλιότερη συνέντευξή του είχε δηλώσει. «Δουλεύω με το ένστικτο. Δεν έχω κανένα ταλέντο παρά  μόνο αυτή τη φάτσα, που κοίταξέ την καλά και διάβασε. Εδώ είναι αποτυπωμένη όλη η μιζέρια, όλη η δυστυχία, όλος ο πόνος του ασήμαντου Έλληνα». Το είχε επιβεβαιώσει πολύ εύστοχα και ο Αλέξης Δαμιανός. «Ο Βέγγος έφερε με αξιοπρέπεια ακόμη και τον ευτελισμό του εμπορικού κινηματογράφου». Στην δεκαετία του ΄60 ο Θανάσης Βέγγος αρχίζει μακροχρόνια συνεργασία με τον σκηνοθέτη Πάνο Γλυκοφρύδη.

Ταινίες όπως « Ψηλά τα χέρια Χίτλερ», «Μην είδατε τον Παναή», «Ζήτω η τρέλα», «Πολυτεχνίτης και Ερημοσπίτης», τον καθιερώνουν στην συνείδηση του κοινού και το 1964, σε αναζήτηση της καλλιτεχνικής του ελευθερίας, ιδρύει την δική του εταιρία παραγωγής, με τίτλο «Θ.Β. – Ταινίες Γέλιου». Αρχίζει να σκηνοθετεί κάποιες από τις καλύτερες ταινίες του, όπως «Φανερός πράκτωρ οοο», «Τρελός, παλαβός και Βέγγος», «Ποιος Θανάσης». Όλες τους χαρακτηρίζονται από την αυτοσχεδιαστική διάθεση των ηθοποιών και το σουρεαλιστικό χιούμορ. Παρόλη, όμως, την εμπορική τους επιτυχία, οδηγούν την εταιρία σε κλείσιμο και τον ίδιο στην οικονομική καταστροφή, από την οποία θα βγει μετά από πολλά  χρόνια. Η καριέρα του θα συνεχιστεί με τον Ντίνο Κατσουρίδη, την ίδια εποχή που η δημοτικότητά του αγγίζει τα ύψη.

Στο φεστιβάλ της Θεσσαλονίκης το 1971 θα γνωρίσει τη αποθέωση με την ταινία «Τι έκανες στον πόλεμο Θανάση», όπου απέσπασε το βραβείο κοινού και κριτικών. Έτς, αρχίζει μια περίοδος με θεματολογίες γύρω από επίκαιρα κοινωνικά θέματα. Στην δεκαετία του ΄80 ασχολείται με γυρίσματα βιντεοταινιών και της τηλεοπτικής σειράς «Βεγγαλικά».

Ένας ηθοποιός που συγκλονίζει

Η επιστροφή του στον κινηματογράφο γίνεται με την ταινία του Παντελή Βούλγαρη «Ήσυχες μέρες του Αυγούστου», η οποία ταυτόχρονα σηματοδοτεί ένα νέο και εξ’ ίσου σημαντικό κεφάλαιο στην καριέρα του. Αρχίζει η σχέση του με τον λεγόμενο νέο κινηματογράφο. Οι ερμηνείες του έχουν πλέον διαφοροποιηθεί. Είναι χαμηλότονες, πιο «εσωτερικές», και μεγάλης εκφραστικότητας. Δεν είναι ο άνθρωπος που συνεχώς τρέχει  και συνεχώς αγωνιά για την τύχη του  και την τύχη των συνανθρώπων του. Είναι πιο μετρημένος στην κινησιολογία του και απόλυτα δωρικός στο πλάσιμο των χαρακτήρων του. Έτσι, δεν είναι καθόλου τυχαία τα εγκωμιαστικά σχόλια  από επιφανείς εκπροσώπους του νέου Ελληνικού Κινηματογράφου. Θόδωρος Αγγελόπουλος, Βασίλης Ραφαηλίδης, Πατρίς Βιβάνκος, Γιάννης Σολδάτος και Παντελής Βούλγαρης, ο οποίος του χάρισε εξαιρετικούς ρόλους στις ταινίες του. Ειδικότερα στο «Όλα είναι δρόμος», ένα οδοιπορικό στο υπέροχο Βορειοελλαδίτικο τοπίο, ο Βέγγος υποδύεται έναν θηροφύλακα, που αναγκάζεται να εκτελέσει  εν ψυχρώ τον  αδίστακτο κυνηγό που σκότωσε την τελευταία νανόχηνα.. Συγκλονιστική η σκηνή με έναν Βέγγο όπως δεν τον έχουμε δει ποτέ, και ένα μεγάλο μάθημα οικολογικής ευαισθησίας.

Ανεπανάληπτη όμως υπήρξε και η ερμηνεία του στο  «Βλέμμα του Οδυσσέα» του Θόδωρου Αγγελόπουλου. Το μονόλογό του μέσα στην απεραντοσύνη και στην σιωπή του χιονισμένου τοπίου,  μόνο ο Βέγγος θα μπορούσε να φέρει σε πέρας. Το παραδέχτηκε και ο ίδιος, – ο πολύ απαιτητικός – Αγγελόπουλος. Ας μην ξεχνάμε πως ο Θανάσης Βέγγος είναι από τους ελάχιστους κωμικούς που κατάφεραν να ρίξουν γέφυρα ανάμεσα στον λεγόμενο παλιό Ελληνικό κινηματογράφο, και στον νέο, που άρχισε να αναδύεται στην διάρκεια της δικτατορίας. Και αυτό, χάρη στο αστείρευτο ταλέντο του και στην ικανότητά του να ανακαλύπτει και να ενσαρκώνει σε κάθε περίοδο την πεμπτουσία του απλού, λαϊκού ανθρωπάκου. Κάτι ανάμεσα σε Σαρλό και Καραγκιόζη, διέσχισε επί δεκαετίες το Ελληνικό κινηματογραφικό τοπίο, χαρίζοντάς μας αξέχαστους ρόλους, αξεπέραστες ατάκες και ένα λυτρωτικό, και ενίοτε πικρό χιούμορ, απευθείας βγαλμένο από τα σπλάχνα της αρχαίας τραγωδίας. Να υπενθυμίσουμε εδώ, πως ο μεγάλος μας κωμικός είχε και σπουδαίες επιδόσεις στο θεατρικό σανίδι. Μάλιστα, το καλοκαίρι του 1995 έπαιξε στην Επίδαυρο τον Τρυγαίο στην Αριστοφανική κωμωδία «Ειρήνη», σε σκηνοθεσία του Γιώργου Μιχαηλίδη. Το κοινό φυσικά τον αποθέωσε. Το 1998  παίζει και στην παράσταση «Αχαρνής» και ο δικός του Δικαιόπολις γράφει ιστορία. Σεμνός, έντιμος και ειλικρινής όπως πάντα, αυτός ο πολύ έμπειρος πια ηθοποιός δεν δίστασε να δηλώσει πως πριν από τις παραστάσεις είχε κυριευθεί από αγωνία, τρακ, και ένα απίστευτο άγχος. «Οι Θεοί της Επιδαύρου να βάλουν το χέρι τους». Και το έβαλαν. Βέγγος ήταν αυτός…Αξίζει επίσης να σημειώσουμε πως το 2002, σχεδόν πενήντα χρόνια μετά την πρώτη κινηματογραφική του εμφάνιση, κράτησε έναν από τους βασικούς ρόλους στην γνωστή τηλεοπτική σειρά «Περί  ανέμων και υδάτων».

Ο Θανάσης Βέγγος έχασε τελικά τη μάχη με τη ζωή. Η είδηση του θανάτου σόκαρε και βύθισε μια ολόκληρη χώρα στο πένθος. Το οδοιπορικό ενός από τους κορυφαίους  Έλληνες ηθοποιούς έφτασε στο τέλος. Η καλλιτεχνική  προσφορά του, δύσκολο να αποτιμηθεί, γιατί εκτός των άλλων, ο Βέγγος υπήρξε – και θα συνεχίζει να υπάρχει – ως αρχετυπικό σύμβολο του Έλληνα που αγωνίζεται να επιβιώσει κάτω από τις πιο δύσκολες κοινωνικές συνθήκες. Και τα καταφέρνει. Ο Βέγγος όμως θα μείνει αξέχαστος και για τα σπάνια χαρίσματα που διέθετε ως άνθρωπος. Χαρίσματα και αρετές που τον διαφοροποίησαν και τον μετέτρεψαν  σε έναν ηθοποιό, που μαζί του μπορούσαν να ταυτιστούν όλοι σχεδόν οι Έλληνες. Στην ταινία του Γιάννη Σολδάτου «Το αίνιγμα», ο ηθοποιός ταυτίζεται με τον άνθρωπο.Υποδύεται τον μάντη Τειρεσία, και στην κορυφαία σκηνή, ξεσπάει. «Θανάση με λένε, Θανάση με βαφτίσανε. Θανάση Βέγγο».

Τι έχουν πει επώνυμοι μέσα στα χρόνια για τον Θανάση Βέγγο

Θόδωρος Αγγελόπουλος: «Ήθελα οπωσδήποτε τον Βέγγο για «Το Βλέμμα του Οδυσσέα», γιατί τελικά κέρδισα  μια αυθεντικότητα που είναι εντελώς σπάνια».

Βασίλης Ραφαηλίδης (Κριτικός Κινηματογράφου-Συγγραφέας): «Ο Βέγγος στην ταινία του Αγγελόπουλου είναι το μεγάλο σύμβολο του κατ’ εξοχήν λαϊκού Έλληνα, ο άνθρωπος που τρέχει και δεν φτάνει πουθενά γιατί δεν θα ήταν δυνατό να φτάσει κάπου στην χώρα του πουθενά».

Χρήστος Βακαλόπουλος (Σκηνοθέτης- Συγγραφέας): «Ο Βέγγος διέτρεξε με απίστευτη ταχύτητα το κινηματογραφικό θέαμα καταπίνοντας κάθε μυθοπλασία και συνθέτοντας ένα γιγαντιαίων διαστάσεων σουρεαλιστικό ντοκιμαντέρ».

Ερρίκος θαλασσινός (Σκηνοθέτης): «Έχει ήθος. Όλοι του οι ρόλοι έχουν ήθος. Άκουσε ότι ο «Ηθοποιός ποιεί ήθος», και αυτό βάλθηκε να εφαρμόσει στο πανί. Και σαν ηθοποιός, και σαν σκηνοθέτης, και σαν παραγωγός».

Κώστας Χατζηχρήστος (Ηθοποιός): «Αυτό που με συγκινεί στον Θανάση Βέγγο, είναι το φιλότιμο και η επαγγελματική του ευσυνειδησία. Πιστεύω πως ο Βέγγος είναι ένας μεγάλος ηθοποιός, με τεράστια υπομονή και επιμονή».

Γρηγόρης Γρηγορίου ( Σκηνοθέτης): «Ο Βέγγος είναι ο ίδιος ένας ρόλος και στις ταινίες του και στην ζωή του. Πικρός, βαθύτατα ανθρώπινος, ένας κλόουν που κουβαλάει στις αγωνιώδεις του τρεχάλες όλο το άγχος και τον παραλογισμό της σύγχρονης κοινωνίας μας. Τρέχει για τον εαυτό του και τρέχει και για τους άλλους».

ΠΗΓΗ: (ΔΗΜΟΣΙΕΥΤΗΚΕ ΣΤΟ “Π” ΣΤΙΣ 05-05-11),  http://www.topontiki.gr/article/16404

Κατάργηση όλων των τομέων ανθρωπιστικών κλασικών σπουδών  πανεπιστημίου

Ανοιχτή επιστολή  του Gregory A. Petsko*,

προς τον πρόεδρο του αμερικανικού πανεπιστημίου State University of New York at Albany, George M. Philip, αναφορικά με την απόφαση του τελευταίου να καταργήσει όλους τους τομείς ανθρωπιστικών και κλασικών σπουδών του πανεπιστημίου, στις αρχές του ακαδημαϊκού έτους 2010/11.

Αγαπητέ πρόεδρε Φίλιπ,

Υποθέτω πως το τελευταίο πράγμα που θέλετε αυτή τη στιγμή είναι τα παράπονα κάποιου, που δε σχετίζεται με το πανεπιστήμιο, σχετικά με την απόφασή σας. Αν υποστηρίξετε πως δεν μπορώ να γνωρίζω πραγματικά όλες τις πτυχές του ζητήματος, από τη στιγμή που δεν έχω καμία σχέση με το State University, δε θα διαφωνήσω. Αλλά δεν μπορώ να αφήσω κάτι τέτοιο να περάσει έτσι, απλά, χωρίς να διατυπώσω τη γνώμη μου. Τουλάχιστον πιστεύω πως, όταν τελειώσω, θα είστε σε θέση να καταλάβετε το γιατί. 

Πριν από λίγο καιρό ανακοινώσατε την κατάργηση των τμημάτων Γαλλικών, Ιταλικών, Κλασσικών, Ρωσικών και Θεατρικών Σπουδών. Αναφέρατε πολλούς λόγους για την απόφασή σας, μεταξύ των οποίων και το γεγονός πως πλέον «συγκριτικά, εγγράφονται λιγότεροι φοιτητές σε αυτά τα προγράμματα». Φυσικά η απόφασή σας ήταν επίσης, και ίσως κατά κύριο λόγο, μια απόφαση μείωσης κόστους – στην πραγματικότητα δηλώσατε πως αυτή η απόφαση μπορεί να μην ήταν αναγκαία αν το πολιτειακό νομοθετικό σώμα είχε εγκρίνει ένα νομοσχέδιο το οποίο θα επέτρεπε στο πανεπιστήμιό σας να ορίσει το ποσό των διδάκτρων του. Τέλος, υποστηρίξατε πως οι ανθρωπιστικές σπουδές απομυζούσαν πόρους από το ίδρυμα σε αντίθεση με τις θετικές επιστήμες, οι οποίες φέρνουν χρήμα με τη μορφή χορηγιών και συμβολαίων.

Ας εξετάσουμε λεπτομερώς τόσο αυτά όσο και άλλα σημεία της αιτιολόγησής σας γιατί νομίζω πως, αν το κάνουμε, θα γίνει ξεκάθαρο πως τα γεγονότα στα οποία στηρίζονται έχουν κάποιες σημαντικές πτυχές οι οποίες δεν καλύπτονται στην ανακοίνωσή σας. Πρώτα απ' όλα το ζήτημα των εγγραφών. Είμαι σίγουρος πως σχετικά λιγότεροι φοιτητές παρακολουθούν μαθήματα σε αυτά τα αντικείμενα όπως όντως δηλώσατε. Δεν θα ήταν πολλοί ούτε και την εποχή που ήμουν εγώ φοιτητής, αν τα πανεπιστήμια δεν απαιτούσαν από τους φοιτητές να επιλέγουν μαθήματα από μια ευρεία γκάμα ακαδημαϊκών αντικειμένων (ανθρωπιστικές σπουδές, κοινωνικές επιστήμες, καλές τέχνες, φυσικές επιστήμες) καθώς και να αποκτήσουν επάρκεια σε τουλάχιστον μια ξένη γλώσσα. Βλέπετε, ο λόγος για τον οποίο οι σχολές των ανθρωπιστικών σπουδών έχουν χαμηλό ποσοστό εγγραφών δεν είναι επειδή οι φοιτητές σήμερα τρελαίνονται για μαθήματα πιο σχετικά με το αντικείμενό τους, είναι το ότι διοικητικά στελέχη σαν κι εσάς, καθώς και το υποτακτικό διδακτικό προσωπικό, έχετε σταματήσει να θέτετε ως προαπαιτούμενο την ευρεία επιλογή μαθημάτων και έχετε επιτρέψει στους φοιτητές να επιλέγουν τα δικά τους ακαδημαϊκά προγράμματα – κάτι που θεωρώ πως ακυρώνει τελείως το καθήκον του πανεπιστημιακού προσωπικού ως διδάσκοντες και μέντορες. Μπορείτε να επιλύσετε το πρόγραμμα των εγγραφών άμεσα με το να θεσπίσετε ένα βασικό υποχρεωτικό πρόγραμμα σπουδών το οποίο θα περιλαμβάνει ένα μεγάλο εύρος μαθημάτων.

Οι νέοι άνθρωποι, σε μεγάλο βαθμό, δεν έχουν ακόμα αποκτήσει τη σοφία εκείνη, η οποία θα τους παρείχε τη δυνατότητα να επιλέγουν ελεύθερα χωρίς να κάνουν λανθασμένες επιλογές. Στην πραγματικότητα χωρίς σοφία είναι δύσκολο για όλους τους ανθρώπους να επιλέξουν ελεύθερα. Νομίζω πως πουθενά αλλού δεν έχει παρουσιαστεί αυτή την ιδέα καλύτερα, από το πέμπτο κεφάλαιο του σημαντικού έργου του Ντοστογιέφσκι Οι Αδερφοί Καραμαζόφ, στην παραβολή του Μεγάλου Ιεροεξεταστή. Στην παραβολή αυτή ο Χριστός επιστρέφει στη γη και συγκεκριμένα στη Σεβίλη στην εποχή της Ιεράς Εξέτασης. Πραγματοποιεί αρκετά θαύματα αλλά συλλαμβάνεται από τους Ιεροεξεταστές και καταδικάζεται να καεί στην πυρά. Ο Μέγας Ιεροεξεταστής Τον επισκέπτεται στο κελί του για να του πει πως η Εκκλησία δεν Τον χρειάζεται πλέον. Το σημαντικό τμήμα του κειμένου είναι το σημείο όπου ο Ιεροεξεταστής του εξηγεί γιατί. Ο Ιεροεξεταστής λέει πως ο Ιησούς αρνήθηκε τους τρεις πειρασμούς του Σατανά στην έρημο για χάριν την ελευθερίας αλλά πιστεύει πως ο Ιησούς έχει κρίνει λανθασμένα την ανθρώπινη φύση. Με το να δώσει στους ανθρώπους το δικαίωμα της ελεύθερης επιλογής ο Χριστός καταδίκασε την ανθρωπότητα σε μια ζωή μαρτυρίου. Μονάχα αυτό το κεφάλαιο, το οποίο βρίσκεται σε ένα αρκετά μεγαλύτερο βιβλίο, αποτελεί από μόνο του ένα από τα μεγαλύτερα έργα της σύγχρονης λογοτεχνίας. Θα βρίσκατε πολλά μέσα σε αυτό που θα σας έκαναν να προβληματιστείτε. Είμαι σίγουρος πως το διδακτικό προσωπικό του τμήματος Ρωσικών Σπουδών του Πανεπιστημίου σας θα σας μιλούσε με χαρά για αυτά τα ζητήματα – εάν είχατε τμήμα Ρωσικών Σπουδών, κάτι που φυσικά πλέον δεν έχετε.

Έπειτα υπάρχει το ερώτημα για το αν η απραξία του πολιτειακού νομοθετικού σώματος δεν σας έδωσε άλλη επιλογή. Είμαι σίγουρος πως είναι σοβαρά τα προβλήματα που έχετε να αντιμετωπίσετε στον προϋπολογισμό σας. Είναι σίγουρα σοβαρά και στο Πανεπιστήμιο Brandeis όπου εργάζομαι. Και εμείς επίσης αναγκαστήκαμε να λάβουμε κρίσιμες στρατηγικές αποφάσεις καθώς τα έσοδά μας δεν ήταν πλέον σε θέση να καλύψουν τα έξοδα. Αλλά αποφύγαμε τα δρακόντεια – και αυταρχικά – μέτρα σας και μια ομάδα του τμήματός μας, με τη βοήθεια όλων των μερών του πανεπιστημίου, κατάφερε να επεξεργαστεί ένα σχέδιο με το οποίο μπορούμε να κάνουμε περισσότερα με λιγότερους πόρους. Δε λέω πως μπορούν όλες οι λεπτομέρειες της λύσης που επιλέξαμε να ταιριάξουν στο ίδρυμά σας αλλά η διαδικασία σίγουρα θα μπορούσε. Διοργανώσατε μια συνάντηση στην πόλη αλλά ήταν για να συζητήσετε το σχέδιό σας και όχι για να αφήσετε το πανεπιστήμιο να δημιουργήσει το δικό του. Και οργανώσατε τη συνάντηση αυτή μια Παρασκευή βράδυ, μια μέρα που λίγοι φοιτητές ή διδακτικό προσωπικό θα μπορούσαν να παρευρεθούν. Για να υπερασπιστείτε τη θέση σας είπατε πως ήταν μια ακατάλληλη στιγμή και υποστηρίξατε πως «υπήρχε περιορισμένη διαθεσιμότητα μεγάλων κατάλληλων χώρων». Το βρίσκω ιδιαίτερα απροσδόκητο αυτό. Αν ο Πρόεδρος του Brandeis ήθελε άμεσα μια αίθουσα διδασκαλίας τότε θα έβρισκε μία. Υποθέτω δεν έχετε πολύ επιρροή στο πανεπιστήμιό σας.

Μου φαίνεται πως ο τρόπος με τον οποίο διαχειριστήκατε την κατάσταση δε θα μπορούσε να αποξενώσει περισσότερο σχεδόν τους πάντες στην πανεπιστημιούπολη σας. Στη θέση σας θα έκανα το παν για να το αποφύγω αυτό. Δε θα ήθελα να καταλήξω στον 9ο λάκκο του 8ου Κύκλου της Κόλασης, όπου ο Δάντης, ο μεγάλος ιταλός ποιητής του 14ου αιώνα, τοποθέτησε εκείνους που σπέρνουν τη διχόνοια. Εκεί, καθώς αγωνίζονται να βγουν από το λάκκο για όλη την αιωνιότητα, ένας δαίμονας διαμελίζει τα σώματά τους, όπως αυτοί διαμέλισαν άλλους όσο ζούσαν.

Η Κόλαση είναι το πρώτο βιβλίο της Θείας Κωμωδίας του Δάντη, ένα από τα σημαντικότερα έργα του ανθρώπινου πνεύματος. Υπάρχουν τόσα πολλά που μπορείτε να διδαχθείτε από αυτό σε σχέση με την αδυναμία και την απερισκεψία του ανθρώπου. Το διδακτικό προσωπικό του τμήματος Ιταλικών Σπουδών θα χαιρόταν να σας αποκαλύψει τα μυστικά του – αν είχατε τμήμα Ιταλικών Σπουδών, κάτι που φυσικά πλέον δεν έχετε. Και αλήθεια πιστεύετε πως εκείνο το διδακτικό και διοικητικό προσωπικό που επικρότησε τη ρεαλιστική στάση σας (κατά ένα μέρος, πιστεύω, επειδή ένιωσαν ανακούφιση που δεν χτύπησε για αυτούς η καμπάνα) θα σας στηρίξει με την ίδια θέρμη στο μέλλον; Μου έρχεται στο νου ο μύθος του Αισώπου με τους ταξιδιώτες και την αρκούδα: δύο άνδρες περπατούσαν μέσα στο δάσος όταν ξαφνικά μια αρκούδα πετάχτηκε μέσα από τα δέντρα. Ο ένας από τους ταξιδιώτες έτυχε να βρίσκεται μπροστά, οπότε έπιασε το κλαδί ενός δέντρου, σκαρφάλωσε και κρύφτηκε ανάμεσα στα φύλλα. Ο άλλος, ο οποίος βρισκόταν αρκετά πίσω, έπεσε, ακίνητος, με το πρόσωπο του μέσα στο χώμα. Η αρκούδα ήρθε δίπλα του, έβαλε το ρύγχος της στο αυτί του και άρχισε να τον μυρίζει. Αλλά τελικά με ένα βρυχηθμό η αρκούδα γύρισε και έφυγε γιατί οι αρκούδες δεν αγγίζουν ψόφιο κρέας. Τότε ο συνταξιδιώτης του κατέβηκε από το δέντρο και πήγε δίπλα του και τον ρώτησε γελώντας: «Τι ψιθύρισε η αρκούδα στο αυτί σου;» «Μου είπε ποτέ να μην εμπιστεύεσαι ένα φίλο που σε εγκαταλείπει την ώρα που τον έχεις ανάγκη».

Ήταν ο πρώτος μύθος που έμαθα και αποτελεί ένα σημαντικό μάθημα για τη ζωή για κάθε πρωτοετή φοιτητή κλασσικών σπουδών. Υπάρχουν εκατοντάδες ακόμα μύθοι του Αισώπου, εξίσου απολαυστικοί – και διαφωτιστικοί. Το διδακτικό προσωπικό του τμήματος Κλασσικών Σπουδών με χαρά θα σας μιλούσε γι' αυτούς – αν είχατε τμήμα Κλασσικών Σπουδών, κάτι που φυσικά πλέον δεν έχετε. Όσο για το επιχείρημα πως οι ανθρωπιστικές σπουδές δεν φέρνουν χρήματα, υποθέτω είναι αλήθεια, αλλά μου φαίνεται πως αποτελεί εσφαλμένη αντίληψη η ιδέα πως ένα πανεπιστήμιο θα πρέπει να λειτουργεί σαν επιχείρηση. Δε λέω πως δε θα πρέπει να έχει συνετή διαχείριση, αλλά η ιδέα πως κάθε πανεπιστήμιο θα πρέπει να αυτοσυντηρείται είναι μια ιδέα που έρχεται σε σύγκρουση με τον ίδιο τον ρόλο του πανεπιστημίου. Φαίνεται πως εκτιμάτε προγράμματα σχετικά με την επιχειρηματικότητα – και πρακτικά μαθήματα τα οποία μπορεί να παράγουν καινοτόμο έργο για το οποίο θα έχετε την πνευματική ιδιοκτησία – περισσότερο από «παλιομοδίτικα» προγράμματα σπουδών. Αλλά τα πανεπιστήμια δεν είναι μόνο για να ανακαλύπτουν και να κεφαλαιοποιούν τη νέα γνώση. Οφείλουν επίσης να διατηρούν τη γνώση από το να χαθεί στο πέρασμα του χρόνου και αυτό είναι κάτι το οποίο απαιτεί χρηματική επένδυση. Υπάρχουν καλοί λόγοι οι οποίοι μπορούν να δείξουν πως αυτό που φαίνεται απαρχαιωμένο σήμερα μπορεί να αποκτήσει ζωτική σημασία στο μέλλον. Θα σας δώσω δύο παραδείγματα. Το πρώτο είναι η επιστήμη της ιολογίας, η οποία τη δεκαετία του '70 ξεψυχούσε καθώς ο κόσμος είχε πειστεί πως οι μολυσματικές ασθένειες δεν αποτελούσαν πλέον σημαντικό πρόβλημα υγείας στον ανεπτυγμένο κόσμο, ενώ άλλα αντικείμενα έρευνας, όπως η μοριακή βιολογία, ήταν περισσότερο «σέξι». Έπειτα, στις αρχές της δεκαετίας του '90 ένα μικρό προβληματάκι με το όνομα AIDS έγινε το πιο σημαντικό αντικείμενο προβληματισμού στον κόσμο σχετικά με την υγεία. Ο ιός που προκαλεί το AIDS αρχικά απομονώθηκε και χαρακτηρίστηκε από τα Εθνικά Ιδρύματα Υγείας των ΗΠΑ και το Ινστιτούτο Παστέρ στη Γαλλία, επειδή ήταν από τα λίγα εκείνα ιδρύματα τα οποία διατηρούσαν ακόμα εύρωστα προγράμματα ιολογίας. Ίσως το δεύτερο παράδειγμά μου να σας είναι πιο οικείο. Οι σπουδές Μέσης Ανατολής, συμπεριλαμβανομένων σπουδών όπως αυτών της Αραβικής και Περσικής γλώσσας, ήταν ένα ελάχιστα «καυτό» αντικείμενο σπουδών στις περισσότερες πανεπιστημιουπόλεις τη δεκαετία του '90. Έπειτα ήρθε η 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Ξαφνικά όλοι συνειδητοποίησαν πως χρειαζόμαστε περισσότερο κόσμο που να είναι σε θέση να καταλαβαίνει το τι γίνεται σε εκείνο το μέρος του πλανήτη και, κυρίως, να κατανοεί τη μουσουλμανική κουλτούρα. Εκείνα τα πανεπιστήμια τα οποία διατήρησαν τα τμήματα Μεσανατολικών Σπουδών, ακόμα και στη φάση που είχαν μειωμένα ποσοστά εγγραφών, ξαφνικά απέκτησαν τεράστια σημασία. Εκείνα τα οποία δεν είχαν… υποθέτω αντιλαμβάνεστε.

Γνωρίζω πως ένα από τα επιχειρήματά σας είναι πως δε γίνεται ένα μέρος να προσπαθεί να κάνει τα πάντα. Λέτε: «Ας αφήσουμε άλλα ιδρύματα να έχουν σημαντικά προγράμματα Κλασσικών και Θεατρικών Σπουδών, εμείς θα εστιάσουμε στο να προετοιμάσουμε φοιτητές για τον πραγματικό κόσμο». Λοιπόν, θέλω να πιστεύω πως ήδη σας έδειξα πως ο πραγματικός κόσμος είναι αρκετά ευμετάβλητος στο τι χρειάζεται. Ο καλύτερος τρόπος για να είναι ο κόσμος προετοιμασμένος για το ξαφνικό σοκ που μια αλλαγή μπορεί να προκαλέσει είναι να έχει μια παιδεία όσο το δυνατόν ευρύτερη, γιατί αυτό που σήμερα βρίσκεται σε τέλμα μπορεί να αποτελέσει το καυτό αντικείμενο του αύριο. Και η διεπιστημονική έρευνα, η οποία είναι στη μόδα αυτόν τον καιρό, είναι δυνατή μόνο όταν ο κόσμος δεν έχει πολύ εξειδικευμένη εκπαίδευση. Αν τίποτα από αυτά δε σας πείθει τότε είμαι πρόθυμος να σας επιτρέψω να μετατρέψετε το ίδρυμα σας σε ένα μέρος το οποίο ειδικεύεται στην παροχή εξειδικευμένης γνώσης, αλλά μόνο αν πάψετε να το αποκαλείτε πανεπιστήμιο και να χαρακτηρίζετε τον εαυτό σας Πρόεδρό του. Βλέπετε, η αγγλική λέξη university (πανεπιστήμιο) προέρχεται από τη λατινική «universitas» η οποία αναφέρεται στο «σύνολο». Δεν μπορείτε να είστε ένα πανεπιστήμιο χωρίς να έχετε ένα ακμαίο πρόγραμμα ανθρωπιστικών σπουδών. Θα πρέπει να χαρακτηρίσετε το ίδρυμά σας ως μια εμπορική σχολή ή, ίσως, μια επαγγελματική σχολή, αλλά όχι ως πανεπιστήμιο. Όχι πλέον.

Αδυνατώ πλήρως να δεχτώ πως δεν είχατε άλλη εναλλακτική. Είναι δουλειά σας ως Πρόεδρος να βρίσκετε τρόπους επίλυσης των προβλημάτων οι οποίοι δεν απαιτούν τον ακρωτηριασμό υγιών τμημάτων. Ο Βολτέρος είπε πως κανένα πρόβλημα δεν μπορεί να αντισταθεί στην επίθεση της δημιουργικής σκέψης. Ο Βολτέρος, το πραγματικό όνομα του οποίου ήταν Φρανσουά Μαρί Αρουέ, είχε πολλά ζουμερά, πνευματώδη και λαμπρά πράγματα να πει. (η αγαπημένη μου φράση του είναι εκείνη που λέει πως «ο Θεός είναι ένας κωμικός που παίζει για ένα κοινό το οποίο φοβάται να γελάσει»). Πολλά από αυτά που έγραψε θα σας είναι χρήσιμα. Είμαι σίγουρος πως το διδακτικό προσωπικό του τμήματος Γαλλικών Σπουδών θα χαιρόταν να σας αποκάλυπτε τα μυστικά των γραπτών του – αν είχατε τμήμα Γαλλικών Σπουδών, κάτι που φυσικά πλέον δεν έχετε.

Υποθέτω δε θα έπρεπε να με εκπλήσει το γεγονός ότι έχετε δυσκολία να αντιληφθείτε τη σημασία της διατήρησης προγραμμάτων σπουδών τα οποία δεν είναι στη μόδα ή δίνουν την εντύπωση «νεκρών» αντικειμένων. Από το βιογραφικό σας βλέπω πως δεν έχετε διδακτορικό ή κάποιο αντίστοιχο πτυχίο και δεν έχετε διδάξει ποτέ πραγματικά ούτε έχετε κάνει έρευνα σε κάποιο πανεπιστήμιο. Ίσως το δικό μου παρελθόν να σας φανεί ενδιαφέρον. Ξεκίνησα για ένα πτυχίο στις Κλασσικές Σπουδές (classics major). Σήμερα είμαι καθηγητής Βιοχημείας και Χημείας. Από όλα τα μαθήματα που παρακολούθησα κατά τη διάρκεια των προπτυχιακών και μεταπτυχιακών μου σπουδών εκείνα που με ωφέλησαν περισσότερο κατά τη διάρκεια της καριέρας μου σαν επιστήμονα ήταν τα μαθήματα στις κλασσικές σπουδές, στις καλές τέχνες, στην ιστορία, την κοινωνιολογία και την αγγλική λογοτεχνία. Αυτά τα μαθήματα δε με βοήθησαν απλά να εκτιμήσω περισσότερο την κουλτούρα μου, με βοήθησαν ακόμα στο να σκέφτομαι, να αναλύω και να γράφω καλύτερα. Κανένα από τα μαθήματα θετικών επιστημών δε μου το προσέφερε αυτό.

Ένα από τα πράγματα που κάνω σήμερα είναι να γράφω μια μηνιαία στήλη σχετικά με την επιστήμη και την κοινωνία. Το κάνω αυτό πάνω από μια δεκαετία και με χαρά μπορώ να πω πως φαίνεται να αρέσει σε μερικούς ανθρώπους. Αν έτυχε να καταλήξω σε κάποιες διορατικές παρατηρήσεις σας διαβεβαιώ πως αυτό οφείλεται τελείως στο γεγονός πως παρακολούθησα ανθρωπιστικές σπουδές και στην αγάπη μου για την τέχνη. Ένα από τα πράγματα για τα οποία έχω γράψει είναι ο τρόπος με τον οποίο η γονιδιωματική αλλάζει τον κόσμο στον οποίο ζούμε. Η ικανότητά μας να ελέγχουμε το ανθρώπινο γονιδίωμα πρόκειται να θέσει μερικά από τα πιο δύσκολα ερωτήματα στην ιστορία της ανθρωπότητας μέσα στις επόμενες δεκαετίες, μεταξύ των οποίων και το ερώτημα του τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος. Αυτό δεν είναι μόνο ένα ερώτημα που αφορά την επιστήμη, είναι ένα ερώτημα η απάντηση του οποίου απαιτεί τη συμβολή διαφορετικών σφαιρών ανθρώπινης σκέψης μεταξύ των οποίων -και κυρίως- τη συμβολή των ανθρωπιστικών σπουδών. Η επιστήμη η οποία μένει ανεπηρέαστη από την ανθρώπινη καρδιά και το ανθρώπινο πνεύμα είναι στείρα, ψυχρή και εγωκεντρική. Είναι επίσης χωρίς φαντασία: κάποιες από τις καλύτερες επιστημονικές μου ιδέες προήλθαν από σκέψη και διάβασμα πάνω σε πράγματα τα οποία φαινομενικά δεν έχουν καμία σχέση με την επιστήμη. Αν έχω δίκιο στο ότι το ερώτημα σχετικά με το τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος θα αποτελέσει το κεντρικό ζήτημα της εποχής μας, τότε τα πανεπιστήμια που είναι καλύτερα εξοπλισμένα για να το αντιμετωπίσουν, σε όλες τις πτυχές του, θα είναι τα πιο σημαντικά ιδρύματα ανώτερης εκπαίδευσης στο μέλλον. Μόλις κάνατε σαφές το ότι το δικό σας δε θα ανήκει σε αυτά.

Κάποιοι από τους υποστηρικτές σας ισχυρίζονται πως όλο αυτό είναι ένας θαυμάσιος ελιγμός από την πλευρά σας – ένας εξαίσιος πολιτικός ελιγμός ο οποίος στοχεύει να σοκάρει το νομοθετικό σώμα ώστε να δώσει στο ίδρυμά σας αρκετούς πόρους ώστε να διατηρηθούν σε λειτουργία τα τμήματα. Αυτή θα ήταν σίγουρα μια μακιαβελική κίνηση (άλλος ένας σημαντικός συγγραφέας, αλλά και πάλι, δε θα έχετε τμήμα Ιταλικών Σπουδών για να μιλήσει γι' αυτόν) αλλά δεν είμαι σίγουρος αν θα ήταν έξυπνη κίνηση. Αν σκοπεύατε σε κάτι τέτοιο θα έπρεπε να είχατε διοργανώσει τη συνάντηση στην πανεπιστημιούπολη όταν όλοι όσοι σχετίζονται με το πανεπιστήμιο θα μπορούσαν να παρευρεθούν, σε ένα μέρος που θα μπορούσε να έρθει ο τύπος. Αυτός είναι ο τρόπος για να πιέσετε ένα μάτσο πολιτικούς. Διακηρύσσετε τη δράση σας στα σκαλιά της πολιτειακής βουλής, δεν το ψιθυρίζετε στα κλεφτά μέσα στη νύχτα όταν το ίδρυμα δεν ασχολείται καν.

Όχι, νομίζω απλά προσπαθούσατε να ισοσκελίσετε τον προϋπολογισμό σας σε βάρος τμημάτων που τα θεωρείτε αδύναμα., παρωχημένα και ανίσχυρα. Νομίζω πως με τον καιρό θα ανακαλύψετε πως έχετε συνάψει μια φαουστική συμφωνία. Φάουστ είναι ο τίτλος ενός χαρακτήρα από το ομώνυμο θεατρικό έργο του Γκαίτε. Γράφτηκε περίπου το 1800 αλλά ακόμα προσελκύει το μεγαλύτερο κοινό από κάθε άλλο θεατρικό έργο που ανεβαίνει στη Γερμανία. Είναι η ιστορία ενός διανοούμενου που κάνει μια συμφωνία με τι διάβολο. Ο διάβολος του υπόσχεται πως θα εκπληρώσει κάθε του επιθυμία για όσο ζει. Σε αντάλλαγμα ο διάβολος θα πάρει… ε, εντάξει είμαι σίγουρος πως ξέρετε πως λειτουργούν αυτές οι συμφωνίες. Αν είχατε ένα τμήμα Θεατρικών Σπουδών, κάτι που φυσικά δεν έχετε, θα μπορούσατε να τους ζητήσετε να ανεβάσουν μια παράσταση του έργου για να δείτε τι γίνεται στη συνέχεια. Έχει τρομακτικά μεγάλη σχέση με τη δική σας κατάσταση. Βλέπετε, ο Γκαίτε πίστευε πως ο άνθρωπος δεν θα έχει κανένα κέρδος αν πουλήσει την ψυχή του ακόμα και για όλα τα πλούτη του κόσμου. Αυτή είναι όλος ο κόσμος, Πρόεδρε Φίλιπ, και όχι κάποιος ισοσκελισμένος προϋπολογισμός. Αν και, για να είμαι δίκαιος, δεν έχετε πουλήσει τη ψυχή σας. Μόνο τη ψυχή του ιδρύματός σας.

* Ο Gregory A. Petsko είναι καθηγητής Βιοχημείας του πανεπιστημίου Brandeis, http://www.bio.brandeis.edu/faculty/petsko.html

 ΠΗΓΗ: http://www.tvxs.gr/news/…..B1και: http://genomebiology.com/2010/11/10/138

Αριστερή πολυδιάσπαση και ατομισμός

Του Γιώργου Ρούση*

Χρόνια τώρα, όπως πολλοί άλλοι αριστεροί, πασχίζω να ανακαλύψω τις αιτίες της μάστιγας της πολυδιάσπασης της αριστεράς. Δύσκολο και πολύ σοβαρό εγχείρημα, γι' αυτό και όσα παραθέτω εδώ πρέπει να αντιμετωπιστούν σαν σκόρπιες σκέψεις που χρήζουν περαιτέρω συλλογικής επεξεργασίας.

Πέρα λοιπόν από τα τετριμμένα αλλά και σ' έναν βαθμό σωστά, ότι αυτή η πολυδιάσπαση αντανακλά την κοινωνική διαστρωμάτωση, ή ακόμη ότι αποτελεί συνέχεια ιστορικών διασπάσεων και μάλιστα βαμμένων με αίμα, κάτι που απλώς μεταθέτει χρονικά το ζήτημα, πέραν του ότι η αριστερά που δεν συμμετέχει σε κυβερνητικά σχήματα διασπάται πιο εύκολα από τα κυβερνητικά κόμματα, διότι δεν έχει το συνεκτικό υπόβαθρο των κρατικών συμφερόντων για να την κρατήσουν ενωμένη, πιστεύω πως σημαντικό ρόλο παίζει και η διάβρωση των πόρων και της αριστεράς από το μικρόβιο του ατομισμού.

Αυτό έχει ως συνέπεια, από τη μια στους διάφορους αριστερούς πολιτικούς σχηματισμούς να εκδηλώνεται η ενυπάρχουσα στο κάθε άτομο κοινωνικότητα και ταυτόχρονα να εκφράζεται σε έναν βαθμό η αναγκαία για την αντίδραση στον επιμέρους εργοδότη και στο σύστημα, αλληλεγγύη και συλλογικότητα, από την άλλη, όμως, αυτά συντελούνται όχι από ολοκληρωμένες κοινωνικές προσωπικότητες, αλλά από λίγο-πολύ κατακερματισμένες και αποξενωμένες ατομικότητες, οι οποίες σε μεγάλο βαθμό διαποτίζονται από τον εγωιστικό ατομισμό.

Ταυτόχρονα επειδή οι παραδοσιακοί κυρίως αριστεροί κομματικοί μηχανισμοί, οι οποίοι δημιουργήθηκαν κατ' εικόνα και ομοίωση του εκφυλισμένου σοβιετικού πρότυπου, μετατράπηκαν σε γραφειοκρατικά ιερατεία, λειτουργούν μάλλον με κεντρικό άξονα την αυτοσυντήρησή τους.

Ετσι, οδηγούμαστε σε μια λογική κάθε ηγετίσκος και το μαγαζάκι του, κάθε «προσωπικότητα» και μια τάση.

Και το δράμα είναι ότι όσο εντείνονται τα αντιλαϊκά μέτρα τόσο ορισμένες αριστερές δυνάμεις κλείνονται στον εαυτό τους, τόσο δημιουργούνται και νέες αριστερές οργανώσεις, αντί να συσπειρώνονται σε μια αντικαπιταλιστική αντιιμπεριαλιστική βάση όσες ήδη υπάρχουν, λες και ακολουθείται μια αντίστροφη λογική από την καθ' όλα ορθολογική, η ισχύς, αν όχι εν τη ενώσει, κάτι που φαντάζει αδύνατον, τουλάχιστον εν τη κοινή δράση.

Και επειδή ο ηγετικός ρόλος του «αφεντικού» ή της ηγετικής ομάδας εξαρτάται από τη διατήρηση του κάθε μαγαζιού, αυτό το τελευταίο μετατρέπεται σε αυτοσκοπό και αναζητούνται αγωνιωδώς εκείνα που χωρίζουν, ή ακόμη διαμορφώνονται τεχνηέντως τέτοια, ακόμη και εκεί που δεν υπάρχουν, φτάνει να δικαιολογηθεί η αυτόνομη ύπαρξη της κάθε σέχτας. Ακόμη χειρότερα, αντί της κριτικής σκέψης κι ενός πολιτισμού διαλόγου καλλιεργείται ο κομματικός φανατισμός και ανάγεται σε κριτήριο κομματικότητας η χυδαία αντιμετώπιση του όποιου διαφωνούντος και ο κομματικός χουλιγκανισμός.

Ετσι, η αριστερά λειτουργεί κάπως όπως την περιέγραφε ο Τσίρκας στη «Λέσχη»: «Τόσοι άνθρωποι, ναυάγια της καταιγίδας που σαρώνει τον κόσμο, κι αντίς η δυστυχία να τους σμίγει, τους χωρίζει. Λες κι ο καθένας τους φοβάται μην κολλήσει από τον άλλον αρρώστια πιο βαριά απ' αυτή που τον λιώνει».

Μήπως, όμως, μπροστά σε αυτό που διακυβεύεται σήμερα και που δεν είναι άλλο από ζήτημα ζωής ή θανάτου για το ίδιο το μέλλον της ανθρωπότητας, πρέπει όλοι όσοι είμαστε λιγότερο αποξενωμένοι, όσοι δεν έχουμε κανένα όφελος από τα μοναστήρια, να αντιδράσουμε αυτοκριτικά και υπεύθυνα και να ξεπεράσουμε ατομισμούς, μικρότητες, μικροεγωισμούς, παρελθούσες και πιο πρόσφατες διαφορές, και να αναζητήσουμε έναν κοινό τόπο αντίδρασης στη βαρβαρότητα;

Μήπως ήλθε η ώρα να καταλάβουμε ότι ακόμη και για να σώσουμε τα παιδιά μας και τα ίδια το τομάρι τους είναι αναγκαία η απαλλαγή μας από την κυριαρχία του ατομισμού και η κοινή δράση;

Μήπως ήλθε η ώρα να καταλάβουμε ότι, για να πλήξουμε ουσιαστικά το σύστημα, είναι αδύνατον να αντιδρούμε με μπούσουλα τις δικές του κυρίαρχες αξίες ανάμεσα στις οποίες ο ανταγωνισμός και ο ατομισμός αποτελούν ακρογωνιαίους λίθους;

Μήπως, για να «συντρίψουμε πια των αλύσσων (τα) δεσμά και γιγάντια (να) προβάλλει η νικήτρα λευτεριά» όπως έλεγε ο πατέρας μου Τηλέμαχος σε ένα αντιστασιακό τραγούδι που είχε γράψει, πρέπει να σπάσουμε πρώτα τις μικρές προσωπικές αλυσίδες της ιδιώτευσης που μπορεί και να συγκαλύπτεται από κίβδηλες συλλογικότητες;

Μήπως ήλθε η ώρα να κατανοήσουμε ότι σε αυτήν τη φάση που περνάμε το κύριο μέλημά μας πρέπει να είναι η δημιουργία ενός νέου Μετώπου, με χαρακτήρα κοινωνικής αντικαπιταλιστικής πια απελευθέρωσης, ενός Κοινωνικού Απελευθρωτικού Μετώπου, μέσα στο οποίο όποια δύναμη της αριστεράς έχει τα κότσια, ας είναι εκείνη που θα αναδειχτεί ηγεμονεύουσα;

Μήπως ήλθε η ώρα ένα από τα κριτήρια ενίσχυσης, ακόμη και εκλογικής, των αριστερών δυνάμεων να είναι και η στάση τους απέναντι στην κοινή δράση;

Μήπως ήλθε η ώρα να στείλουμε στα μουσεία της ιστορίας και να απομονώσουμε τις ηγεσίες που εγκληματικά αντιστέκονται με ιδιοτέλεια στην κοινή μας δράση και περισυλλογή, αντί να τις εκλιπαρούμε -φωνή βοώντος εν τη ερήμω- να αλλάξουν τακτική;

* Ο Γιώργος Ρούσης είναι Καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου,  grousis@ath.forthnet.gr.

ΠΗΓΗ: Έντυπη Έκδοση, Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία, Σάββατο 30 Απριλίου 2011,  http://www.enet.gr/?i=issue.el.home&date=30/04/2011&id=271382

FED, Η ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ:

…και η ανάγκη εθνικοποίησης των κεντρικών τραπεζών – Μέρος ΙΙΙ

Του Βασίλη Βιλιάρδου*

Συνέχεια από το Μέρος ΙΙ… ΕΠΙΛΟΓΟΣ

 Θα μπορούσε να προτείνει κανείς την κατάργηση των κεντρικών τραπεζών –  αφού «σηματοδοτούν» μία κεντρικά κατευθυνόμενη οικονομία, αντίστοιχη με αυτήν της «κομμουνιστικής σχολής», ενώ έχουν συμβάλλει αρνητικά σε πολλές «διαδικασίες» (ο ρόλος της Τράπεζας της Ελλάδας στην κρίση δανεισμού της χώρας μας, όπως επίσης αυτός των υπολοίπων κεντρικών στην κρίση χρέους της Ευρωζώνης, συμπεριλαμβανομένης της ΕΚΤ, είναι αρκετά «σκοτεινός»).

Έτσι όμως θα δινόταν το δικαίωμα στις εμπορικές τράπεζες να κατευθύνουν αυτές πλέον την οικονομική ζωή μας – ενώ θα επιτρεπόταν στο αόρατο χέρι της ελεύθερης αγοράς του A. Smith να καθορίζει «αυτόματα» τα επιτόκια, εξισορροπώντας τη ζήτηση με την προσφορά, καθώς επίσης τις απαιτούμενες ποσότητες χρήματος, για την ανεμπόδιστη ανταλλαγή των αγαθών και υπηρεσιών μεταξύ των ανθρώπων.

Δυστυχώς όμως ο βρετανός οικονομολόγος είχε κάνει ένα μεγάλο λάθος, «υιοθετώντας» το «trickle down effect» – σύμφωνα με το οποίο ο πλούτος θα μοιραζόταν αυτόματα από πάνω προς τα κάτω, όταν οι πλούσιοι θα κάλυπταν όλες τις ανάγκες τους. Η αναδιανομή των εισοδημάτων δεν λειτούργησε ανάλογα και δημιούργησε τεράστιες ανισότητες (ειδικά όπου προωθείται το ΔΝΤ) – οπότε δεν είναι δυνατόν πια να την εμπιστευθούμε αποκλειστικά και μόνο στο αόρατο χέρι της ελεύθερης αγοράς.       

Προφανώς βέβαια δεν μπορούμε να επιστρέψουμε στον κανόνα του χρυσού, αφού οι υφιστάμενες ποσότητες του ευγενούς αλλά ουσιαστικά άχρηστου μετάλλου, σε σχέση με τις σημερινές παγκόσμιες χρηματικές ροές, είναι αδύνατον να καλύψουν τις ανάγκες μας. Θα μπορούσαμε φυσικά να υιοθετήσουμε ένα καλάθι νομισμάτων/χρυσού ή να επιτρέπουμε στις εμπορικές τράπεζες να διαθέτουν, να διαφυλάσσουν  και να δανείζουν τόσα χρήματα μόνο, όσες οι αποταμιεύσεις των πολιτών τους. Εν τούτοις, θεωρούμε ότι είναι πολύ δύσκολο να ελεγχθούν αυτές οι διαδικασίες – πόσο μάλλον όταν τα σημερινά κράτη αδυνατούν να ανταπεξέλθουν με τις βασικές τους υποχρεώσεις. 

Τέλος, δεν μπορούμε να αποφύγουμε το δανεισμό, αφού χωρίς αυτόν είναι αδύνατον να υπάρξει πρόοδος μέσα στο σύστημα της καπιταλιστικής οικονομίας. Χωρίς δανεισμό είναι πολύ δύσκολη η χρηματοδότηση των κεφαλαιουχικών προϊόντων, αυτών καλύτερα που απαιτούν χρόνο «κατασκευής» που υπερβαίνει τα δύο έτη – οπότε η «δυτική υπεροχή» και η πρόοδος της, στηριζόμενη κυρίως σε αυτά τα αγαθά και όχι στα καταναλωτικά, θα έπαυε να υπάρχει.       

Επομένως, αυτό που απομένει σε μία «μικτή Οικονομία» ως η καλύτερη «λύση», σε μία οικονομία δηλαδή που πιστεύει σε ένα όσο το δυνατόν μικρότερο κράτος (το οποίο όμως συνεχίζει να έχει στην κατοχή του τις κοινωφελείς και τις στρατηγικές επιχειρήσεις), καθώς επίσης στην ιδιωτική πρωτοβουλία (στην  οποία θα πρέπει να τοποθετούνται όρια διασφάλισης του ελεύθερου ανταγωνισμού, ενώ οφείλει να ελέγχεται), δεν είναι άλλο από την κρατικοποίηση των κεντρικών τραπεζών – με τις εμπορικές να παραμένουν στον ιδιωτικό τομέα.  

Οι κεντρικές τράπεζες οφείλουν να είναι εξ ολοκλήρου δημόσιοι οργανισμοί, ανεξάρτητοι από τον ιδιωτικό τραπεζικό τομέα, από τους ιδιώτες επενδυτές, καθώς επίσης από τις κυβερνήσεις – αποτελώντας τον τέταρτο πυλώνα της κρατικής εξουσίας. Δίπλα στις τρείς ανεξάρτητες εξουσίες, στην εκτελεστική (κυβέρνηση), στη νομοθετική (κοινοβούλιο) και στη δικαστική, οφείλει να προστεθεί η νομισματική εξουσία – ένας δημόσιος θεσμός δηλαδή, ο οποίος να έχει το προνόμιο, το αποκλειστικό δικαίωμα καλύτερα της δημιουργίας των νόμιμων και αποδεκτών μέσων ανταλλαγής: των εκάστοτε χρημάτων και νομισμάτων.

Με τον τρόπο αυτό θα είχε τη δυνατότητα το κράτος να δανείζεται άτοκα – με μέτρο φυσικά και υπό τον διαρκή έλεγχο των υπολοίπων τριών εξουσιών, καθώς επίσης των Πολιτών του. Έτσι θα μπορούσε να λειτουργήσει καλύτερα, όσον αφορά τις ανάγκες του συνόλου της κοινωνίας – ενώ θα είχε τη δυνατότητα να κατευθύνει ορθολογικότερα την ποσότητα χρήματος (επίσης τα βασικά επιτόκια κλπ), χωρίς να δημιουργούνται οι κερδοσκοπικές φούσκες, οι  υφέσεις και οι  πληθωρισμοί από τις μανιοκαταθλιπτικές, αχόρταγες «αγορές».    

Στην αμερικανική χρηματοοικονομική ιστορία έχουν υπάρξει πολλά εντυπωσιακά παραδείγματα, τα οποία αποδεικνύουν ότι κάτι τέτοιο είναι εφικτό, σύμφωνα με αρκετούς οικονομολόγους. Εν τούτοις όμως, αφενός μεν η επιρροή της βρετανικής αποικιοκρατικής δύναμης, αφετέρου το ιδιωτικό τραπεζικό σύστημα (οι διεθνείς τοκογλύφοι), «τορπίλιζαν» κάθε φορά τις προσπάθειες των κυβερνήσεων να το επαναφέρουν.

Το αποτέλεσμα ήταν να παραμένουν τόσο οι Η.Π.Α., όσο και ο υπόλοιπος κόσμος, κάτω από τη δικτατορία του καρτέλ των πολυεθνικών τραπεζών, μετόχων των κεντρικών και υπό την ηγεσία της Τράπεζας Διεθνών Διακανονισμών της Βασιλείας – μίας ιδιωτικής ουσιαστικά τράπεζας, με κρυφό μετοχολόγιο, όπως πολλές άλλες κεντρικές, στην οποία κανένα δικαστήριο, καμία κυβέρνηση και κανένα κράτος δεν επιτρέπεται να επέμβει, ελέγχοντας τις δραστηριότητες της.

Όπως έχουμε αναφέρει δε χαρακτηριστικά, εάν θελήσει να επισκεφθεί κανείς τα 18όροφα κεντρικά, απομονωμένα και «μυστικοπαθή» γραφεία της, δίπλα από το σιδηροδρομικό σταθμό της Βασιλείας, οφείλει να γνωρίζει ότι εισέρχεται σε διεθνές έδαφος – αφού η Ελβετική αστυνομία δεν έχει καμία δικαιοδοσία.

Βασίλης Βιλιάρδος (copyright), Αθήνα, 01. Μαΐου 2011, viliardos@kbanalysis.com      

* Ο κ. Β. Βιλιάρδος είναι οικονομολόγος, πτυχιούχος της ΑΣΟΕΕ Αθηνών, με μεταπτυχιακές σπουδές στο Πανεπιστήμιο του Αμβούργου. Έχει εκδώσει πρόσφατα το βιβλίο «Η κρίση των κρίσεων», το οποίο περιλαμβάνει επιλεγμένα οικονομικά άρθρα του 2009.

ΠΗΓΗ: http://www.casss.gr/PressCenter/Articles/2337.aspx