Ελλάς, το μεγαλείο σου!

 Παρακολούθησα το – κατά τη γνώμη μου – ριάλιτι σόου, σχετικά με τους μεγάλους Έλληνες.

 

Του παπα Ηλία Υφαντή

 

Ειλικρινά πιο αλλοπρόσαλλο κατασκεύασμα δεν θα μπορούσε να υπάρξει. Αλήθεια, πώς κρίθηκαν ανόμοιοι άνθρωποι, που έζησαν σε ανόμοιες εποχές, με ανόμοια μέτρα!

Σε τελική ανάλυση αυτό, που αποδείχτηκε δεν ήταν ποιος ή ποιοι είναι οι πιο μεγάλοι Έλληνες, αλλά πόσο μικροί είναι αυτοί, που θέλησαν να τους μετρήσουν…

 Γιατί βέβαια μεγάλοι Έλληνες υπάρχουν. Και μάλιστα πολλοί. Και επειδή ακριβώς είναι μεγάλοι δεν έχει καμιά ανάγκη η μεγαλοσύνη τους απ' τη δική μας επιβεβαίωση ή αμφισβήτηση.

Ποια, τάχα, ανάγκη μπορεί να έχει και τι να φοβηθεί η υστεροφημία του Ομήρου; Και ποιος μπορεί να τον συγκρίνει με τον ένα ή τον άλλο τυχάρπαστο και να τον βγάλει από το κάδρο της μεγαλοσύνης του! Μήπως κάποιοι απ' αυτούς, που κουκουλώνουν ή χειροκροτούν της διαφθορά;

Γιατί ο μεγάλοι – όπως ο Όμηρος – διασκελίζουν τα σύνορα της πατρίδας τους. Και κάνουν τα δημιουργήματα της σκέψης τους ή τα οποιαδήποτε άλλα κατορθώματά τους κοινό κτήμα της ανθρωπότητας. Κι αν οι συντοπίτες τους, τους αποδοκιμάσουν κάποιοι άλλοι αλλού πολλαπλάσια θα τους αγαπήσουν  και θα τους θαυμάσουν…

Και δεν διασκελίζουν μόνο τα σύνορα. Αλλά και τους αιώνες. Και τις χιλιετηρίδες. Και παραμένουν το ίδιο ζωντανοί σε κάθε εποχή, όπως και όταν ζούσαν. Και πολλές φορές περισσότερο ζωντανοί απ' όσο ήταν στην εποχή τους. Όπου η βαριά σκιά τους προκαλούσε το φθόνο και τη αμφισβήτηση των συγκαιρινών τους. Και πολύ συχνά το διωγμό τους ή και τη θανάτωσή τους.

 Αλλά «ουδέν κακόν αμιγές καλού». Γιατί δόθηκε, έτσι, αφορμή να πληροφορηθούν κάποιοι κι άλλοι να θυμηθούνε ότι δίπλα στους δικούς τους «μεγάλους», που ο χρόνος θα σβήσει τα ίχνη τους, υπάρχει και κάποιος Σωκράτης ή κάποιος Πλάτωνας ή κάποιος Αριστοτέλης, που οι παγκόσμιες αυτοκρατορίες τους αντέχουν μέσα στις χιλιετηρίδες…

 

Όλοι αυτοί πατούν πάνω στη σκόνη των λιλιπούτειων, που με τις προκρούστειες μεζούρες τους πάνε να τους αξιολογήσουν και να τους θάψουν στις κονσέρβες της ημιμάθειάς τους. Και προχωρούν, για να φωτίσουν με τη λάμψη τους τις εσχατιές του μέλλοντος…

 

Παπα-Ηλίας, 20-05-2009

Ελληνικό κράτος, 21ος αιώνας: Παιδεία ή Εκπαίδευση;
Το παράδειγμα των Μουσικών Σχολείων – Το μάθημα της μουσικής

 

«ΣΧΟΛΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΒΙΒΛΙΑ ΣΤΗ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ»

8ο Εκπαιδευτικό Συνέδριο της ΟΛΜΕ – Χανιά 8-10/5/2008
Προσυνέδριο Θεσσαλονίκης – Φιλοσοφική Σχολή ΑΠΘ 16/4/2008

Του Στέργιου Ζυγούρα

Αγαπητοί συνάδελφοι, θα προτιμήσω να σας προσφωνήσω «αγαπητοί συμπολίτες», καθώς σ' ένα συνέδριο με θέμα «σχολικά προγράμματα και βιβλία», εύκολα η συζήτηση και ο προβληματισμός μεταφέρεται σε γενικότερο επίπεδο στο επίπεδο των πρωτογενών προβλημάτων, εκεί που φαίνεται να πάσχει η εποχή μας στην τάση μετατροπής του Σχολείου που παράγει Πολίτες, σε Σχολείο που παράγει Πελάτες. Ας ξεκινήσουμε λοιπόν με ερωτήματα στο επίπεδο του αυτονόητου:

Παιδεία ή Εκπαίδευση; Λειτουργός της παιδείας ή Εκπαιδευτικός; Γενική ή Ειδική παιδεία στην α΄ και β΄ βαθμίδα; Σφαιρική ή κατακερματισμένη γνώση; Μορφωτικό-ανθρωπιστικό ιδεώδες ή επαγγελματική κατάρτιση; Βαυκαλιζόμαστε με τις πρώτες, ενώ βολευόμαστε ή ανεχόμαστε τις δεύτερες επιλογές;

Το παράδειγμα της «καλλιτεχνικής παιδείας», της «αισθητικής αγωγής» και ειδικότερα της «μουσικής αγωγής» και των Μουσικών Σχολείων είναι από τα προσφορότερα για να δούμε την απόσταση μεταξύ λόγων και έργων στην παιδεία να δούμε πώς από το άρθρο 16 §2 του Συντάγματος μένει -σχεδόν πάντα- μόνο η «επαγγελματική αγωγή», κι αυτή όμως καχεκτική, χωρίς στήριξη στην πολύπλευρη προσωπικότητα του «ελεύθερου, πολίτη», στην οποία οφείλει/έπρεπε να στοχεύει η ΠΑΙΔΕΙΑ.

Στα πρώτα ερωτήματα, μπορεί κάποιος να προσθέσει:

Επιστήμη χωρίς Τέχνη; Παιδεία χωρίς Πολιτισμό; Ύλη χωρίς Ενέργεια;

Όλα τα ερωτήματα, αφορούν και επηρεάζουν καθοριστικά το μάθημα της μουσικής στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια παιδεία, που κινείται μεταξύ της κατακερματισμένης εγκυκλοπαιδικής-επιστημονικής γνώσης και της επαγγελματικής κατάρτισης. Επίσης, η μουσική κυριαρχεί ως σταθερό, (παθητικό) εξωτερικό ερέθισμα (καταχωρημένος ήχος/εικόνα) που επιστημονικά επιδιώκεται να διακρίνεται ως προς την ποιότητα (καλή μουσική, επιλογή συνθέσεων). Αυτά όμως σε δεύτερο επίπεδο, καθώς σε πρώτο, κυριαρχεί η «καλλιέργεια της ικανότητας για αισθητική απόλαυση» (Π.Ι., ΔΕΠΠΣ Μουσικής, 2001). Εύκολα κάποιος μπορεί να διαπιστώσει, τόσο από το ΑΠΣ, όσο και από τα νέα βιβλία ότι εδώ η «αισθητική» δεν αφορά στον κλάδο της φιλοσοφίας, και η «απόλαυση» δεν παραπέμπει στην αρχαία ψυχική-πνευματική «τέρψη». Πρόκειται για μετάφραση αγγλικού όρου, που όπως και η «δημιουργικότητα», δεν έχουν αποδοθεί ορθά στα ελληνικά, ούτε όμως και σε ορθά ελληνικά. Συνεπώς, η «aesthetic sensitivity» και η «creativity», οι οποίες αρχικά χρησιμοποιήθηκαν σε μια προσπάθεια άρσης των αδιεξόδων της εξειδικευμένης, τεχνικής μουσικής παιδείας που επικράτησε επί δύο αιώνες περίπου (και) στο αγγλοσαξωνικό σύστημα, έγιναν στην Ελλάδα ο πυρήνας της εύκολης λύσης: copy-paste! Θα πρέπει να δει αυτό το παράδειγμα η σημερινή κυβέρνηση που δια στόματος του Υπουργού Παιδείας δηλώνει: «Το συγκριτικό πλεονέκτημα της Ευρώπης μας είναι η πολυμορφία της. Δεν πρέπει να κλωνοποιήσουμε τους πολιτισμούς μας, αλλά να σεβαστούμε την Ευρώπη των πατρίδων. Πρέπει να αντιστοιχήσουμε, αλλά όχι να εναρμονίσουμε, με την έννοια της εξομοίωσης, τα εθνικά εκπαιδευτικά μας συστήματα.» (Βουλή, 18-12-07).

Παρά το προβληματικό ΔΕΠΠΣ, τα βιβλία του Δημοτικού διαφέρουν σημαντικά μεταξύ τους, με αυτό της Ε΄ Δημοτικού να ξεχωρίζει προς το καλύτερο. Όπως σωστά τόνισε και η κ. Χατζηβαρίτη, η (πανάκεια) «διαθεματικότητα» που συνήθως καταλήγει να γίνει αποσπασματικότητα, έχει αποτελέσει κατά περίπτωση ανασταλτικό παράγοντα για το αντικείμενο της μουσικής που είναι κατ' αρχήν προφορικό. Είναι θετικό το ότι υπάρχουν για πρώτη φορά βιβλία μουσικής στην πρωτοβάθμια, όπως και βιβλία δασκάλων και τετράδια εργασιών για τους μαθητές και ένα CD-ROM. Ανησυχητικό όμως είναι το γεγονός ότι η μουσική τείνει να αντιμετωπίζεται σε σημαντικό βαθμό ως κατακερματισμένη ηχοκινητική διαδικασία, ως εγκυκλοπαιδισμός, ως επιστημονική γνώση/γραπτή διαδικασία και ως διαδικασία παθητική/καταναλωτική. Επί πλέον με την επίκληση των αναγκών μιας σημερινής «πολυπολιτισμικής κοινωνίας» αντιμετωπίζονται κατά περίπτωση με υποτίμηση οι ελληνικές πολιτισμικές παραδόσεις, ενώ μέσα σ' ένα αστικό πλαίσιο αντιμετώπισης και στον αντίποδα των παλιών βιβλίων, απουσιάζουν οι αναφορές σε ιστορικές και σε προφορικές παραδόσεις. Το μοναδικό βιβλίο για τις τρεις τάξεις του Γυμνασίου είναι ένα ανθολόγιο (βιβλίο καθηγητή), κάτι θετικό κατ' αρχήν από την άποψη της έμφασης που δίνεται στην μουσική ως διαδικασία πρακτική. Το ανθολόγιο έχει καλή χωρο-χρονική ισορροπία και καταλόγους θεμάτων, περιοχών που διευκολύνουν και καθοδηγούν. Δημιουργείται όμως έτσι μια σημαντική αντίθεση μεταξύ πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας προσέγγισης, ενώ δεν τηρείται ούτε το ΔΕΠΠΣ.
Όσα ειπώθηκαν ήταν απαραίτητα για να τονιστούν δύο στοιχεία:

α) το ΥπΕΠΘ αντιμετωπίζει τη μουσική ως διδακτικό αντικείμενο που δεν στοχεύει κατ' αρχήν στο ύφος/ήθος και στην εξερεύνηση εσωτερικού και εξωτερικού κόσμου [i].

β) τα Μουσικά Σχολεία έχουν θεσμικά κενά από την ίδρυσή τους και τείνουν δια του άγραφου νόμου να υιοθετούν τη μουσική ως ειδική εκπαίδευση που αντιφάσκει με το χαρακτήρα της δευτεροβάθμιας παιδείας. Τείνουν έτσι να πάρουν το χαρακτήρα Μ.Σ.= ένα σχολείο + ένα Ωδείο κι αυτό όταν η Ωδειακή παιδεία, η βάση της εκπαίδευσης των διδασκόντων στα Μουσικά Σχολεία ανήκει σε άλλο υπουργείο (ΥπΠΟ) με τρόπο που μόνο προβλήματα προκαλεί.

Τα Μουσικά Σχολεία έχουν εγκατάλειψη από την Πολιτεία, αντίστοιχη με αυτή που ανέφερε ο κ. Ματζιάρης για τα Ειδικά Σχολεία, ενώ η μουσική ως αντικείμενο πάσχει από την ίδια, αντιφατική, υποτιμημένη υπερτίμηση που ανέφερε και ο κ. Καμτσίκης για τη φυσική αγωγή. Πού βρίσκεται τοποθετημένη η μουσική παιδεία των Μουσικών Σχολείων; Στην επαγγελματική κατάρτιση (Δ/νση ΣΕΠΕΔ)! Τι είναι μεταξύ άλλων τα Μουσικά Σχολεία σύμφωνα με τον ιδρυτικό νόμο του 1988; Σχολεία από τα οποία οι νέοι αποφοιτούν «…χωρίς να υστερούν σε γενική παιδεία..»! Η έλλειψη Διεύθυνσης Μουσικών Σπουδών στο ΥπΕΠΘ είναι εμφανής. Η Καλλιτεχνική Επιτροπή είναι τόσο ελλιπής θεσμός, ώστε με μια αλλαγή υπουργού να μετατρέπεται από απόλυτο διαχειριστή κρίσιμων θεμάτων (όπως η αξιολόγηση του υπό πρόσληψη προσωπικού) σε απόλυτο απόντα. Μέσα σ' αυτή την κατάσταση και με δεδομένη την ελληνική συνήθεια της προχειρότητας, διατρέχουμε άμεσα τον κίνδυνο, η κραυγαλέα έλλειψη ΑΠΣ για τα Μουσικά Σχολεία να αντιμετωπιστεί στο επίπεδο μιας τεχνικής ταξινόμησης της «ύλης» με βάση τα κριτήρια της υπάρχουσας Ωδειακής παιδείας. Η Καλλιτεχνική Επιτροπή έχει δηλώσει ότι ΑΠΣ για τα Μουσικά Σχολεία βρίσκονται ήδη υπό επεξεργασία. Όπως συνήθως, στην Ελλάδα ο διάλογος με τη βάση γίνεται είτε προσχηματικά, είτε καθόλου. Σήμερα ζούμε τη δεύτερη περίπτωση, κι όλα αυτά όταν η ίδια η «μουσική» είναι από τα αντικείμενα που προσελκύουν την εισχώρηση ιδιωτικών πρακτικών, μέσα στο γενικευμένο πλαίσιο της μετατροπής του δημόσιου σχολείου σε σχολείο της αγοράς.

Πόσα χρήματα δίνει το κράτος για τη μουσική παιδεία; Φαίνεται από την έγκαιρη στελέχωση των μουσικών σχολείων, από την κατάργηση των προπαρασκευαστικών τμημάτων του δημοτικού, από τη διαιώνιση του παράνομου και εξευτελιστικού «θεσμού» της ωρομισθίας, από τα προβλήματα και τα διαφαινόμενα σκάνδαλα στη μετακίνηση των μαθητών, από την εγκατάλειψη του μοναδικού Κρατικού Ωδείου, από την προχειρότητα της προεκλογικής ανακοίνωσης για ίδρυση «Ακαδημίας Τεχνών» (Μάιος 2007).

Παιδεία και Πολιτισμός! Πόσες φορές το έχουμε ακούσει από κυβερνητικά χείλη, από χείλη παραγόντων της παιδείας και πόσα θαυμαστικά ακολουθούσαν; Πού βρίσκεται ο «πολιτισμός» στη δευτεροβάθμια παιδεία; Στο «κρυφό πρόγραμμα», δηλαδή εκτός ωρολογίου προγράμματος και στους μαθητικούς καλλιτεχνικούς αγώνες του ΥπΕΠΘ.

Και πώς εννοεί το επίσημο κράτος τον «πολιτισμό» στην παιδεία; Πώς εννοεί την πολιτισμική παιδεία; Με την έννοια που είναι τοποθετημένη στο ομώνυμο υπουργείο; Με τις προτάσεις «πολιτισμού» στη σελίδα του πρωθυπουργού; (αξιοπρόσεκτος είναι και ο πρώτος σύνδεσμος στην κατηγορία «αθλητισμός»: ΟΠΑΠ). Με την υιοθέτηση από πλευράς ΥπΕΠΘ της κοινής ευρωπαϊκής ταυτότητας και της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης που στηρίζεται στο Άαχεν, στο 800 μ.Χ. και στον Καρλομάγνο;

Σε μια πολιτεία με παράδοση στην αναξιοκρατία, σε μια πολιτεία που διακατέχεται από αισθήματα πολιτισμικής μειονεξίας, σε μια πολιτεία που άλλα λέει κι άλλα κάνει, ποιοι τελικά στελεχώνουν τις θέσεις συμβούλων και παρέδρων του Π.Ι., ποιοι διαμορφώνουν τους παιδαγωγικούς στόχους, ποιοι αξιολογούν τα σχολικά «διδακτικά πακέτα», ποιοι επιμορφώνουν το διδακτικό προσωπικό; Γιατί σήμερα μας ζητείται εντός 48ώρου να καταθέσουμε προτάσεις ως σύλλογοι διδασκόντων για την επιμόρφωσή μας; Γιατί για δεύτερη φορά μετά την «ονοματοδοσία των σχολείων» επιλέγεται μια διαδικασία εξπρές και μάλιστα, τώρα, χωρίς κεντρικό έγγραφο, σε επίπεδο Δ/νσεων Δ/θμιας Εκπ/σης;

Πώς μπορούμε να επηρεάσουμε τα πράγματα; Με το να είμαστε παρόντες κατ' αρχήν και κάνοντας πράξη το σύνθημα της ΟΛΜΕ για το συνέδριο αυτό: γιατί τα σχολικά προγράμματα και βιβλία είναι πολύ σοβαρή υπόθεση για την αφήσουμε στους "ειδικούς". Όντας «ειδικοί», πρέπει να πάψουμε να είμαστε πολίτες;

Στο ερώτημα «παιδεία ή εκπαίδευση;» απαντούμε: «πρώτα παιδεία, ύστερα εκπαίδευση!»

16-4-2008, Στέργιος Ζυγούρας, Καθηγητής στο Μ.Σ.Θ.

 

ΠΗΓΗ:   http://users.sch.gr/szygouras/themata/paideia-ekpaideysh.htm

---

[i]  Μούσα > μάω – μώ = ερευνώ

Η Γεωπολιτική συνείδηση της Ορθοδοξίας  

Της Χριστίνας Π. Μέλλιου*

 

Η Ν/Α Μεσόγειος και τα Βαλκάνια αποτελούν περιοχές που διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στην ανθρώπινη Ιστορία και οι οποίες στις παρούσες συνθήκες συνδέονται με τον παράγοντα «ενέργεια» και τον παράγοντα «ενεργειακοί πόροι».

Στην Ν/Α Μεσόγειο και τα Βαλκάνια επίσης, η Ορθοδοξία αποτελεί βασικό συνδετικό κρίκο που ενώνει από τα χρόνια του Βυζαντίου έως σήμερα τους πληθυσμούς των περιοχών αυτών με ένα ενιαίο θρησκευτικό παρελθόν. Η διασύνδεση επομένως «Ορθοδοξίας» και «Γεωπολιτικής» είναι πέρα ως πέρα αληθινή και υπαρκτή.

Ο «δεσμός» αυτός είναι σε θέση να καταδείξει τον τρόπο με τον οποίο η Ορθοδοξία μπορεί να αναγνωρισθεί ως ενεργός παράγοντας του σύγχρονου παγκόσμιου γίγνεσθαι.

Η ιστορία της Ευρώπης έχει εξελιχθεί με βάση διάφορους γεωγραφικούς «πυρήνες»:

 Β/Δ Ευρώπη, Ν/Δ Ευρώπη, Κεντρική Ευρώπη, Ν/Α Ευρώπη, Ανατολική Ευρώπη-Ρωσία. Από αυτούς τους «πυρήνες» θεωρούμε ότι, σχετικά με την παρούσα μελέτη, αυτός της Ανατολικής Ευρώπης-Ρωσίας χρήζει ιδιαίτερης ανάλυσης από κοινού με αυτόν της Ν/Α Ευρώπης- Ν/Α Μεσογείου.

Η ανατολική πλευρά της Ευρώπης αποτελείται από τέσσερις, ιδιαιτέρων πολιτισμικών χαρακτηριστικών, «κόσμους»: τον ρώσο-ουκρανικό, τον βαλτικό, τον κέντρο-ευρωπαϊκό, και τον βαλκανικό. Η ανατολική πλευρά της Μεσογειακής λεκάνης αποτελείται, από άποψη θρησκειών, από τρεις «κόσμους»: τον χριστιανικό, τον μουσουλμανικό και τον ιουδαϊκό. Η πολιτική σταθερότητα αυτών των «κόσμων», αποτελεί ζήτημα υψίστης σημασίας για την οικονομική ευημερία της Δύσης, μιας και αυτές οι περιοχές αποτελούν τον «ομφάλιο λώρο» μεταξύ της αναπτυγμένης οικονομικά Ευρώπης και των περιοχών που «στηρίζουν» την ανάπτυξη αυτή. Ταυτοχρόνως, οι τελευταίες αυτές περιοχές αποτελούν τον ξεχασμένο «μη υλιστικό πυρήνα» από τον οποίο άντλησε η Δυτική Ευρώπη όλες τις πνευματικές, ηθικές, θρησκευτικές αντιλήψεις που την βοήθησαν στην οικοδόμηση εκείνων των πτυχών του πολιτισμού της, οι οποίες στάθηκαν επωφελείς για τον άνθρωπο.

Στη Ν/Α Μεσόγειο και τα Βαλκάνια η Ορθοδοξία αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό της πολιτισμικής ταυτότητας των πληθυσμών. Αποτελεί συνδετικό κρίκο που ενώνει, από τα χρόνια του Βυζαντίου έως σήμερα, τους πληθυσμούς αυτούς με ένα ενιαίο θρησκευτικό παρελθόν. Είναι σημείο αναφοράς στις παραδόσεις και τις τέχνες των λαών αυτών και αποτελεί, εν μέρει, την πηγή της εθνικής τους αφύπνισης αλλά και διαθέτει σημαντική επιρροή των πολιτικών τους σχεδιασμών. Η Ορθοδοξία στον χώρο της Ν/Α Μεσογείου και των Βαλκανίων, με τον εδώ και αιώνες διμερή ανταγωνισμό της με τον μουσουλμανικό κόσμο αλλά και τον δυτικό χριστιανισμό, που αντιπροσωπεύεται κυρίως από τον Ρωμαιοκαθολικισμό, αποτέλεσε και αποτελεί οργανικό στοιχείο ποικίλων εθνικών αναγεννήσεων και εθνικών ανεξαρτησιών. Σε ένα γενικότερο πλαίσιο, η έννοια της εθνικής ταυτότητας στον παραπάνω γεωγραφικό χώρο, αλλά και του εθνικού γεωγραφικού προσδιορισμού, δεν μπορεί να έχει νόημα δίχως την μόνιμη αναφορά στην πολιτισμική και θρησκευτική επιρροή. Και ειδικότερα, τόσο τα εδαφικά στοιχεία όσο και τα εθνικά ιδεολογήματα που έχουν εν μέρει διαμορφωθεί από τις θρησκευτικές πραγματικότητες, τις οφειλόμενες στην Ορθοδοξία.

Η Ν/Α Μεσόγειος και τα Βαλκάνια αποτελούν περιοχές που διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στην ανθρώπινη Ιστορία και οι οποίες στις παρούσες συνθήκες συνδέονται με έναν από τους σπουδαιότερους παράγοντες που σχετίζονται με την διατήρηση του υψηλού βιοτικού επιπέδου, το οποίο η ανθρωπότητα με πολλούς κόπους έχει κατορθώσει να διασφαλίσει: τον παράγοντα «ενέργεια» και «ενεργειακοί πόροι». Σύμφωνα με τα παραπάνω, η εξασφάλιση του «υλικού» παράγοντα -δηλ. της «ενέργειας»- συνδέεται με την εξασφάλιση «ηρεμίας» στις προαναφερθείσες «πολιτισμικές» περιοχές, στις οποίες τα πάθη -δηλ. η μη λογική- μπορούν να αποτελέσουν το φυτίλι διαφόρων κοινωνικών, πολιτικών και θρησκευτικών εκρήξεων. Ένα σκίρτημα και μόνο στην παραπάνω περιοχή, περιοχή όπου η Ορθοδοξία διαδραματίζει έναν από τους πιο σημαντικούς πολιτιστικούς ρόλους στον κόσμο, αρκεί για να μεταβληθεί η γεωπολιτική ισορροπία σε παγκόσμιο γεωπολιτικό κυκλώνα. Και ακριβώς επειδή η Ορθοδοξία αποτελεί τον αιώνιο καταλύτη υποφωσκουσών συμπεριφορών, γίνεται αντιληπτό ότι η Ορθοδοξία μπορεί να αποτελέσει σημαντικό παράγοντα για την ομαλή επίλυση των σοβαρών προβλημάτων της ανθρωπότητας, επειδή έχει την δυνατότητα να προσφέρει την πνευματική διάσταση που τόσο λείπει σήμερα.

Σε αυτό το σημείο, προκειμένου να γίνουν κατανοητά τα προαναφερόμενα, πραγματοποιούμε μια περιγραφή του γεωπολιτικού χάρτη της λεκάνης της Μεσογείου, όπως αυτός εμφανίζεται με τα σημερινά δεδομένα.
Η Μεσόγειος ορίζει έναν οριζόντιο άξονα αγγλοσαξονικής επιρροής με 4 «σημεία στήριξης»: 

α) Γιβραλτάρ

β) Μάλτα

γ) Κρήτη

δ) Κύπρος

Σημαντικοί οδοί εμπορίου, επικοινωνιών αλλά και στρατηγικής σημασίας, είναι οι 2 κάθετοι ως προς τον οριζόντιο άξονα:

α) Αδριατική

β) Αιγαίο

Στην περίπτωσή μας θα επικεντρωθούμε στον άξονα του Αιγαίου και στο ανατολικό άκρο του οριζόντιου άξονα.

Είναι αδιαμφισβήτητο και ιστορικά αποδεδειγμένο ότι η περιοχή του Αιγαίου αλλά και της «θύρας» του Βοσπόρου καθόρισαν σημαντικές γεωπολιτικές εξελίξεις ήδη από την εποχή του Χαλκού. Πολλώ δε μάλλον, τον 20ο αιώνα, όταν και διαμορφώθηκε η σημερινή πολιτικό-οικονομική ισχύς της  Δύσης, η οποία στηρίχτηκε στην εκμετάλλευση του ανθρώπινου δυναμικού και των φυσικών πρώτων υλών της Εγγύς και Μέσης Ανατολής.

Ειδικότερα σε ό,τι έχει να κάνει με την σχέση Ελλάδος/Τουρκίας -σχέση που υπαγορεύεται πρωτίστως από γεωγραφικούς λόγους- μπορεί κάποιος εύκολα να παρατηρήσει ότι η περιοχή του Αιγαίου δεν αξιοποιήθηκε από ελληνικής πλευράς όσο έπρεπε, χρησιμοποιούμενη ως γεωπολιτικό διακύβευμα, σε αντίθεση με την Τουρκική πλευρά, η οποία διεκδικούσε μερίδιο της κυριαρχίας της επί του Αιγαίου, χρησιμοποιώντας ως «μοχλό» την σπουδαιότητα του διαύλου Βοσπόρου-Δαρδανελίων. Με τον τρόπο αυτό η Τουρκία συνέχισε και συνεχίζει την επιτυχημένη πολιτική η οποία εδράζεται στο ότι αυτή αποτελεί την μοναδική «γέφυρα»1 μεταξύ δυο ηπείρων: Ευρώπης και Ασίας. Εμφανίζεται δε η Τουρκία ιδιαιτέρως ενισχυμένη στην άσκηση της πολιτικής αυτής όχι μόνο επειδή προβάλει επιτυχώς τα τελευταία 80 χρόνια την κοινή αντίληψη πολιτικών, στρατιωτικών και οικονομικών ιθυνόντων, περί κοινού οφέλους και κινδύνων, αλλά και διότι εκμεταλλεύτηκε όσο το δυνατόν καλύτερα την νέα διαμόρφωση ισορροπιών που προέκυψαν μετά το 1991 και το 2003 τόσο στην Μέση Ανατολή όσο και στην πρώην Ανατολική Ευρώπη.

Στο πλαίσιο του παγκοσμίου «παιγνίου» ισορροπιών ισχύος, μια από τις σημαντικές παραμέτρους της άσκησης εξωτερικής πολιτικής ήταν και είναι αυτή του πολιτισμού. Στην έννοια του πολιτισμού βεβαίως εμπεριέχεται και η θρησκεία. Η σημασία της θρησκείας για το σύμπλοκο της Ν/Α Μεσογείου, και ειδικότερα για την Ελλάδα, γίνεται εύκολα κατανοητή, αν σκεφτούμε ότι στις περιοχές αυτές διαβιούν κοινωνίες οι οποίες έχουν δομηθεί βάσει αριστοτελικών και ιουδαϊκών προτύπων. Άρα οι κοινωνίες αυτές προσδίδουν ιδιαίτερη σημασία στο «συναίσθημα» ως παράγοντα δημιουργίας κοινωνικών σχέσεων και κατ΄ επέκταση, πολιτικής.

ii) Ανατολικό άκρο αγγλοσαξονικού άξονα επιρροής (Ν/Α Μεσόγειος)

Η σημασία της περιοχής αυτής είναι άμεσα συνδεδεμένη με τις εξελίξεις στον προαναφερθέντα γεωγραφικό χώρο, δηλαδή αυτόν του Αιγαίου. Ως Ν/Α Μεσόγειο θα ορίσουμε την περιοχή που περιλαμβάνει την Κύπρο, την Αίγυπτο και την Εγγύς Ανατολή. Η Κύπρος προβάλει ως «παρατηρητήριο» απ' όπου εποπτεύονται τα τεκταινόμενα σε έναν τεράστιο γεωγραφικό χώρο που περιλαμβάνει τον Καύκασο, την Κεντρική Ασία, την λεγόμενη Ν/Δ Ασία (Αφγανιστάν, Πακιστάν, Ιράν, Περσικό Κόλπο) και βεβαίως τα κράτη που ανήκουν στα απέναντι από την Κύπρο παράλια (Συρία, Λίβανο, Ισραήλ). Βεβαίως, στην περιοχή της Ν/Α Μεσογείου καταλήγουν (αλλά και σχεδιάζονται) σημαντικότατοι ενεργειακοί αγωγοί οι οποίοι από κοινού με την διώρυγα του Σουέζ κρατούν την ευημερία και την οικονομική επιβίωση της Δύσης στα σημερινά επίπεδα. Επίσης, ιδίας και ίσως σπουδαιότερης σημασίας είναι το γεγονός ότι στην Ν/Α Μεσόγειο εντοπίζεται ο νέος «εχθρός» της Δύσης, δηλαδή το Ισλάμ, όπως αυτό ερμηνεύεται και παρερμηνεύεται για την επιδίωξη στρατηγικών και άλλων σκοπών.

Από τα παραπάνω προκύπτει ότι η Τουρκία είναι σχεδόν υποχρεωμένη να ασκεί επιθετική εξωτερική πολιτική, ακολουθώντας τις «γραμμές» της νέας παγκόσμιας τάσης που υπαγορεύει ότι τον σημαντικότερο ρόλο σήμερα διαδραματίζουν οι ιδέες/ιδεοληψίες και οι «πολιτισμικές/πολιτιστικές επιθέσεις».

Μεσούσης της παγκόσμιας ανακατανομής ισορροπιών ισχύος το 1991, εκλέγεται στον Οικουμενικό Θρόνο ο κ. Βαρθολομαίος. Από εκείνη τη στιγμή παρατηρείται ένα εντυπωσιακό «άνοιγμα» του Οικουμενικού Πατριαρχείου, επικεντρωμένο κυρίως στις σημαντικές οικολογικές -και όχι μόνο- δραστηριότητες του Πατριάρχη.

Οι δραστηριότητες αυτές είχαν ως πυρήνα τα λεγόμενα «Εν Πλω» οικολογικά Συνέδρια -που διεξήχθησαν τα έτη 1995, 1997, 1999, 2002 και 2003 στις περιοχές του Αιγαίου, Μαύρης Θάλασσας, Δούναβη, Αδριατικής και Βαλτικής αντιστοίχως υπό την αιγίδα του Οικουμενικού Πατριαρχείου- και αξίζει να τονιστεί ότι ο στόχος τους ήταν υψηλός, όπως επίσης και η επιρροή τους αν δει κάποιος το status των συμμετεχόντων. Το σημαντικότερο αποτέλεσμα όλων – των μέχρι τώρα- πραγματοποιηθέντων Συνεδρίων είναι ότι εκτός από την ευαισθητοποίηση της παγκόσμιας κοινότητας για τα ζητήματα περιβάλλοντος, έγινε πραγματικότητα και η εμπλοκή διεθνών θεσμικών δρώντων που διαθέτουν ιδιαίτερο κύρος στις περιοχές που πραγματοποιήθηκαν τα «Εν Πλω» Συνέδρια.

Με τον τρόπο αυτό όχι μόνο αναβαθμίστηκε το κύρος του Οικουμενικού Πατριαρχείου, αλλά του δόθηκε η δυνατότητα να έρθει σε επαφή με εγνωσμένης ικανότητας και επιρροής άτομα, τα οποία θα μπορέσουν να αντιληφθούν τον ρόλο που επιθυμεί να διαδραματίσει το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι πέρα από το πρόδηλο ενδιαφέρον που παρουσιάζει η ουσία των Συνεδρίων, με όλες τις προεκτάσεις που κάτι τέτοιο μπορεί να λάβει, το Οικουμενικό Πατριαρχείο πραγματοποίησε μια προσπάθεια «ανοίγματος», μια αναζήτηση νέων οριζόντων και νέας λογικής επικοινωνίας στον σύγχρονο Ευρωπαϊκό, και όχι μόνο, κόσμο. Με βάση λοιπόν τα θέματα που ενώνουν τους ανθρώπους, όπως η προστασία του φυσικού περιβάλλοντος, το Οικουμενικό Πατριαρχείο αναζητεί δρόμους που θα το οδηγήσουν στην επέκταση της επιρροής του, πέρα από τα όρια της πνευματικής του δικαιοδοσίας. 2 Στόχος λοιπόν του Οικουμενικού Πατριαρχείου ήταν πάνω από όλα η εύρεση θεμάτων προβληματισμού με πανανθρώπινη εμβέλεια, έτσι ώστε να μπορέσει να είναι βέβαιη η επέκταση της πνευματικής του επιρροής ακόμα σε χώρες ή σε Εκκλησίες με τις οποίες οι σχέσεις του περνούσαν κρίση.

Το άνοιγμα που επιχειρεί ο Οικουμενικός Θρόνος αποδεικνύει ότι η κεφαλή της Ορθοδοξίας έχοντας γεωπολιτική συνείδηση και παρακολουθώντας τις παγκόσμιες εξελίξεις, διαδραματίζει σπουδαίο ρόλο στον τομέα της πολιτισμικής, και όχι μόνο, γεωγραφίας τόσο στην Ν/Α Μεσόγειο και τα Βαλκάνια όσο και σε εκείνα τα σημεία του πλανήτη όπου υπάρχουν Ορθόδοξες Εκκλησίες.

Σε ό,τι έχει να κάνει με την Ν/Α Μεσόγειο και τα Βαλκάνια, άξια προσοχής είναι η αντιπαράθεση του Οικουμενικού Πατριαρχείου με την Εκκλησία της Ελλάδος. Μια αντιπαράθεση που επικεντρώνεται κατά κύριο λόγο στο ζήτημα των λεγομένων «Νέων Χωρών», κάτι που έχει παρουσιαστεί ξανά στο πρόσφατο παρελθόν.

Στο σημείο αυτό πρέπει να τονίσουμε πως αν κάποιος συμβουλευτεί έναν εκκλησιαστικό χάρτη που παρουσιάζει τα εκκλησιαστικά σύνορα -τα σύνορα, δηλαδή, που διαχωρίζουν τις εκκλησιαστικές έδρες του Οικουμενικού Πατριαρχείου από αυτές της Εκκλησίας της Ελλάδος- τότε παρατηρεί ότι η  πραγματική δικαιοδοσία της Εκκλησίας της Ελλάδος σταματά στον άξονα Ολύμπου -Άρτας, ενώ οι περιοχές των λεγομένων «Νέων Χωρών» (Μακεδονία, Ήπειρος, Θράκη και νησιά Β. Αιγαίου) και των Δωδεκανήσων μαζί με την ημιαυτόνομη Εκκλησία της Κρήτης ανήκουν στην δικαιοδοσία του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Η δε ελληνική Πολιτεία επωμίζεται απλώς τα έξοδα διαχείρισης. Με αυτόν τον τρόπο διαγράφεται ο σημαντικός ρόλος που μπορεί να διαδραματίσει το Οικουμενικό Πατριαρχείο στη γεωγραφική περιοχή των λεγομένων «Νέων Χωρών» όταν -και αν- περιέλθει αυτή εξ' ολοκλήρου στην διοικητική δικαιοδοσία του, χρησιμεύουσα ως δίαυλος επικοινωνίας του Οικουμενικού Θρόνου με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Τότε, θα έχουμε μια εκκλησιαστική οντότητα της οποίας η έδρα θα βρίσκεται εκτός ΕΕ, το νομικό της καθεστώς θα ορίζεται, επίσης, από μια χώρα που δεν αποτελεί μέλος της ΕΕ, αλλά οι ζωτικές της εκκλησιαστικές έδρες θα βρίσκονται εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Βεβαίως, η όλη αυτή κατάσταση ομαλοποιείται στην περίπτωση που η Τουρκία ενταχθεί στους κόλπους της ευρωπαϊκής «οικογένειας». Πέρα όμως από το τί συνεπάγεται πολιτικά η εξ' ολοκλήρου διοικητική υπαγωγή των εκκλησιαστικών εδρών των «Νέων Χωρών» στον Οικουμενικό Θρόνο, σπουδαίο σημείο αναφοράς αποτελεί επίσης και ο περιορισμός της επέκτασης της πνευματικής επιρροής του Πατριαρχείου Μόσχας αποκλειστικά και μόνο στα Σλαβικά κράτη της Βαλκανικής. Στην περίπτωση αυτή θα οριοθετηθεί ένας εκκλησιαστικός χάρτης, στον οποίο η πνευματική επιρροή του Πατριαρχείου Μόσχας θα σταματά στην συνοριακή γραμμή που χωρίζει την Ελλάδα από τα λοιπά βαλκανικά κράτη, ενώ το Οικουμενικό Πατριαρχείο θα εξασκεί διοίκηση και θα προβάλλει την πνευματική επιρροή του στις περιοχές της Μακεδονίας, Ηπείρου, Θράκης, ανατολικού και βορείου Αιγαίου και Κρήτης.

Σε ό,τι αφορά στις σχέσεις του Οικουμενικού Πατριαρχείου με το Πατριαρχείο Μόσχας, η κατάσταση φαίνεται πιο ξεκάθαρη από την στιγμή που οι δυο μεγάλοι πόλοι της Ορθοδοξίας θεωρούν ως μελλοντική τους προοπτική την εξάπλωση της πνευματικής τους επιρροής στον κεντροευρωπαϊκό χώρο και στον χώρο της Βαλτικής. Το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, σε αντίθεση με την Εκκλησία της Ελλάδος, συνειδητοποίησε από νωρίς ότι θα πρέπει να διαθέτει μια βάση, πέρα από αυτή στην Κων/πολη, στην Δυτική Ευρώπη με πιθανό στόχο την διεκδίκηση εκτεταμένης κανονικής (δηλ. εκκλησιαστικής) δικαιοδοσίας του Οικουμενικού Θρόνου στο μεγαλύτερο μέρος των εδαφών της ΕΕ, γεγονός που δυσχεραίνει η ύπαρξη πολλών εκκλησιαστικών δικαιοδοσιών στον συγκεκριμένο χώρο. Η πιθανότητα αυτή, μπορεί κάποιος να ισχυρισθεί ότι ενισχύεται από δύο γεγονότα:

1) την ίδρυση από τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο της Αυτόνομης Εκκλησίας της Εσθονίας που αποτελείται από μια ομάδα που έχει αποσχισθεί από το Πατριαρχείο Μόσχας και 

2) της ανακήρυξης της Αυτοκέφαλης Εκκλησία της Ουκρανίας, η οποία στηρίζεται από τον νέο Πρόεδρο της Ουκρανίας, Βίκτωρ Γιουτσένκο. Μάλιστα, μετά από αίτημα του τελευταίου, ο Οικουμενικός Πατριάρχης προσβλέπει στην επανάληψη του «σεναρίου της Εσθονίας» αναγνωρίζοντας την Εκκλησία αυτή ως πραγματική τοπική Εκκλησίας της Ουκρανίας, η οποία όμως θα βρίσκεται υπό την ανώτατη διοίκησή του. Έτσι τίθεται στο περιθώριο η κύρια τοπική Εκκλησία της Ουκρανίας, η Αυτόνομη  Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας, που βρίσκεται σε πνευματική κοινωνία με το Πατριαρχείο Μόσχας.

Τα ήδη προαναφερθέντα θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως ενδείξεις σχετικά με τον μελλοντικό στόχο του Οικουμενικού Πατριαρχείου ο οποίος θα είναι η διεύρυνση της κανονικής του δικαιοδοσίας και η εξάπλωση της πνευματικής του επιρροής στον χώρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, έναντι του Πατριαρχείου Μόσχας. Όμως, η πραγματοποίηση από το Οικουμενικό Πατριαρχείο ενός παρόμοιου «σχεδίου» προϋποθέτει ως πρώτο βήμα την επιβεβαίωση της δικαιοδοσίας του στις μητροπόλεις της Ορθόδοξης διασποράς στην Ευρώπη και ως δεύτερο βήμα, εξίσου σημαντικό, το να καταστεί η Τουρκία μέλος της ΕΕ, μιας και είναι η χώρα που ορίζει το νομικό του καθεστώς.

Η Ορθοδοξία, πέρα από το σύμπλοκο της Ν/Α Μεσογείου και των Βαλκανίων, υπήρξε καθοριστικός παράγοντας στη διαμόρφωση της διπλωματικής και ευρύτερης πολιτικής σκηνής των τελευταίων αιώνων και σε όλη την Ευρώπη. Η ιστορική αυτή αλήθεια στηρίζεται στο γεγονός ότι η Ορθοδοξία ήταν ταυτισμένη με την Ρωσία, που με την σειρά της ασκούσε μεγάλη επιρροή στα ορθόδοξα Βαλκάνια3 . Βεβαίως, η Ρωσία διέθετε «εξ' αντανακλάσεως» επιρροή και στις ευρωπαϊκές υποθέσεις, μέσω της χρησιμοποίησης της ισχύος της στα Βαλκάνια. Η επιρροή αυτή δεν ήταν δυνατόν να αγνοηθεί από τις τότε Μεγάλες Δυνάμεις, είτε επρόκειτο για χώρες της Δυτικής Ευρώπης είτε για την Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Στην σύγχρονη εποχή δύο γεγονότα έχουν επιταχύνει τις «εκκλησιαστικές» εξελίξεις: 

1) η πτώση της Σοβιετικής Ένωσης και η επανεμφάνιση του Πατριαρχείου Μόσχας (της μεγαλύτερης σε πληθυσμό ορθόδοξης εκκλησίας) στο παγκόσμιο προσκήνιο και 

2) η ύπαρξη σε ένα από τα πιο νευραλγικά σημεία του πλανήτη (Βαλκάνια και Ν/Α Μεσόγειο) ορθόδοξων κρατών ή κρατών που έχουν ενάριθμη ορθόδοξη μειονότητα στο εσωτερικό τους. Αυτές οι πραγματικότητες δεν μπορούν να περάσουν απαρατήρητες από τον σύγχρονο ερευνητή, πόσο μάλιστα από τα παγκόσμια κέντρα στρατηγικής.

Η Ελλάδα, παρά την σπουδαιότητα του θέματος, ουδέποτε κατέβαλε προσπάθεια να αναλύσει τον ρόλο και τις δυναμικές της Ορθοδοξίας  μέσα στον σύγχρονο Ευρωπαϊκό χώρο, όπως αυτός διαμορφώθηκε μετά τους Βαλκανικούς και Παγκόσμιους Πολέμους.  Ειδικότερα δε από το 1980 και έπειτα, η Ελλάδα αποτελούσε την μοναδική ορθόδοξη χώρα στους κόλπους αρχικά της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας και αργότερα Ευρωπαϊκής Ένωσης. Παρ' όλα αυτά δεν κατεβλήθη καμία προσπάθεια προκειμένου να υπάρξει προσέγγιση μεταξύ Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ελλάδος και Ευρώπης. Η Εκκλησία της Ελλάδος άργησε αισθητά προτού κάνει τα πρώτα βήματά της προς την ΕΕ, ενώ και από την πλευρά της η ελληνική Πολιτεία δεν ασχολήθηκε σχεδόν καθόλου με το θέμα αυτό.

Η κατάρρευση όμως της Σοβιετικής Ένωσης, έκανε την Εκκλησία της Ελλάδος να συνειδητοποιήσει γρήγορα πως η απουσία της εκπροσώπησής της στην ΕΕ θα μπορούσε να καλυφθεί από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, αναιρώντας την δράση της ως αυτοκέφαλης Εκκλησίας και μετατρέποντάς την απλά σε ένα θεσμό που υπάγεται στον Οικουμενικό Θρόνο. Πρώτος αντιλήφθηκε αυτό το γεγονός ο νυν Αρχιεπίσκοπος Ελλάδος Χριστόδουλος, ο
οποίος για τον λόγο αυτό δημιούργησε πριν από λίγα χρόνια το γραφείο της
Εκκλησίας της Ελλάδος στις Βρυξέλες.

Η πρόσφατη ένταξη της Κυπριακής Δημοκρατίας στην ΕΕ μπορεί να βάλει τέλος στην μοναχική, ανύπαρκτη και χωρίς πυξίδα πορεία της Εκκλησίας της Ελλάδος στην ευρωπαϊκή πολιτική κονίστρα.

Αυτό όμως που χρειάζεται σήμερα η Εκκλησία της Ελλάδος και κατ' επέκταση η Ορθοδοξία προκειμένου να διαδραματίσει σοβαρό και σημαντικό ρόλο στο παγκόσμιο γίγνεσθαι, είναι η απόκτηση γεωπολιτικής συνείδησης. Όσο «κοσμικό» και αν ακούγεται, η ορμή των παγκόσμιων εξελίξεων καθιστά επιτακτική την ανάγκη άμεσης διασύνδεσης της Εκκλησίας της Ελλάδος με τα κέντρα αποφάσεων, δηλαδή Βρυξέλλες-Ουάσιγκτον. Υπό το πρίσμα αυτό, και δεδομένου ότι η Εκκλησία της Ελλάδος εμβιοί σε ένα από τα πιο νευραλγικά τμήματα της «ζώνης παγκόσμιων εξελίξεων», θεωρούμε ότι οφείλει να συνειδητοποιήσει:

α) τον κίνδυνο απομόνωσής της από το διεθνές γίγνεσθαι και 

β) το ότι μπορεί να διαμορφώσει εξελίξεις και όχι να υποτάσσεται σε αυτές.

Συμπερασματικά, η διατήρηση της ισορροπίας και της ειρήνης στην συγκεκριμένη περιοχή περνά από την κατανόηση των ιδιαιτέρων συναισθηματικών/ ιδεολογικών παραμέτρων που διαμορφώνουν τις κοινωνικές δομές των λαών της Ευρώπης, της Βαλκανικής και της Μέσης Ανατολής. Η κατανόηση αυτή μπορεί να βασίζεται μόνο σε πολιτιστικά/ πολιτισμικά θεμέλια και όχι σε εξαγγελίες περί οικονομικών δεικτών.

Η διασύνδεση επομένως «Ορθοδοξίας» και «Γεωπολιτικής» φρονούμε ότι είναι πέρα ως πέρα αληθινή και υπαρκτή. Και μάλιστα ο «δεσμός» αυτός, όταν αναγνωσθεί χωρίς τους παραμορφωτικούς φακούς της λαϊκίστικης υστερίας, θα μπορέσει να καταδείξει τον τρόπο με τον οποίο η Ορθοδοξία μπορεί να αναγνωριστεί ως ενεργός παράγοντας του σύγχρονου παγκόσμιου γίγνεσθαι, αποδεικνύοντας πως η θρησκεία και πιο συγκεκριμένα η Ορθοδοξία, φέρει μαζί της μια βαριά κληρονομιά και ένα μεγάλο όραμα: την διατήρηση και εξασφάλιση της ισορροπίας και της ειρήνης στις ανθρώπινες κοινωνίες.

 

*  Η Χριστίνα Π. Μέλλιου είναι Διδάκτωρ Οικονομικής Γεωγραφίας-Γεωπολιτικής

 

ΠΗΓΗ: Αρχική πηγή: ΓΕΩΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ Τ. 11, Ιανουάριος – Απρίλιος 2007,  http://www.iaa.gr/aa/item.asp?ItemID=250

ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ: Τρίτη, 19 Μάϊος 2009,

Άγιον Όρος και τεχνικός πολιτισμός

 

Του Πανοσ. Αρχ. Βασίλειου Γοντικάκη

 

Είναι πλέον σαφές εις όλους ότι το Άγιον Όρος αποτελεί το μεγαλύτερον και τελευταίον κεφάλαιον της σωτηρίας του Γένους και της Εκκλη­σίας μας. Είναι κιβωτός η οποία φέρεται άθικτος επί των υδάτων τού κατα­κλυσμού των θορύβων τού συγχρόνου πολιτισμού που παραμορφώνει την δημιουργίαν, μολύνει, επί κυριολεξία, τον αέρα, την γην και την θάλασσαν.

Τα νέφη του αρξαμένου τούτου κατακλυσμού επισωρεύουν εις τον άνθρωπον κινδύνους. Και απειλούν την σωματικήν υγείαν, την πνευματικήν του ισορροπίαν και επιβίωσιν. Δι' αυτόν τον λόγον πολλοί καταφεύγουν εις την σκέπην τής Κυρίας Θεοτόκου ενσυνειδήτως, και έρχονται εις τον Ιερόν ημών Τόπον, ως εις χώραν Μετανοίας. Αισθάνονται ότι το άγιον τούτο τεμάχιον τής γης είναι ο αγρός όπου ευρίσκεται κεκρυμμένος ο μαρ­γαρίτης τής Βασιλείας τών Ουρανών. Δι' αυτό ακριβώς ο πονηρός βάλλει λυσσωδώς κατά του σκάφους τού Αγίου Όρους. Τα κύματα του κατα­κλυσμού αγωνίζονται να εισρεύσουν εις την κιβωτόν ταύτην, να την κατα­ποντίσουν αύτανδρον, εις τον ωκεανόν τού σημερινού  χάους.

 

Η εισβολή αυτή επιχειρείται αφ' ενός μεν υπό την μορφήν του διαρκώς αυξανομένου κοσμικού ρεύματος, το οποίον τείνει να αποπνίξη την ζωήν τών ιερών ημών σκηνω­μάτων -ιδίως κατά το θέρος-, αφ' ετέρου δε υπό την μορφήν τής εισό­δου τών ποικίλων θορυβωδών μηχα­νών και οχημάτων τα οποία απειλούν την ησυχίαν τού Ιερού ημών Τόπου, παραποιούν την μορφήν του και αλ­λοιώνουν τον ασκητικόν χαρακτήρα τής ζωής Του.
Πολλαί άγιαι περιοχαί του Ιερού ημών Τόπου έγιναν ήδη εστίαι θορύ­βου απομακρύνουσαι κάθε χάριν μοναχικήν.

Ίσως εκ της συνηθείας τής εν­ταύθα παραμονής μας δεν έχομεν σα­φώς συνείδησιν ποίον μοναδικόν και ανεκτίμητον θησαυρόν κρύπτει δια τον ανθρώπινον Γένος ολόκληρον. Δεν αντι­λαμβανόμεθα ποίαν χάριν ενσαρκώνει εις την ησυχαστικήν του θεολογίαν, την έκφρασιν των εικόνων του, την αρχιτεκτονικήν δομήν τών ναών και οικισμών του, την όλην εμφάνισιν και διαμόρφωσιν του χώρου του.

Ολόκληρος η Ιερά Χερσόνησος του Αθω, η κατάσπαρτος με Μονάς, Σκήτας, Κελλία, ησυχαστήρια συν­δεόμενα δια των στενών ατραπών των, αναπαύει πνευματικώς τον άνθρωπον και αποτελεί ανεπανάληπτον κειμήλιον πίστεως και υψηλού πολιτισμού. Ηγιάσθη υπό της Παρθένου. Eγνωρίσθη ως τόπος μετανοίας υπό συμπάσης της Ορθοδόξου Εκκλη­σίας.

Δια να διατηρηθή δε το πνεύμα και ο χαρακτήρ του Αγίου Όρους θα πρέπη να μείνη άθικτον και άβατον το άγιον σώμα του. Ατιμάζοντες και παραμορφώνοντες το σώμα και την μορφήν τού Αγίου Όρους εξαφανίζομεν το πνεύμα και το ήθος του.

Το Αγιον Όρος δεν είναι κτήμα ουδενός εξ ημών δια να δυνάμεθα κατ' ιδίαν βούλησιν ή ατομικήν αντίληψιν να το διαμορφώνωμεν. Το Αγιον Ό­ρος ανήκει εις την Κυρίαν Θεοτόκον, έχει χαρακτήρα ιερόν και απαραβίαστον. Η μέριμνά μας όθεν πρέπει να είναι: Τι θέλει η Θεοτόκος μητέρα μας, οι κεκοιμημένοι και τετελειωμένοι άγιοι Πατέρες μας, οι διψώντες την σωτηρίαν σημερινοί πιστοί. Δεν δυνάμεθα ουδέν εκτός της εντολής αυτών να πράξωμεν.

Η κραυγή δε της σιγής από την θριαμβεύουσαν Εκκλησίαν και η θέλησις της στρατευομένης ζητούν το ίδιον πράγμα: Να μείνη το όρος άγιον, τόπος ασκήσεως και ησυχίας. Περισσότερον από πάσαν άλλην εποχήν το Άγιον Όρος πρέπει σήμερον να διασωθή ως έχει. Να το παραδώσωμεν εις τας ερχομένας γενεάς όπως το παρελάβομεν άγιον, ιερόν και καθαρόν από κάθε κοσμικόν μίασμα. Το έχουν ανάγκη αι γενεαί που έρχονται περισσότερον από τους παλαιοτέρους. Το  απαιτούν από ημάς. Αλλοίμονον εάν, ο μη γένοιτο, τους απογοητεύσωμεν.

Η ώρα είναι κρίσιμος. Όλη η Εκκλησία θριαμβεύουσα και στρατευομένη αναμένει να ίδη το πως θα ενεργήσωμεν οι σημερινοί Αγιορείται. Είναι δυνατόν, λόγω των συγχρό­νων μηχανικών μέσων καταστροφής, δια μιας απερισκέπτου αποφάσεως ή ενεργείας μας να παραδώσωμεν εις τον αφανισμόν εργασίας αιώνων. Να γίνωμεν ημείς οι ίδιοι οι μοναχοί οι αυτόχειρες και φονείς τού Όρους.

Ο πονηρός δεν αστειεύεται. Και η αδηφαγία τού δράκοντος του συγ­χρόνου πολιτισμού δεν έχει όρια. Μία ελαχίστη παραχώρησίς μας είναι δυ­νατόν να έχη μοιραίας συνεπείας. Μίαν ελαχίστην σχισμήν εάν αφήσωμεν ανοικτήν δια το κοσμικόν πνεύμα, η πίεσις την οποίαν εξασκεί ο πονη­ρός είναι δυνατόν να την μεταβάλη εις χαίνουσαν ρωγμήν και χάσμα ολόκληρον δια να μας αποπνίξη.
Ήδη πολλοί χαιρεκάκως ομιλούν δια το χαμηλόν πνευματικόν επίπεδον των Αγιορειτών. Λέγουν ότι είμεθα ανάξιοι της Παραδόσεώς μας. Και ότι είμεθα έτοιμοι αντί πινακίου φακής καλοπεράσεως και σωματικής ανέσεως, τα οποία μας υπόσχεται ο τεχνι­κός πολιτισμός δια των δρόμων, αυτο­κινήτων ή της ΔΕΗ, να παραδώσωμεν το Αγιον Όρος εις τας χείρας τών εχθρών.

Να το αποσπάσωμεν βιαίως από την Κυρίαν Θεοτόκον και να το παραδώσωμεν εις την ειδωλολατρείαν τής ανέσεως και την βαβυλωνίαν τών θορύβων. Ο Θεός ας μη μας εγκαταλείψη δια να πράξωμεν έγκλημα παρομοίας καθοσιωσεως. Διότι είναι καλύτερον να μη εγεννώμεθα ή να μην εγινώμεθα μοναχοί, παρά να επιφορτίσωμεν τον εαυτόν μας δια του εγκλήματος μιας τοιαύτης μιαιφονίας: της καταστροφής τού πε­ριβολιού τής Παναγίας, του Παραδεί­σου  τούτου της ουρανίου ησυχίας. Θα έχωμεν την κατάραν τού Θεού και το «βαρυγκόμημα» των χιλιετιών που έρχονται.

Δεν πρόκειται να συναριθμηθούμε απλώς με τους συλλειτουργήσαντας μίαν φοράν με κακοδόξους εν Αγίω Όρει. Η ψυχή μας και η μνήμη μας θα αμαυρωθή πολύ περισσότερον. Θα είμε­θα οι τελικοί και οριστικοί καταστροφείς τού Αγίου Όρους. Δια ταύτα θα πρέπη μετά φόβου Θεού, πίστεως και αγάπης προς την πνευματικήν μας πατρίδα να συνέλθωμεν εις έκτακτον Ιεράν Διπλήν Σύναξιν.

Να αφήσωμεν την βαθείαν μοναχικήν συνείδησιν του αγίου Τόπου μας να ομιλήση. Δια να έχη ο καθένας από ημάς εν συνεχεία, ήσυχον την συνείδησίν του ότι δια τας τύχας τού Αγίου Όρους έπραξε συμφώνως προς τας μοναχικάς του υποσχέσεις και υποχρεώσεις, και όχι κατά τας διαθέ­σεις μιας επιπολαίας  στιγμής. Να λεχθή σαφώς το όχι προς τον «κόσμον», ο οποίος είτε έσωθεν δι' ημών, είτε έξωθεν δια πολλών ετέρων, επιθυμεί να εισβάλη βαναύσως εις τον άγιον περίβολον του Αθωνος.

Να αναχαιτισθή η ορμή όλων εκείνων οι οποίοι με την δήθεν σύνεσιν του κόσμου και την λογικήν τού παρόντος αιώνος θέλουν να «διορθώ­σουν» το Αγιον Όρος και να το κάμουν  σύγχρονον και άνετον. Το Αγιον Όρος δεν είναι «σύγ­χρονον» αλλά αιώνιον: Τόπος πρόσφορος δια σωτηρίαν ψυχών και όχι δι' ανάπαυσιν και μόλυνσιν σωμάτων. Να παύσουν οι ερωτοτροπούντες προς τον κόσμον και τας ανέσεις του να ομιλούν εξ ονόματος του Αγίου Όρους. Να δύναται ανενόχλητος η Ιερά Κοινότης να προχωρή εις το έργον Της, στηριζομένη εις αποφά­σεις Ιεράς Διπλής  Συνάξεως.

Να ορίσωμεν επακριβώς τι θέλομεν να γίνη δια τους δρόμους, οι οποίοι όπως λέγεται υπό πάντων των παλαιών μοναχών κακώς ηνοίχθησαν εν Αγίω Όρει. Να θέσωμεν τουλάχιστον αυστηρόν περιορισμόν και έλεγχον εις τον αριθμόν των μηχανοκινήτων που κυ­κλοφορούν σήμερον ή πρόκειται να κυκλοφορήσουν εις το Αγιον Όρος. Να ρυθμίσωμεν ριζικώς το θέμα τού τουρισμού, το οποίον απειλεί την επιβίωσιν του Τόπου ημών ως ιερού και αγίου.

Κατά το φθίνον θέρος -ομιλούμεν εκ της πείρας τής Μονής μας- κατέ­στη ο βίος αβίωτος εκ του πλήθους των αδιαφόρων πνευματικώς τουρι­στών, οι οποίοι κατέκλυζον όλον τον χώρον τής Μονής πληρούντες τα πάν­τα δι' οχλαγωγίας, καπνών, ανάρμο­στων εμφανίσεων και παραλόγων α­παιτήσεων. Μετεβλήθη κυριολεκτικώς η μικρά Μονή μας εις θέρετρον συνωστιζομένων τουριστών ολωσδιόλου ξέ­νων προς το πνεύμα και την αποστολήν του   Ιερού Τόπου μας.

Έχομεν διάθεσιν να φιλοξενούμεν σοβαρούς επισκέπτας, να διακονούμεν προθύμως τους ευλαβείς προσκυνητάς των ιερών και οσίων τής πίστεώς μας. Αλλά ποίον σκοπόν εξυπηρετεί η αυξανομένη μάστιξ του τουρισμού, η οποία καταλύει την ιεροπρέπειαν των ιερών μας σκηνωμά­των;

Δια του τρόπου αυτού καθίσταται αφόρητος πνευματικώς η ζωή δια τους υπάρχοντας μοναχούς και αποπέμπον­ται εκείνοι οι οποίοι επιθυμούν να μονάσουν και να εύρουν εις τας Ιε­ράς Μονάς μας τόπους κατανύξεως και μετανοίας και όχι οχλαγωγίας και κοσμικότητος. Δι' αυτό πρέπει εγκαίρως να λάβωμεν αποφάσεις συγκεκριμένας, απο­τελεσματικάς και εφαρμοσίμους δια να περιορισθή εις το ελάχιστον ο αριθμός των ξένων ετεροδόξων επι­σκεπτών.

Να εκφράση εκάστη Μονή την άποψίν της, διότι διαφόρως πως τίθεται το θέμα εις εκάστην Μονήν, δια να εύρωμεν την λύσιν η οποία θα αναπαύη ολόκληρον το Αγιον Όρος και εκάστην Μονήν ιδιαιτέρως. Να ρυθμίσωμεν ημείς περίπου πό­σοι και ποίοι είναι δυνατόν και πρέ­πον να επισκέπτωνται το Αγιον Ό­ρος, δια να μένωμεν πιστοί εις την πατροπαράδοτον αρετήν τής φιλοξενίας, διατηρούντες άθικτον ιερόν χα­ρακτήρα τής αγίας ησυχίας τού περι­βολιού τής Παναγίας.

(Από ανέκδοτο υπόμνημα της Ι. Μ. Σταυρονικήτα προς την Ι. Κοινότητα Αγίου Όρους σταλμένο στις 12 Σεπτεμβρίου 1975. Νεώτερο της ίδιας Μονής αναλόγου περιεχομέ­νου δημοσιεύεται στο βιβλίο τού Ι. Χατζηφώτη «Βυζάντιο και Εκκλησία»)

(*) Ο αρχιμανδρίτης Βασίλειος (Γοντικάκης) υπήρξε επί σειρά ετών Καθηγούμενος των μονών Σταυρονικήτα και Ιβήρων του Αγίου Όρους.

(Πηγή: «ΠΗΓΗ ΖΩΗΣ», Ψηφιοποίηση κειμένου www.alopsis.gr)

 

ΠΗΓΗ: http://www.alopsis.gr/modules.php?name=News&file=article&sid=1137

 

Ο Θεός «πέθανε» … «Θεός σχωρέστον» ….

 

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα

 

Κάθε φορά που το Χριστό εξορίζουμε στους κοσμικούς ουρανούς και τον τοποθετούμε στον πιο μακρινό γαλαξία, θυμάμαι το επινοημένο άπειρο στα μαθηματικά. Αυτό που ταλαιπωρούμε οι φυσικοί, αφού διαισθάνομαι το αναπάντεχο: το άπειρο της διανοητικής μας ανάγκης και ανεπάρκειας ταυτίζεται με τον εξορισμένο.

Και ενώ αγνοείται το Πνεύμα που «επι-φέρεται» δίπλα  ή μέσα στις ανθρώπινες καρδιές, ταυτόχρονα ο σαρκωμένος Χριστός εννοείται μόνο σαν ηθικοδιδάσκαλος ή φιλόσοφος ή πολιτικός επαναστάτης ή περίεργος εξωγήινος. Δεν μένει λοιπόν σε μας, παρά να παραμένουμε ζώα – κτήνη. Αρκεί να χωριστούμε σε συνομοταξίες, ανάλογα με το τι κατασπαράσσουμε κάθε φορά.

Τους τελευταίους αιώνες κάτω απ' αυτή την αντίληψη χρησιμοποιήθηκε η Αριστοτελική φιλοσοφία ιδεαλιστικά. Η μετά τα φυσικά φιλοσοφία του, εξηγήθηκε ως «μεταφυσική». Γρήγορα όμως η σύγχρονη φυσική ξεπέρασε τις Νευτώνειες ιδεαλιστικές απολυτότητες. Αποτέλεσμα όμως αυτής της επήρειας ήταν η πιο πέρα ιδεαλιστικοποίηση της θρησκείας.

Γιατί από κίνηση από και προς τις καρδιές, κατάντησε συνήθως κίνηση προς την μεταφυσική φιλοσοφία.  Κατάντησε ορμή και λατρεία της επιστήμης, της απρόσωπης πολιτικής, του εμπορευματοποιημένου ανταγωνιστικού αθλητισμού, της κάθε λαγνείας…

Κατάντησε θρησκοληψία!!! Θρησκοληψία! Με σένα επιβιώνουμε, ιδεαλιστές, υλιστές, ηθικιστές, ρομαντικοί ή πρακτικιστές. Καταφέραμε να σε καταντήσουμε πολύπλοκο σύστημα, για κάθε ανθρώπινη δοκιμασία. Σε παραλαμβάνουμε γαρνιρισμένη οι τεμπέληδες της καρδιάς, του νου, του κορμιού. Έγινες η δικαιολογία η επίσημη του έλους μας.

Και στο δικό μου το μυαλό στροβιλίζει ένα χάος από γνώσεις και πληροφορίες. Η φύση τμήθηκε στα εργαστήρια, στις θεωρίες, στα μοντέλα. Μα τι βγήκε στο τέλος; Η ακολουθία της ανακάλυψης των στοιχειωδών σωματιδίων της φύσης αποδείχτηκε πως έχει όριο. Όριο καταστροφής, χωρίς μάλιστα αντιστροφή. Εκεί συγκλίνει και η αλληλουχία των εξερευνήσεων του αστρικού κόσμου, που είναι στην πραγματικότητα ο «σίγουρος» δρόμος κυριαρχίας των εξουσιαστών πάνω μας.

Η θεολογία έγινε σήμερα κατασκεύασμα του νου και πείραμα των ηθικοδιδασκάλων. Και μετά ψάχνουμε να βρούμε ταυτότητες και μπούσουλα στην δίνη του κυκλώνα, που λέγεται «κοινωνία της αγοράς και της πληροφορίας»… Μας περιμένει λοιπόν ο «δια βίου ανταγωνισμός και… αξιολόγηση». Ω της ματαιότητας και της ματαιοπονίας… Ένα όριο από δύο ακολουθίες. Ένα φάντασμα από δύο σχιζοφρένειες.

Και η «τρίπλα» του σκηνοθέτη: Ίσως έτσι καταλάβουμε από τα αισθητά, μερικά νοητά. Γιατί πέρα από την εξόφθαλμη αυτή τρομοκρατία, η παγίδα σκεπασμένη με φύλλα χλωρά, ενεδρεύει αλλού, πολύ κοντά μας, μέσα μας. Υποχθόνια εργάζονται στα έγκατα της γης του κορμιού μας οι καλικάντζαροι της θρησκοληψίας. Για να είναι η ορφάνια από τον Πατέρα μας παντοτινή. Γι' αυτό η ζωή μας σπρώχνεται συχνά σε λάθος θρησκευτική πορεία.

Αντί να βιώνουμε τα μηνύματα της φύσης, λατρεύουμε τους καρπούς της. Αντί να αφουγκραζόμαστε τις ανθρώπινες καρδιές, λατρεύουμε την απρόσωπη επιστήμη, ηθική και πολιτική. Αντί να γνωρίζουμε την γυναίκα από την καρδιά της, λατρεύουμε το κορμί της. Αντί να ανοίξουμε την καρδιά μας στο Σαρκωμένο Χριστό και τους Αγίους, λατρεύουμε τις γιατρευτικές «εντολές» και ψάχνουμε στα χαρτιά για… ταυτότητα…

«Κομπίνα»! Γιατί έτσι παύουμε να ψάχνουμε στα δύσβατα μονοπάτια κάθε μιας από αυτές τις «γυναικείες υπάρξεις». Και αυτές πώς να μας δεχτούν; Αφού συχνά τις νιώθουμε θλιμμένες και σκληρές; Τις καταντήσαμε απάνθρωπες οι βιαστικοί, οι κοντόφθαλμοι, οι άρρωστοι… Η πρώτη, μάνα βιολογική της ανθρωπότητας. Πριν μας αναθρέψει σήμερα, στη «νέα εποχή», τη βιάσαμε.

Νόμισε ο φαλλοκράτης νους μας, πως αξίζει να διεισδύει βίαια στα σωθικά της. Κι' αυτή μας καταράστηκε. Την πυρπολούμε με φωτιές, εξατμίσεις, φουγάρα, απόβλητα χημικά, ραδιενεργά κατάλοιπα. Δεν αντέχει. Μας δείχνει το αηδιαστικό της πρόσωπο. Αέρας μολυσμένος, πνιγηρός. Νερό σκουριασμένο, ψεύτικο. Τροφές μεταλλαγμένες, όλο θάνατο. Περιβάλλον τσιμεντένιο, ντουβάρια και άσφαλτος, μηχανές και διαφημίσεις.

Η δεύτερη, μας ανατρέφει αγκομαχώντας. Οι απρόσωπες «ευρωπαϊκού επιπέδου» εξουσίες, τα παράνομα κυκλώματα, ο σκληρός κρατισμός, το θεοποιημένο χρηματιστήριο, η ψευδαίσθηση της εμπορευματοποίησης των μέσων παραγωγής και η συγκέντρωση του πλούτου στους λίγους, κάνουν τη ζωή αβάσταχτη. Η οιδιπόδεια εκδοχή φυσικά δεν είναι η καλύτερη λύση, μα δυστυχώς ίσως να είναι αναπότρεπτη…

Η τρίτη, φυσική μάνα του καθενός, αλλά και ερωμένη, δύσκολα «συλλαμβάνει», αλλά εύκολα αποδιώχνει τους γόνους της σήμερα. Η νέα ύπαρξη ή πριν δει το φως του ήλιου στη φύση ή πριν δει το φως του Ήλιου μέσα της, θεωρείται σκουπίδι. Σκουπίδι της φύσης ή της κοινωνίας. Έκτρωση και ανεργία, οι δύο όψεις της απόρριψης.

Και η τέταρτη; Εδώ τα πράγματα είναι πιο μπερδεμένα. Στην ουσία της τρυφερή μα και αποφασιστική. Παίζει κρυφτούλι με την ελευθερία μας. Στόχος της, η υπέρβαση της κοσμικής αναγκαιότητας, της απελπισίας και του θανάτου. Τείχη «επαγγελματικά» ορθώνονται όμως μπροστά της και εγκόσμιες σκοπιμότητες, άγνοια και έπαρση…

Όσοι το κάνουμε αυτό, φουσκώνουμε από «αλήθεια», πριν γνωρίσουμε την φτώχεια μας. Αράζουμε στους χώρους τους ιστορικούς της. Διώχνουμε το Ζωοποιό Πνεύμα. Παριστάνουμε τους θεραπευτές, όντας εμείς αγιάτρευτοι. Τα μάτια μας σκληρά, το κλάμα δεν έρχεται. Η σκληράδα της καρδιάς μας πέτρωσε το πρόσωπό μας. Καταντήσαμε «κινούμενα σχέδια».

Από κάποια άποψη πολύ σημασία δώσαμε στους κατέχοντες χρήμα, όπλα, έδρες, γνώσεις, θρόνους και αλήθεια. Μόνη μας ελπίδα «οι φτωχοί τω πνεύματι». Ανάμεσά τους μας θέλει και μας ψάχνει το Πνεύμα. Ναι, είναι δύσκολο να πιστέψει σ' αυτά κανείς σήμερα και να παλέψει.

Όμως το Αστέρι της Ανατολής πάλι θα φωτίσει και ας χάνεται συχνά στον Ουρανό. Έτσι δεν τα κατάφεραν και οι Μάγοι; Και ας ήσαν σοφοί και πλούσιοι και ας προσπάθησε να τους δουλέψει ο Ηρώδης…

 

* Η πρώτη δημοσίευση του άρθρου του Π. Α. Μ.  έγινε το Νοέμβριο του 1985 στο α-περιοδικό ΨΩΜΙ και ΚΡΑΣΙ, τ. 3, σελ. 7-9,  Πάτρα.

 

* Η δεύτερη δημοσίευση, με μικρές παραλλαγές, έγινε  στην τοπική εφημερίδα «Η ΚΕΡΤΕΖΗ», αρ. φ. 15, Δεκέμβριος 1996.

Γιατί ο Δαρβίνος δεν πάει σχολείο;

 

Του Σταμάτη Ν. Αλαχιώτη

Γιατί τότε δεν διδάσκεται στο ελληνικό σχολείο η εξέλιξη; Αν επιχειρήσουμε μια σύντομη διαδρομή προς τα πίσω θα δούμε ότι η διδασκαλία της βιολογίας άρχισε το 1931, αλλά καθιερώθηκε ως αυτόνομο μάθημα το 1969, επί χούντας! Ως το 1976 η προσέγγιση της εξέλιξης γινόταν με αναφορές κυρίως στον δημιουργισμό. Εκτοτε στα βιβλία της βιολογίας αρχίζουν να αναφέρονται ρητώς οι επιστημονικές θέσεις για την εξέλιξη.

Αν θυμηθούμε όμως τι συνέβη με το βιβλίο του Λυκείου «Ιστορία του ανθρώπινου γένους» του 1984-1985, που είχε ένα εξελικτικό σκίτσο και για αυτόν τον λόγο το έκαιγαν, και συγκρίνουμε την κατάσταση εκείνη με τη σημερινή, θα δούμε ότι έχουμε διανύσει «έτη φωτός» στο θέμα της κοινωνικής πέψης και αφομοίωσης της εξέλιξης. Τη δεκαετία του 1980 λ.χ. είχα κάνει πολλές προσκεκλημένες ομιλίες ανά τη χώρα για την εξέλιξη του ανθρώπου και το κλίμα ήταν εκρηκτικό, ενίοτε δε συμπληρωνόταν με προπηλακισμούς ερήμην επιστημονικών επιχειρημάτων. Σήμερα οι αντιδράσεις είναι εντελώς διαφορετικές με την άρνηση πολλών τέτοιων αντιεξελικτιστών να έχει μεταλλαχθεί σε περιέργεια, και φιλομάθεια, αλλά και σε αποδοχή. 

Και πάλι όμως γιατί δεν διδάσκεται η εξέλιξη; Από το 1976 ως το 1999-2000, θα μπορούσε να πει κάποιος ότι δεν υπήρχε κάποια ιδιαίτερη κινητήρια δύναμη για να επενδυθεί πλήρως η εξέλιξη ως σχολική γνώση. Ωστόσο το φθινόπωρο του 2000 είχα αναλάβει πρόεδρος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου και ο διακαής πόθος μου ήταν να φθάσει στα σχολεία η εξέλιξη. Παρά τις συνεχείς όμως εισηγήσεις μας, διότι το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο μόνο εισηγητικό ρόλο έχει, δεν κατέστη δυνατόν να ενσωματωθεί και το κεφάλαιο της εξέλιξης στη διδακτέα- εξεταστέα ύλη της Γ Δ Λυκείου κάποιους λόγους «προσεγγίζω» σε άλλο άρθρο μου («Το Βήμα», 13.2.2009), «ενημερώνοντας» τον Δαρβίνο με μια επιστολή μου!

Μια κλειστή «ομπρέλα» 

Οσον αφορά το Γυμνάσιο, τα πράγματα θεωρητικά φάνταζαν πιο εύκολα, καθώς είχαμε σχεδιάσει από την αρχή το νέο παιδαγωγικό- εκπαιδευτικό σύστημα της Υποχρεωτικής Εκπαίδευσης με την εισαγωγή της διαθεματικότητας και είχαμε προχωρήσει αρκετά στην εκπόνηση των νέων βιβλίων, στα οποία συμπεριλαμβάνεται και το βιβλίο Βιολογίας της Γ Δ Τάξης που εμπεριέχει την εξέλιξη με βαρύνουσα μάλιστα διάσταση σημειώνεται ότι η κατάθεση του κεφαλαίου αυτού έγινε όταν είχα ήδη παραιτηθεί από το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο. 

Ωστόσο η εξέλιξη δεν διδάσκεται πάντα. Ενα επιχείρημα που χρησιμοποιείται είναι πως το εν λόγω κεφάλαιο βρίσκεται στο τέλος του βιβλίου και δεν προλαβαίνουν πολλοί εκπαιδευτικοί να το διδάξουν βρίσκεται όμως εκεί διότι είναι η «ομπρέλα» όλων των άλλων. Οσοι λοιπόν υποστηρίζουν τέτοια πράγματα ξεχνούν επίσης ότι ο σχεδιασμός που είχαμε κάνει είναι τέτοιος ώστε η διδασκαλία της ύλης όλων των νέων βιβλίων να συμπληρώνεται αξιοποιώντας μόνο το 80% του ετήσιου διδακτικού χρόνου άρα υπάρχει χρόνος! Μήπως λοιπόν φταίει η ευαισθητοποίηση και η επιμόρφωση ή και κάποια αθέατη πολιτική; Ο,τι και να συμβαίνει, το πρόβλημα παραμένει και μετατρέπεται σε πρόβλημα της ποιοτικής παιδείας των παιδιών μας. 

Αλλά ακόμη και αν φθάσουμε στο σημείο να διδάσκονται τα κεφάλαια της εξέλιξης στα βιβλία της Γ Δ Τάξης του Γυμνασίου και του Λυκείου, υπάρχει και άλλο πρόβλημα. Π.χ. σε κανένα βιβλίο δεν αναδεικνύεται η ενοποιητική δυναμική της εξέλιξης δεν συνδέεται ουσιαστικά με το βασικότερο επίπεδο προσέγγισής της που είναι το γενετικό, οι αλλαγές στις γονιδιακές συχνότητες και η γενετική συνέχεια των ειδών, ενώ αναδεικνύεται υπέρμετρα η σημασία των παλαιοντολογικών (απολιθώματα) στοιχείων και όχι των αποδεικτικών μηνυμάτων του DΝΑ, που αντ΄ αυτών προβάλλεται η μερική βιοχημική διάσταση στο επίπεδο των πρωτεϊνών, κυρίως στο βιβλίο του Γυμνασίου στο οποίο μάλιστα υπάρχουν πολύ περισσότερες αστοχίες ή αντιφάσεις όπως π.χ. η αναφορά στη μια σελίδα ότι «η συγγένεια των Νεάντερταλ με τους σύγχρονους ανθρώπους δεν είναι ξεκάθαρη»(!) και στην επομένη πως είναι «στενοί συγγενείς μας»(!) όλα ανθρώπινα λάθη, βέβαια, που μπορούν να διορθωθούν.

Το κεφάλαιο της εξέλιξης εμπεριέχεται στα εν λόγω βιβλία με αποσπασματικό επίσης τρόπο, καθώς τα θέματά του δεν συνδέονται με κανένα άλλο κεφάλαιο-θέμα για να αξιοποιηθεί η εξέλιξη ως συνεκτικό δίκτυο όλων των βιολογικών κλάδων. Πώς λοιπόν θα γίνει κατανοητό ότι η εξέλιξη δεν είναι κάτι αφηρημένο αλλά οι αλλαγές του DΝΑ δείχνουν όλη την εξελικτική ιστορία των ειδών; Η επιλεκτική επίσης παράθεση των βιβλιογραφικών αναφορών, με την παράλειψη ελληνικών συγγραμμάτων γενετικής ή εξέλιξης λ.χ., που δεν είναι και πολλά, είναι ένα πρόβλημα για όποιον θέλει να πλουτίσει τις γνώσεις του άλλωστε η εξέλιξη έγινε αποδεκτή όταν εντάχθηκε στη γενετική. Σημασία πάντως έχει πρωτίστως το πότε θα αρχίσει να διδάσκεται στα σχολεία η εξέλιξη για να μιλάμε για μαθητές με πληρέστερη εκπαίδευση και ποιοτικότερη παιδεία τον λόγο έχει πρωτίστως το υπουργείο.

Ακόμη και το παραδοσιακό φύτεμα του «φασίολου» μπορεί να εξελιχθεί σε ένα καλό μάθημα εξέλιξης, μέσα από μια διαθεματική προσέγγιση. Βασική παιδαγωγική αρχή είναι η πρόκληση ενδιαφέροντος στον μαθητή, καθώς μια ανιαρή και αποσπασματική διδασκαλία αποκομμένη από την καθημερινή ζωή προκαλεί και μιαν ανιαρή ανταπόκρισή του. Η εξέλιξη με καθαρά διεπιστημονική βάση και ουσιαστική διαθεματική διάσταση, καθώς αξιοποιούνται διάφορες επιστήμες για να γίνει κατανοητό το θέμα και προσεγγίζονται αξίες και στάσεις που αφορούν το κοσμοείδωλό μας και τα υπαρξιακά μας ζητήματα, είναι ένα θέμα ιδιαίτερου παιδαγωγικο-εκπαιδευτικού ενδιαφέροντος, που μπορεί εύκολα να προωθήσει το μαθησιακό όφελος των μαθητών.

1  Υπό το πρίσμα αυτό ένα πρώτο υποστρωματικό βασικό στοιχείο της διδασκαλίας της εξέλιξης είναι η κατανόηση από τον εκπαιδευτικό ότι η διδαχή οποιουδήποτε θέματος της μοντέρνας βιολογίας δεν έχει νόημα αν δεν επενδύεται και με εξελικτικές προεκτάσεις-διασυνδέσεις. Π.χ. μιλώντας για τους γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς ή για τη βιολογία και την ιατρική στο κεφάλαιο «Γενετική Μηχανική και Βιοτεχνολογία», μπορεί να κάνει μια σπερματική εισαγωγή στην εξέλιξη προετοιμάζοντας τα παιδιά για το επόμενο κεφάλαιο της εξέλιξης, παρακινώντας την περιέργεια τους γι΄ αυτό θα πρέπει να σχολιαστεί διαθεματικά η εξελικτική διάσταση της γενετικής τροποποίησης σε σχέση με τη φυσική επιλογή, όπως και της εξέλιξης της ανθεκτικότητας των μικροβίων στα αντιβιοτικά ή των εντόμων στα εντομοκτόνα, διασυνδέοντας τα δύο κεφάλαια, αν και τέτοιες διασυνδέσεις δεν διευκολύνονται από το βιβλίο της Γ΄ Γυμνασίου. Γι΄ αυτό ο εκπαιδευτικός καλείται να διαμορφώσει τις απαραίτητες γνωσιακές γέφυρες.

Αλλά και στο βιβλίο της Γ΄ Λυκείου, το κεφάλαιο «Ανθρωπος και Υγεία» ενδείκνυται ιδιαίτερα για συστηματοποιημένες εξελικτικές προεκτάσεις- διασυνδέσεις το βιβλίο αυτό βέβαια δεν γράφτηκε στο πλαίσιο της διαθεματικότητας, αλλά όλα του τα κεφάλαια είναι ιδανικά για τέτοιες ολιστικές, διαθεματικές δηλαδή προσεγγίσεις, οι οποίες θα μπορούσαν να καλύψουν, άτυπα τουλάχιστον αλλά ουσιαστικά, το βασικό μέρος του κεφαλαίου της εξέλιξης, στο οποίο αλλού υπάρχουν παρωχημένες και υπέρμετρα αναπτυγμένες υποενότητες, όπως εκείνη για τον Λαμάρκ, και αλλού υποβαθμίζεται ή γίνεται ανύπαρκτη η έμφαση που έπρεπε να δοθεί στη γενετική συνέχεια των ειδών. 

2 Ενα δεύτερο διδακτικό στοιχείο αφορά την ανάδειξη της σχέσης της εξέλιξης με τη καθημερινή ζωή και συνακόλουθα με την ποιότητα ζωής του ανθρώπου. Π.χ. μπορεί να τονιστεί ότι η έρευνα πολλών ασθενειών εξαρτάται από τις τεχνικές και τις μεθοδολογίες της εξελικτικής γενετικής και βιολογίας όπως λ.χ. η εξελικτική απαρχή του ιού του ΑΙDS, η ταυτοποίηση πολλών νεοεμφανισθεισών ασθενειών με εξελικτικές μελέτες και η αντιμετώπισή τους με θεραπευτικές στρατηγικές που βασίζονται στις εξελικτικές αρχές, οι οποίες εφαρμόζονται επίσης στα θέματα φυτικής και ζωικής παραγωγής. Κατανοώντας λοιπόν τέτοιας μορφής διασυνδέσεις οι μαθητές θα αναπτύσσουν περισσότερο ενδιαφέρον που θα τους βοηθήσει να κατακτήσουν ευκολότερα και βαθύτερα το θέμα της εξέλιξης και ότι απορρίπτοντας την εξέλιξη απορρίπτουμε και την ιατρική λ.χ. ή άλλες επιστήμες. 

3 Ενα τρίτο διδακτικό στοιχείο είναι η αξιοποίηση της πρωτοβουλιακής δράσης του εκπαιδευτικού για να αξιοποιεί παραδείγματα από το σχετικό λογισμικό ή από δημοφιλή ΜΜΕ εφημερίδες λ.χ., τηλεόραση, Διαδίκτυο παραδείγματα που θα αναδεικνύουν λ.χ. ανακαλύψεις νέων ειδών ή αφανισμούς άλλων λόγω της περιβαλλοντικής κακοποίησης, θέματα δικονομικής γενετικής για επιβεβαίωση ή απόρριψη ενόχου εγκλήματος ή πατρότητας κάποιου αναγνωρίσιμου προσώπου ακόμη και εθνολογικά θέματα προσεγγίσεις που βασίζονται σε εξελικτικές τεχνικές αποκάλυψης δεικτών DΝΑ, οι οποίοι αξιοποιούνται για ειδικές φυλο γενετικές αναλύσεις, ουσιαστικοποιώντας στην πράξη την έννοια της εξέλιξης.

4 Τέταρτο διδακτικό στοιχείο αποτελεί η προσπάθεια του εκπαιδευτικού να κατανοήσουν οι μαθητές ότι η εξέλιξη δεν ερευνάται μόνο στην ιστορική της διάσταση, αλλά μπορεί να παρατηρηθεί άμεσα και στο εργαστήριο ή στο πεδίο. Π.χ. πρόσφατες έρευνες ανάλυσης «απολιθωμένου» γονιδιωματικού DΝΑ του Νεάντερταλ έδειξαν ότι δύσκολα διακρίνεται γενετικά από τον σύγχρονο άνθρωπο, πληροφορία που έχει περάσει και στις εφημερίδες όπως και άλλες που επιδιώκουν κλωνοποίηση καλοδιατηρημένου γονιδιώματος αφανισθέντων ειδών για να τα «αναστήσουν»! Να τονιστεί επίσης ότι με την προσομοιωτική υπολογιστική τεχνική μπορούμε να επαναδομήσουμε αρχαία γονίδια και πρωτεΐνες και να μελετήσουμε τη λειτουργία τους! Πληροφορίες αυτής της μορφής εξάπτουν τη φαντασία των μαθητών και ο εκπαιδευτικός μπορεί να τις αναζητεί και να τις βρίσκει εύκολα.

5 Ενα πέμπτο διδακτικό στοιχείο αντανακλά η έμφαση που πρέπει να δοθεί στη σημασία της γενετικής ποικιλότητας πάνω στην οποία δρα η φυσική επιλογή. Π.χ. με το παράδειγμα ότι η φυσική επιλογή δεν μπορεί να δράσει σε έναν πληθυσμό «κλωνοποιημένων» ανθρώπων, άρα δεν θα υπάρξει εξέλιξη, χωρίς την οποία ένα είδος αφανίζεται, γίνεται κάθετη προέκταση-διασύνδεση με τη βιολογία της Β΄ Λυκείου, και αναδεικνύεται η σημασία τόσο της γενετικής ποικιλότητας όσο και της φυσικής επιλογής, ο ορισμός της οποίας πρέπει να γίνει σαφής, προεκτεινόμενος στη θεωρία της μοντέρνας σύνθεσης, για να γίνει πιο κατανοητή με το παράδειγμα. 

6 Εκτο διδακτικό στοιχείο είναι ότι η εξελικτική θεωρία έχει εξελιχθεί από την εποχή του Δαρβίνου ως σήμερα και ότι η εξέλιξη δεν είναι συνώνυμη της φυσικής επιλογής, καθώς υπάρχει και η γενετική παρέκκλιση που αλλάζει τυχαία ορισμένες γονιδιακές συχνότητες. Διαφορετικά η εξέλιξη δέχεται επιθέσεις από αντιεξελικτιστές που θέλουν να «δομήσουν» έναν αχυράνθρωπο- δημιούργημα της εξίσωσης, εξέλιξη = φυσική επιλογή, για να αναδείξουν μετά ότι η φυσική επιλογή δεν είναι ο μοναδικός μηχανισμός εξελικτικής αλλαγής και να προβάλουν τελικά την ιδέα της ύπαρξης «κάτι άλλου», του ευφυούς σχεδίου δηλαδή, προκαλώντας την επιδιωκόμενη σύγχυση, που δεν οδηγεί στη μάθηση.

7 Ενα έβδομο διδακτικό στοιχείο που πρέπει να τονιστεί είναι τα μεγάλα χρονικά διαστήματα τα οποία απαιτούνται για τις παρατηρήσιμες μεγάλες εξελικτικές αλλαγές, καθώς οι μαθητές αποδέχονται πιο εύκολα ότι η εξέλιξη συμβαίνει σε μικρά χρονικά διαστήματα και δυσκολεύονται να κατανοήσουν ότι η ζωή στη Γη έχει ιστορία κοντά στα 4 δισεκατομμύρια χρόνια. Αν αντιληφθούν όμως ότι η εξέλιξη εκτυλίσσεται και σήμερα, όπως καταδεικνύεται από πληθώρα ευρημάτων και με μεθόδους όμοιας προσέγγισης με εκείνες που χρησιμοποιούνται από άλλες επιστήμες, τότε θα κατανοήσουν ότι η ίδια διεργασία συνέβαινε και στο παρελθόν, κατακτώντας μια ολιστικότερη αντίληψη της εξέλιξης. 

Σε πρόσφατη λ.χ. διάλεξή μου για τον Δαρβίνο, ένας ακροατής ήγειρε το πρόβλημα ότι δεν έχει δει ποτέ κανένας άνθρωπος να δημιουργείται νέο είδος. Μπορεί η ένσταση αυτή να είχε κοινωνικοθρησκευτικό υπόστρωμα, αλλά σίγουρα και άγνοια ως προς το ότι έχουν παρατηρηθεί και εξελικτικές μεταβολές πάνω από το είδος άλλη μία επίπτωση της μη διαθεματικής κατάκτησης του θέματος. 

Θα πρέπει να τονιστεί επίσης ότι η πρωτοβουλιακή διδακτική ελευθερία που παρέχει στον εκπαιδευτικό κυρίως του Γυμνασίου το διαθεματικό παιδαγωγικο-εκπαιδευτικό σύστημα, του δίνει τη δυνατότητα να αξιοποιεί και όποια άλλη αποτελεσματική διδακτική παρέμβαση κρίνει σκόπιμη. Ο εκπαιδευτικός του Λυκείου είναι περιορισμένος, αλλά μπορεί να κάνει επίσης, εύκολα, προεκτάσεις- διασυνδέσεις με την εξέλιξη. Ολα αυτά βέβαια απαιτούν προσεγγίσεις, όπως η διαθεματική απαιτούν επίσης περισσότερο χρόνο και κόπο από τον εκπαιδευτικό αλλά προσφέρουν και περισσότερη ικανοποίηση για όποιον βούλεται να είναι μεγάλος δάσκαλος που εμπνέει ο καλός δάσκαλος δεν αρκεί.

* Ο κ. Σ. Ν. Αλαχιώτης είναι καθηγητής Γενετικής (Σ. Σ. στο Πανεπιστήμιο Πατρών).

 

 ΠΗΓΗ: ΤΟ ΒΗΜΑ, 17/5/2009, http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&ct=33&artId=268528&dt=17/05/2009

Μαθητές με διδακτορικό στο… σκονάκι

 Τι μπορούν να σκαρφιστούν οι υποψήφιοι με απώτερο στόχο επιτυχία στις εξετάσεις και καλύτερους βαθμούς

 

Των Κάτιας Αντωνιάδη – Γεωργίας Σακκουλά

 

Ένας μαθηματικός τύπος χαραγμένος στο θρανίο, ο αόριστος β' του τάδε ρήματος σ' ένα χαρτάκι, ο ορισμός της τραγωδίας πάνω στη γομολάστιχα. Ποιος δεν έχει κάνει σκονάκι, έστω μια φορά; Η αντιγραφή, άλλωστε, είναι σχεδόν συνώνυμο των εξετάσεων.

Με φαντασία και στρατηγική οι σύγχρονοι νέοι έχουν προσπεράσει τις παραδοσιακές μεθόδους Όσο η πιστή μεταφορά του βιβλίου στο γραπτό θα αποτελεί κριτήριο επιτυχίας τόσο οι εξεταζόμενοι θα προσβλέπουν στην ευεργετική του συνδρομή. Οι μαθητές του 21ου αιώνα έχουν προσπεράσει τις παραδοσιακές μεθόδους αντιγραφής. Τη θέση του τσαλακωμένου στη σφιχτή παλάμη σημειώματος έχουν πάρει προηγμένα σκάνερ και τεχνολογικά ευρήματα. Με υπομονή αρχαιολόγου σε ανασκαφή και μεράκι Κινέζου μάστορα, η μαθητιώσα νεολαία παίρνει διδακτορικό στη φαντασία και τη στρατηγική.

Το τοπ-10 των δημοφιλέστερων σκονακίων

1 Το χαρτάκι

Η κλασική μέθοδος. Ολόκληρα βιβλία σε χειρόγραφες σμικρύνσεις κρύβονται στις κάλτσες, στις τσέπες, μέσα στην μπλούζα, κάτω από τη φούστα, στα μαλλιά του μπροστινού, στην τρύπα στον τοίχο.

2 Το «συνεργείο»

Οι υποψήφιοι έχουν μπει στην αίθουσα και έχουν ήδη πάρει τα θέματα. Ο συνεργός απ' έξω καταφέρνει να τα μάθει, τα λύνει και αφήνει τις απαντήσεις στις τουαλέτες.

3 Το θρανίο

Ο παράδεισος του σκονακίου. Λίγα τετραγωνικά εκατοστά ελεύθερα φτάνουν για να γραφτεί ακόμα και ολόκληρο κεφάλαιο.

4 Δημοσιογραφικό μαγνητοφωνάκι

Ο «δράστης» έχει γράψει το κείμενο στο μαγνητοφωνάκι και την ημέρα των εξετάσεων καλωδιώνεται, κρύβει το μαγνητοφωνάκι και ακούει την «απαγγελία».

5 Η «prison break» εκδοχή

Σκονάκια γραμμένα στο πόδι, από τον αστράγαλο μέχρι τη μέση της γάμπας, στον καρπό του χεριού, στο μπούστο, στον μηρό, ανάλογα με την έμπνευση.

6 Το κινητό

Οι λύσεις κυκλοφορούν μέσω SMS, είτε αποθηκεύονται στο σημειωματάριο του τηλεφώνου.

7 Η μέθοδος της πινέζας

Το σκονάκι, γραμμένο σε ένα στρογγυλό χαρτόνι, στερεώνεται κάτω από το θρανίο με πινέζα και εμφανίζεται κατά το δοκούν.

8 Η αόρατη γραφή

Με ένα στυλό από το οποίο έχει τελειώσει η μελάνη «ξεπατικώνεται» το κείμενο πάνω σε μια άσπρη κόλλα. Η πίεση που ασκείται στο χαρτί είναι τόση ώστε να μπορούν να διακρίνονται οι λέξεις. Την ώρα της εξέτασης, η κατάλευκη (και ξεπατικωμένη) σελίδα λειτουργεί ως «πρόχειρο».

9 Το σκονάκι «Κορπή»

Από ένα μπουκαλάκι νερού αφαιρείται η ετικέτα και περνάει από σκάνερ υψηλής ανάλυσης. Μέσω του προγράμματος «photoshop» σβήνουν τα γράμματα που υπάρχουν πάνω στο μπουκάλι (τα συστατικά, τα τηλέφωνα εξυπηρέτησης, κλπ.) και αντικαθιστώνται από το κείμενο. Στη συνέχεια, η νέα ετικέτα εκτυπώνεται και τοποθετείται κανονικά πάνω στο μπουκαλάκι.

10 Για γκατζετάκηδες

Με λάστιχα και συρματάκια εφαρμόζεται ένα «συρταράκι» κάτω από το καντράν του ρολογιού, μέσα στο οποίο κρύβεται το σκονάκι. Οι λάτρεις της τεχνολογίας έχουν χρησιμοποιήσει από στυλό-σκάνερ μέχρι pc-pocket και bluetooth.

 

ΠΗΓΗ: Ελευθεροτυπία, Δευτέρα 18 Μαΐου 2009,  http://www.enet.gr/?i=news.el.ellada&id=45233

ΟΙ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΕΙΣ

Ένα φαινόμενο της νεοελληνικής θρησκευτικής ζωής

 

Απ.  Αλεξανδρίδη* 

 

Μέσα στις δύσκολες στιγμές των πρώτων χρόνων της ελεύθερης ζωής και της δημιουργίας του συγχρόνου ελληνικού κράτους, η Ελληνική Εκκλησία βρέθηκε σε αδυναμία να αντιμετωπίσει τις καινούργιες συνθήκες και καταστάσεις.

Οι επίσκοποι επί τετρακόσια χρόνια είχαν διπλό λειτούργημα: δεν ήταν μόνο επίσκοποι της Εκκλησίας, ήταν συνάμα και υπεύθυνοι πολιτικοί άρχοντες των Ρωμιών της επαρχίας τους, πολλές φορές απασχολημένοι περισσότερο με την επιβίωση του γένους και λιγότερο με τη φανέρωση της Βασιλείας του Θεού μέσα στη χριστιανική κοινότητα (1). Τώρα το πρώτο τους έργο έμενε χωρίς περιεχόμενο και η ξαφνική αυτή αλλαγή. Όπως ήταν φυσικό, προκάλεσε κρίση και σύγχυση.

Την κρίση αυτή και τη σύγχυση ήρθε να επιτείνει και το αυτοκέφαλο του Φαρμακίδη, που υποδούλωνε την Εκκλησία στο κράτος. Ήταν μια οργάνωση της Εκκλησίας βασισμένη σε προτεσταντικά πρότυπα (2), που μετέβαλε τους επισκόπους σε κρατικούς υπαλλήλους και πολύ λίγο τους βοήθησε να βρουν την αποστολή τους. Ακόμη λιγότερο βοήθησαν την Εκκλησία οι άγριες επιθέσεις του κράτους κατά των μοναστηριών και το κλείσιμο τους.
Το γενικό μορφωτικό επίπεδο του κόσμου, που και πριν από την επανάσταση του 1821 δεν ήταν ψηλό, τώρα, ύστερα από έναν τόσο σκληρό και μακροχρόνιο αγώνα ήταν ακόμα χαμηλότερο, κι ο κλήρος, που μαζί του είχε πολεμήσει και πάθει, δεν ήταν σε θέση να τον οδηγήσει μέσα στην παράδοσή του.
Πολλά στοιχεία της ορθόδοξης παράδοσης ξεχάστηκαν η νοθεύτηκαν μέσα στη μακρόχρονη σκλαβιά. Αλλά κι' εκείνα που διατηρήθηκαν μέσα από τόσους σκοτεινούς και δύσκολους αιώνες άρχισαν να χάνονται μέσα στη γενική σύγχυση, ακριβώς τη στιγμή που ήταν εντελώς απαραίτητα, για να μπορέσει η Εκκλησία να σταθεί στα πόδια της.

Εκείνα που είχαν θεμελιώδη και ανεξακρίβωτη ως τώρα σημασία στη συνέχεια της παράδοσης, ήταν από το ένα μέρος ο λατρευτικός τύπος, που όσο κι αν η ουσία του έμενε δυσνόητη, τροφοδοτούσε τον πιστό και τον μυούσε ως ένα σημείο στο μυστήριο του Σταύρου και της Ανάστασης, και από το άλλο μέρος τα παλιά βιβλία πού' χαν κυκλοφορήσει κατά την Τουρκοκρατία (Όπως π.χ. του αγ. Νικόδημου του Αγιορείτου, του Αγαπίου Λάνδου κλπ.), που ακόμα ως τα σήμερα τα ανακαλύπτουμε σε μερικά χωριάτικα η νησιώτικα σπίτια, ταπεινούς κι' ακούραστους οδηγούς ευσέβειας.
Απ' αυτές τις ρίζες βγαίνει ο Παπουλάκος, που παρ' όλη τη μικρή του μόρφωση κινείται μέσα σε πολύ πιο ορθόδοξα πλαίσια, παρ' όσο οι κατοπινοί πιο μορφωμένοι ιδρυτές των διαφόρων συλλόγων και οργανώσεων. Δεν είχε μεγαλεπήβολα σχέδια, είχε όμως μια βαθειά κατανόηση της ορθόδοξης διδαχής, γι' αυτό το κήρυγμά του αν και απλό και πραχτικό, δεν είναι ξερή ηθικολογία αλλά διαποτίζεται από το φιλάνθρωπο της ανατολικής παράδοσης. Πολλοί τον θεωρούν πρόδρομο των χριστιανικών κινήσεων, ίσως όμως πρέπει να είμαστε πολύ επιφυλακτικοί σ' αυτό.

Η εμφάνιση του Παπουλάκου δε είναι κάτι το διανοητικό, μας παρουσιάζεται μάλλον πραγματικά χαρισματική. Τίποτα το τεχνητά οργανωμένο δεν υπάρχει στην προσπάθεια του, είναι το χαρισματικό μέρος της Εκκλησίας, που έρχεται να αναπληρώσει την αδυναμία του ιδρυματικού.

Για πρώτο κρίκο αυτής της αλυσίδας των οργανωμένων κινήσεων, που με διάφορες εξελίξεις και μορφές θα παίξουν σημαντικό ρόλο στη ζωή της Ελλαδικής Εκκλησίας, πρέπει να θεωρήσουμε τον Κοσμά Φλαμιάτο. Το κίνημα του Φλαμιάτου είναι μια αντίδραση όχι μόνο στην αδιαφορία η αδυναμία των ποιμένων της Εκκλησίας για διδαχή και καθοδήγηση του λάου της, αλλά και στην υποδούλωση της Εκκλησίας στο κράτος. Είναι όμως συνάμα και το κίνημα ενός φλογερού πατριώτη γεμάτου από οράματα, όπου πατριωτισμός και ορθοδοξία είναι αναπόσπαστα δεμένα μεταξύ τους (3). Η ορθοδοξία, ακόμη από τότε, ερμηνεύεται διαφορετικά κάθε φορά, ανάλογα με τα όνειρα και τις φαντασίες του καθενός.

 

Οι διαθέσεις του Φλαμιάτου ήταν άγιες, το βάρος όμως του παρελθόντος δεν τον αφήνει να τοποθετηθεί σωστά εκκλησιολογικά και έτσι κινείται μέσα στην ίδια σύγχυση που βρίσκεται η κρατική Εκκλησία. Αυτή η Εκκλησία, όπου ο επίσκοπος έπαψε να είναι για την κοινότητα η φανέρωση της ενότητας της, ο «εις τύπον και τόπον Χριστού», ο «επί της καθέδρας του Πέτρου» κι έγινε υπάλληλος του κράτους η στη βελτιωμένη μορφή, υπάλληλος μιας κεντρικής εκκλησιαστικής διοίκησης, που τον διορίζει, τον μεταθέτει κλπ.

Ο Φλαμιάτος πέθανε το 1852 στη φυλακή από τις κακουχίες σαν μάρτυρας του αγώνα του. Το έργο του απαλλαγμένο από τις πατριωτικές του υπερβολές, συνέχισε ο Ιγνάτιος Λαμπρόπουλος, αρχιμανδρίτης του Μεγάλου Σπηλαίου. Η δεσπόζουσα όμως μορφή του περασμένου αιώνα ήταν ο Απ. Μακράκης. Με την εμφάνισή του μπαίνομε σε μια νέα σημαντικότερη περίοδο των κινήσεων.
Ισχυρή προσωπικότης, προικισμένος με πολλά χαρίσματα και με βαθειά πίστη, γρήγορα συγκέντρωσε γύρω του πολλούς κληρικούς και λαϊκούς, μερικοί από τους οποίους θα ιδρύσουν αργότερα δικές τους κινήσεις. Ο Μακράκης ήταν ένα φαινόμενο. ακούραστος μελετητής των πατέρων της Εκκλησίας, γνώστης της ελληνικής φιλοσοφίας και ως ένα σημείο και της ευρωπαϊκής, κατόρθωσε να νοιώσει σε καταπληχτικό βάθος ορισμένες πλευρές της χριστιανικής αλήθειας.

Ο Le Guillou παρατηρεί, πως θα μπορούσε κανείς πολύ σωστά, να παραλληλίσει μερικά κομμάτια από τα έργα του «Αποκάλυψις του κεκρυμμένου θησαυρού» και «Λόγος φιλοσοφικός, ου το θέμα : Χριστός η Αυτοαλήθεια» με ορισμένα κείμενα αρχαία των μεγάλων θεολόγων του μεσαίωνα η με ορισμένα σύγχρονα του Karl Barth (4).

Πραγματικά μερικές διαισθήσεις του είναι σημαντικές : αντιλαμβάνεται το Χριστό σαν καθολική αλήθεια, νοιώθει τη βαθειά σημασία της ευχαριστίας για τη ζωή του πιστού, και μάλιστα σ' αυτό προχωρεί πιο πέρα από τον Άγ. Νικόδημο τον Αγιορείτη, γιατί ανακαλύπτει την ευχαριστιακή υφή της Εκκλησίας ακόμα καταλαβαίνει τη σημασία της μελέτης των πατέρων (επιχειρεί μάλιστα μιαν έκδοσή τους) κι είναι ίσως ο πρώτος Έλληνας ορθόδοξος που ξαναβρίσκει την έννοια της οικουμενικής αποστολής της Εκκλησίας.

Είναι όμως κι' αυτός θύμα της εποχής του, ούτε η ελληνική Εκκλησία είναι σε θέση να τον βοηθήσει ούτε η θεολογία της εποχής του. Η έλλειψη αυτή θα οδηγήσει αργότερα σε δυσκολίες και θα ματαιώσει κατά μεγάλο μέρος την ευεργετική επίδραση που θα μπορούσε να αφήσει η εμφάνισή του.

Ακόμα δεν έχουν ξεκαθαριστεί οι επιδράσεις πάνω στη διαμόρφωση της σκέψης του Μακράκη, είναι όμως γεγονός, πως δεν προέρχονται μόνο από την ανατολική Εκκλησία. Τελευταία ο Le Guillou σημειώνει, πως υπάρχουν σοβαροί λόγοι, που τον πείθουν για μιαν άμεση ή έμμεση επίδραση από τον Lamennais (5). Άλλωστε σ' όλο το διάστημα της τουρκοκρατίας πολλά στοιχεία της δυτικής θεολογίας περνούσαν μέσα στην ανατολική Εκκλησία.

Έτσι εμφανίζεται έντονη η νομικίστικη αντίληψη της σωτηρίας, βασισμένη πάνω στη «δικαιοσύνη» (6), που σαν την «ανάγκη» των αρχαίων βαραίνει όχι μόνο πάνω στους ανθρώπους, παρά και πάνω στο Θεό και δίνει μια στυγνή όψη στο Χριστιανισμό, σήμα κατατεθέν και στις μετέπειτα οργανώσεις. Ακόμα εκδηλώνεται μια έλλειψη ελπίδας για τη σωτηρία των πολλών, ελπίδας τόσο ζωντανής μέσα στην ανατολική παράδοση.

Ένα άλλο αδύνατο σημείο του Μακράκη είναι ότι δε μπόρεσε να ξεφύγει από το όραμα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Η Μεγάλη Ιδέα, που τότε ήταν η πνοή της ζωής του Ελληνισμού, παίρνει γι' αυτόν βαθύτερο θρησκευτικό χαρακτήρα. Βλέπει τον ελληνικό λαό σαν ένα νέον Ισραήλ, που ό ίδιος θα τον οδηγήσει να ξαναπάρει την Πόλη και να ιδρύσει μία νέα θεοκρατία, τη βασιλεία του Θεού επί της γης.

Δεν πνίγεται όμως μέσα σε στενούς εθνικιστικούς φραγμούς. Αντίθετα εδώ βλέπουμε μια πρώτην, από ελληνικής πλευράς, απόπειρα φιλοσοφίας της Ιστορίας, μια προσπάθεια καθορισμού της αποστολής του Ελληνισμού μέσα στο γενικότερο ιστορικό πλαίσιο.

Από αυτό το όραμα κινούμενος ίδρυσε έπειτα από τους θρησκευτικούς συλλόγους «Ιωάννης ο Βαπτιστής» (1877), που διατηρείται μέχρι σήμερα και «Ιωάννης ο Θεολόγος» (1884), τον πολιτικό σύλλογο «ο Πλάτων» (1901), και έβαλε υποψηφιότητα για βουλευτής, χωρίς όμως να εκλεγεί.

Η πολυπραγμοσύνη του του στοίχισε πολλές περιπέτειες κι' έναν αφορισμό (7) από την Ιερά Σύνοδο της Εκκλησίας της Ελλάδος, που για την ορθοδοξία του σκεπτικού του πολλοί αμφιβάλλουν, και που είχε μάλλον σκοπό να κλείσει το στόμα ενός ενοχλητικού κριτή. Στο τέλος οι διάφορες διαμάχες τον έκαναν οξύθυμο κι εκδικητικόν (8).

Στην περίπτωση του Μακράκη, όπως και στις επόμενες κινήσεις, διαπιστώνουμε την τραγική κατάσταση μιας Εκκλησίας, που έχει χάσει τη συνείδηση της παράδοσής της και που την αναζητεί με αγωνία, χωρίς να υπάρχει κάποιος, που να μπορεί να την βοηθήσει σ' αυτήν την αναζήτηση της. Η τραγικότητα κορυφώνεται στην αδυναμία της ιεραρχίας να οδηγήσει το λαό. Από το λαό εξ άλλου εμφανίζονται οδηγοί, που μέσα στην αγωνιώδη τους προσπάθεια καταλήγουν στο τέλος να γίνονται σαν ξένα σώματα μέσα στην Εκκλησία, χωρίς να είναι μόνον αυτοί υπεύθυνοι γι' αυτό. Η Εκκλησία δεν έχει τη δύναμη να τους προσλάβει και να τους εντάξει μέσα στο σώμα της.
Η τότε θεολογία δεν ήταν σε θέση να προσφέρει πολλά πράματα, ξεκομμένη κατά πολύ από τη ζωή της Εκκλησίας, με τον πειρασμό της καθαρής επιστήμης πάντοτε μπροστά της, και με άφθονη επίδραση από τη δυτική και ιδιαίτερα την προτεσταντική θεολογία, που εκείνη την εποχή δε βρισκόταν σε πολύ ψηλό επίπεδο.

Απ' αυτήν τρεφόταν κι η θεολογία της Εκκλησίας. και σιγά-σιγά υιοθετούσε ιδέες και αντιλήψεις ξένες προς την παράδοση της. αρκεί να σκεφτεί κανείς πως ακόμα και σήμερα εξακολουθούμε να θεωρούμε τη δογματική του Χ. Ανδρούτσου δογματική της Ελλαδικής Εκκλησίας.

Μέσα σ' όλους αυτούς τους αγώνες είχε ξεχαστεί φαίνεται μια παλιότερη προσπάθεια πολύ περισσότερο βασισμένη πάνω στην ορθόδοξη παράδοση, που η αναδρομή σ' αυτήν ασφαλώς θα προλάβαινε πολλά δυσάρεστα. Πρόκειται για την προσπάθεια του Αγίου Νικόδημου του Αγιορείτη. Ίσως θεωρήθηκε πολύ μοναστική η πολύ παλιά για τις σύγχρονες ανάγκες και παραθεωρήθηκε.
Έτσι, ενώ από την επίδραση του Αγ. Νικόδημου και της «Φιλοκαλίας» του έχουμε τη θαυμάσια φιλοκαλική Αναγέννηση της Ρωσικής και Ρουμανικής Εκκλησίας, με τους μέχρι την εποχή μας πλούσιους καρπούς της, στην Ελλάδα η Φιλοκαλία αγνοήθηκε και για βάσεις της σύγχρονης ευσεβείας χρησιμοποιήθηκαν «επιστημονικές» δυτικές απολογητικές και πραχτικά εγχειρίδια ηθικής, αμφίβολης ορθοδοξίας και υπόπτων επιδράσεων (9).

Από μαθητές του Μακράκη που τον εγκατέλειψαν όταν εκείνος αρνήθηκε να συμφιλιωθεί με την Ιερά Σύνοδο, δημιουργήθηκαν δύο νέες κινήσεις η «Ανάπλασις» και η «Ζωή». Η δεύτερη εξελίχτηκε σε μια πολύ ισχυρή οργάνωση κι η επίδρασή της στην Ελλαδική Εκκλησία ήταν και εξακολουθεί ακόμα να είναι έντονη.

Η «Ανάπλασις» ιδρύθηκε το 1885 από τον Κ. Διαλησμά και ανέπτυξε μορφωτική χριστιανική δράση εκδίδοντας και το ομώνυμο περιοδικό. Ίδρυσε παραρτήματα σε αρκετές μεγάλες πόλεις της τότε Ελλάδος και ενδιαφέρθηκε για την ανάδειξη καλών επίσκοπων και τον αποκλεισμό των ακαταλλήλων. Ο σύλλογος και το περιοδικό είχε σκοπό να συντελέσει «εις την ανάπλασιν και διοργάνωσιν της κοινωνίας δια του χριστιανισμού, εξυπηρετουμένου υπό των επιστημών και των τεχνών».

Αυτό το «εξυπηρετουμένου υπό των επιστημών» θυμίζει πολύ αυτό που γράφουν οι οπαδοί του Μακράκη: «Ούτος ωφέλησε την Εκκλησίαν περιβαλών με κύρος φιλοσοφικόν και επιστημονικόν τα ορθά δόγματα αυτής, τα οποία ώρισαν αι επτά οικουμενικαί σύνοδοι» (10). Μόνο που τώρα έχομε μία μετακίνηση προς την «διοργάνωσιν της κοινωνίας».

Η κίνηση όμως, που περισσότερο από κάθε προηγούμενη η παράλληλή της άφησε έντονα ίχνη μέσα στην ελληνική Εκκλησία κι' έχει μείνει μέχρι σήμερα υπόδειγμα, βάσει του οποίου ακόμα και εκείνοι που διατηρούν επιφυλακτική στάση απέναντί της, οργανώνουν τις δικές τους κινήσεις, είναι η «Ζωή».

Ιδρύθηκε από τον αρχιμανδρίτη Ευσέβιο Ματθόπουλο το 1907. Παιδί δέκα τεσσάρων χρονών ο Ευσέβιος, κατά κόσμον Βασίλειος Ματθόπουλος, έγινε υποταχτικός του Ιγνατίου Λαμπροπούλου, παλαιού συνεργάτη του Κοσμά Φλαμιάτου. Την εποχή εκείνη ό Ιγνάτιος είχε ξαναρχίσει ταχτικές κηρυκτικές περιοδείες στην Πελοπόννησο και καθώς φαίνεται σε πολλές τον ακολούθησε ο υποταχτικός του. Ίσως αυτό εξηγεί την κατοπινή κηρυχτική δράση του π. Ευσεβίου και τις βάσεις της κίνησης που ίδρυσε. Μετά το θάνατο του γέροντά του ήρθε στην Αθήνα και σπούδασε φιλολογία. Εδώ συνδέθηκε, καθώς και άλλοι μαθητές του Ιγνατίου, με την κίνηση του Μακράκη.

Το 1884, ύστερα από τις γνωστές περιπέτειες με τους σιμωνιακούς και τον αφορισμό, μαζί με άλλους κληρικούς, εγκατέλειψε το Μακράκη κι άρχισε κηρυχτικές περιοδείες σ' όλη την Ελλάδα.

Το 1907 συγκρότησε μια μικρή ομάδα από θεολόγους, κληρικούς και μη, για να πολλαπλασιάσει και να συνεχίσει το κήρυγμα. Η ομάδα αυτή πήρε το όνομα «Ζωή» και το 1911 άρχισε να εκδίδει το γνωστό ομώνυμο της περιοδικό, που γνώρισε και γνωρίζει μεγάλη κυκλοφορία.

Με τον π. Ευσέβιο Ματθόπουλο έχομε ένα βήμα προς τα εμπρός, αλλά και μια οπισθοχώρηση. Το θετικό στοιχείο είναι το ξεκαθάρισμα του κηρύγματος από τα πολιτικά και εθνικά οράματα, από τα οποία ούτε ο Φλαμιάτος ούτε ακόμα κι ο Μακράκης είχε κατορθώσει ν' απαλλαγή. Αυτό το ξεκαθάρισμα είν' ένα γεγονός πολύ σημαντικό με ανυπολόγιστα ευεργετικές συνέπειες.

Η οπισθοχώρηση είναι η νέα ιδέα που αρχίζει να εφαρμόζεται στην κίνηση, πως δεν υπάρχει λόγος να ασχολούμεθα και πάρα πολύ με τη θεολογία και το δόγμα. Όχι πως το απορρίπτομε, αντίθετα το σεβόμαστε και αποφεύγομε να το ερευνούμε αρκούμενοι στην πραχτική εφαρμογή του χριστιανισμού.
Η στάση αυτή έχει την εξήγησή της: το Μακράκη τον ενδιέφερε το δόγμα, το ερευνούσε, στοχαζόταν πάνω σ' αυτό, φιλοσοφούσε. Αυτός όμως ο στοχασμός πάνω στο δόγμα του άφησε μίαν ακάλυπτη πλευρά, όπου η ιεραρχία μπόρεσε να τον χτυπήσει – σωστά η λάθος αδιάφορο – όταν το θέλησε. Στις νέες κινήσεις αυτό απετέλεσε ένα δίδαγμα που θα μπορούσε να διατυπωθεί ως εξής: «Μην καταπιάνεστε με δογματικές εμβαθύνσεις και συζητήσεις- είναι επικίνδυνες». Και φτάνουμε στην πάρα πολύ σίγουρη συμπεριφορά, που παλιότερα εφαρμοζόταν πολύ καλά στη Δύση: «Π ιστεύω ό,τι πιστεύει η Εκκλησία και κοιτάζω την πραχτική ευσέβεια, χωρίς να συζητώ μέσα μου τι πιστεύει η Εκκλησία».

Έτσι δημιουργούνται στον πιστό δύο χωριστά στεγανά, στο ένα είναι τα δόγματα, που τα παραδέχεται χωρίς να τα συζητεί, και στο άλλο η πραχτική ευσέβεια, άσχετη κι ανεξάρτητη από το δόγμα. Μοιραία κατάληξη αυτής της στάσης είναι ο πιετισμός.

Βασικό βιβλίο που διαμόρφωσε την ευσέβεια της κίνησης της «Ζωής» υπήρξε ο «Προορισμός του Ανθρώπου» του π. Ευσεβίου Ματθοπούλου. Δυσκολεύεται κανείς να πιστέψει, πως ένα τέτοιο βιβλίο γράφτηκε από ένα μοναχό, και δυσκολεύεται κανείς να καταλάβει, πως μια κίνηση που ιδρύθηκε από έναν μοναχό πήρε στην πορεία της αντιμοναστική νοοτροπία.
Ίσως μιαν εξήγηση, μπορούν να δώσουν η σχετικά λιγόχρονη παραμονή στη μονή και μάλιστα σε μια εποχή, που η προσοχή είχε στραφεί προς την εξωτερική δράση, η παρακμή των μοναστηριών της Ελλάδας και οι σπουδές στη φιλοσοφική σχολή.

Στο βιβλίο αυτό, το βάρος πέφτει στην ηθική συμπεριφορά, το πρόβλημα της ουσίας λείπει κι έχει λησμονηθεί η αλήθεια του «actus sequitur esse». Ο Χριστός είναι ηθικό πρότυπο μιμήσεως, η σωτηρία είναι θέμα ήθους και η μέλλουσα δόξα είναι η αμοιβή μιας ηθικής συμμορφώσεως. Ακόμα και η Εκκλησία ορίζεται ως «το ηθικόν του Χριστού σώμα» (σελ. 13 έκδ. 1938).

Χαρακτηριστικό είναι, ότι πουθενά δε χρησιμοποιείται στο βιβλίο αυτό κάτι από την πλούσια σε δογματικό και θεολογικό περιεχόμενο υμνολογία της Εκκλησίας. Το βιβλίο εκτός από την καθηκοντολογία έχει και σύντομα απολογητικά στοιχεία καθώς και ένα κεφάλαιο για τη Θεία Ευχαριστία. Η ηθική, η απολογητική και η ταχτική μετοχή στη θεία Ευχαριστία ήταν ο τριπλός δείχτης πορείας της ομάδας αυτής. το πρώτο πολύ πιο τονισμένο και τα άλλα θεωρημένα κάτω από το πρίσμα του πρώτου.

Ο τονισμός της ταχτικής μετοχής στη Θεία Ευχαριστία – και σ' αυτό συνεχιζόταν η γραμμή του Μακράκη – ήταν μια πολύ θετική προσφορά για την Εκκλησία. Σιγά – σιγά ο πολύς κόσμος έμαθε πως η μετοχή στη Θεία Ευχαριστία δεν είναι μόνο για τις μεγάλες γιορτές ή για τους παπάδες.
Επειδή όμως και η Ευχαριστία τοποθετήθηκε μέσα σε μιαν ηθικολογική προοπτική κι' έλειψαν τα απαραίτητα θεολογικά στοιχεία, δε μπόρεσε να γίνει αφορμή για μια πραγματική λειτουργική αναγέννηση. Με την έλλειψη μιας βαθύτερης εκκλησιολογικής και ευχαριστιακής τοποθέτησης, το κέντρο βάρους μετατοπίστηκε στην ομιλία (το λεγόμενο σήμερα κήρυγμα) έγινε μάλιστα και η ασέβεια να βγει από τη σωστή της θέση, μετά τα Ιερά αναγνώσματα, και να τοποθετηθεί μέσα στην Ευχαριστία, διακόπτοντας τη συνέχειά της (και δυστυχώς, αυτή τη μετακίνηση την μιμήθηκαν ανεξέλεγκτα όλες οι ενορίες). Από το άλλο μέρος δυτικά στοιχεία μπαρόκ, όπως το γονάτισμα κατά την αναφορά, μπήκαν μέσα στη λειτουργία, για να τονίσουν την αγιότητα του μυστηρίου, κι' έσπασαν την αρχαιότατη και γεμάτη νόημα παράδοση της προσφοράς σε όρθια στάση (11).

Η κηρυχτική αυτή ομάδα του π. Ευσεβίου οργανωμένη σαν ένα νέου είδους κοινόβιο, έμεινε έτσι με την αρχική της μορφή πολλά χρόνια, και σιγά σιγά, μάζεψε γύρω της κι έναν αριθμό φίλων διαφόρων επαγγελμάτων. Το 1929, οπότε προϊστάμενος ήταν ο διάδοχος του π. Ευσεβίου αρχιμ. Π. Σεραφείμ Παπακώστας, και με την παρακίνησή του, ιδρύθηκε δίπλα στη «Ζωή» ο πρώτος σύλλογος με συμμετοχή πολλών από αυτούς τους φίλους και με σκοπό να την βοηθήσουν στο έργο της εσωτερικής Ιεραποστολής χωρίς ιδιαίτερες υποχρεώσεις (αγαμία, κοινοβιακή ζωή κ.τ.τ.). Αυτό στάθηκε η αρχή για τη δημιουργία και άλλων σωματείων, φοιτητών, διπλωματούχων, γονέων, κτλ. Με παραρτήματα σε πολλές πόλεις της Ελλάδος. Ακόμη δημιουργήθηκαν και γυναικείες αδελφότητες με κοινοβιακό χαρακτήρα και σκοπό την ιεραποστολή, σε ειδικούς γυναικείους τομείς. Όλα αυτά τα σωματεία απετέλεσαν τα «Συνεργαζόμενα Χριστιανικά Σωματεία, ο Απόστολος Παύλος». Εκδίδουν εκτός από τη «Ζωή», τα περιοδικά «Ζωή του Παιδιού», «Ελληνοχριστιανική Αγωγή» κλπ.

Στην αδελφότητα της «Ζωής» οφείλεται κατά μέγα μέρος και η συστηματική οργάνωση των κατηχητικών σχολείων, την οποία υιοθέτησε η Εκκλησία και τη συνεχίζει σχεδόν πάνω ίδια αχνάρια. Η επίδραση της κίνησης αυτής μέσα στον Ελληνικό λαό υπήρξε σημαντική, λόγω του ήθους και της σοβαρότητος των μελών των αδελφοτήτων. Ακόμα και ο κλήρος της Εκκλησίας επηρεάστηκε πολύ, ανεξάρτητα από την επιφυλακτική στάση που κράτησε απέναντί τους.

Λίγα χρόνια μετά τον θάνατο του π. Σεραφείμ η οργάνωση αυτή χωρίστηκε σε δυό όμοιες : το «Σωτήρα» και τη «Ζωή». Δε μπορούμε δω να εξετάσουμε τα αίτια του χωρισμού, τα όποια φαίνεται υπήρξαν πολύ βαθύτερα από τη διαφωνία γύρω στο θέμα της διαδοχής του προϊσταμένου.

Μια άλλη κίνηση που πρέπει να αναφερθεί είναι η «Ορθόδοξοι Χριστιανικαί Ενώσεις Νέων και Κορασίδων» περισσότερο γνωστή σαν κίνηση του πατρός Αγγέλου (από το όνομα του πνευματικού της προϊσταμένου π. Αγγέλου Νησιώτη) Κι αυτή εμμέσως ξεκινάει απ' το Μακράκη ο ιδρυτής της π. Μάρκος Τσακτάνης, εφημέριος της Αγ. Αικατερίνης της Πλάκας είχε χρηματίσει υπάλληλος στο Λύκειο του Κ. Διαλησμά μαθητή του Μακράκη. Μετά το θάνατο του π. Μάρκου (1924), το έργο του συνεχίστηκε από τον π. Άγγελο Νησιώτη εφημέριο μέχρι σήμερα στο ναό της Ζωοδόχου Πηγής (οδ. Ακαδημίας). [σ.σ: το άρθρο είναι δημοσιευμένο το 1966]

Αν και η κίνηση αυτή δεν απέκτησε τη δύναμη και της έκταση της «Ζωής», υπήρξε αρκετά καρποφόρα. Οργάνωσε κατηχητικά και συγκεντρώσεις και εκδίδει από το 1921 το περιοδικό «Καινή Κτίσις». Ιδιαίτερη ομάδα απετέλεσαν οι φοιτηταί, το «Χριστιανικό Όμιλο Φοιτητών», με την καθοδήγηση δυο καθηγητών της Θεολογίας.

Η κίνηση αυτή περισσότερο από κάθε άλλη έμεινε συνδεδεμένη με το τελετουργικό της Εκκλησίας και διατήρησε την αγάπη για την υμνολογία της και τις ολονυκτίες, χωρίς όμως να μπορεί να πει κανείς ότι κατανόησε τελείως τη βαθύτερη σημασία τους. Σημαντική επίσης προσφορά υπήρξε το ξαναζωντάνεμα ορισμένων μοναστηριών από γυναικεία μέλη της. Τα μοναστήρια αυτά έτσι, έγιναν κέντρα πνευματικής και λειτουργικής ζωής.
Εκτός από τις κινήσεις που αναφέραμε τώρα έχουν δημιουργηθεί και άλλες μικρότερες γύρω από διάφορα πρόσωπα, σχεδόν με παρόμοια μορφή, είτε ο σκοπός τους είναι μόνο κατηχητικός, είτε σε ορισμένες περιπτώσεις και πολεμικός, ιδίως εναντίον της ιεραρχίας της Εκκλησίας.

Σήμερα είναι βέβαιο πως ο αρχικός σκοπός των κινήσεων αυτών έχει ξεπεραστεί. Κήρυγμα κατά το υπόδειγμά τους υπάρχει και ανεξάρτητα από αυτές. Τι είναι λοιπόν εκείνο που ακόμα κράτα στη ζωή τις παλαιότερες και δημιουργεί τις καινούργιες ; Μήπως πιο πέρα από το διδαχτικό μέρος υπάρχει κάποια βαθύτερη δίψα, κάτι που ο λαός δεν μπορεί να το βρει στην ενορία του και το αναζητεί άλλου;

Μόνο αν ξανασκεφτούμε τι είναι η Εκκλησία θα μπορέσουμε να προχωρήσουμε για να βρούμε τα βαθύτερα αίτια αυτού του φαινομένου. Ακριβής ορισμός της Εκκλησίας δεν είναι δυνατό να δοθεί, γιατί, όπως ωραία παρατηρεί ο L. Zander ο ορισμός είναι ένας περιορισμός, ενώ η Εκκλησία είναι μια πραγματικότητα υπερβατική. Μας παραδόθηκαν όμως ορισμένες εικόνες που μας περιγράφουν βασικές πλευρές αύτης της πραγματικότητας. Έτσι μας αποκαλύπτεται ως «σώμα Χριστού», «το πλήρωμά του τα πάντα εν πάσι πληρουμένου», ο όλος Χριστός, «totus Christus» (Ιερός Αυγουστίνος) κλπ.

Το μυστήριο, δηλ. η φανέρωση αυτής της υπέρλογης πραγματικότητας, πραγματοποιείται στην τοπική Εκκλησία, και μάλιστα κατά τη Θεια Λειτουργία. Εκεί η σύναξη των πιστών, έχοντας επικεφαλής τον Επίσκοπο «εις τόπον και τύπον Χριστού», προσφέρεται στον ουράνιο Πατέρα μαζί με το ψωμί και το κρασί (το σώμα της και το αίμα της). Εκεί αυτήν την προσφορά την παίρνει ο Χριστός και την κάνει δικό του σώμα και αίμα και γίνεται έτσι προσφορά δεχτή στο θρόνο της Αγ. Τριάδος. Μετέχοντας η σύναξη σ' αυτό το σώμα και αίμα, μεταβάλλεται κι η ίδια σε ένα σώμα, το σώμα του Χριστού. Η τέλεια αύτη ενότητα διατηρείται και μέσα στον παρόντα κόσμο, μέσα στην κοινή ζωή των μελών του σώματος, στην πλήρη δηλ. αγάπη του πλησίον. Χαρακτηριστικά και απαραίτητα στοιχεία αυτής της πραγματικότητος είναι:

Ο Επίσκοπος (ούτε Εκκλησία άνευ Επισκόπου ούτε Επίσκοπος άνευ Εκκλησίας), η σύναξη (μόνος του ο Επίσκοπος δεν μπορεί να τελέσει λειτουργία – εκκλησ. Κανών), η προσφορά και ο τόπος, σαν αναγκαία συνθήκη της κοινής ζωής (αλλιώς η κοινή ζωή καταντά κενός λόγος). Κάθε άλλη διάκριση του παρόντος αιώνος: φυλή, κοινωνική θέση, επάγγελμα κτλ. κάθε τι δηλ. που χωρίζει, είναι απαράδεκτη μέσα σ' αυτήν την τέλεια ενότητα των τέκνων του Θεού.

Η κοινή ζωή της πρώτης Εκκλησίας δεν είναι μια εξαίρεση, αλλά η κανονική της κατάσταση. Ζώντας μέσα σ' αυτή την ενότητα τα παιδιά του Θεού, περιμένουν την παρουσία του κυρίου, τη φανέρωση δηλ. της Βασιλείας, που τώρα είναι ακόμα κεκαλυμμένη, αν και παρούσα, και την κατάργηση του έσχατου εχθρού, δηλ. του θανάτου, η ύπαρξη του οποίου ήταν ένας φραγμός στην ένωσή μας με τον αθάνατο Πατέρα μας. Αν η κοινή αύτη ζωή επήρε αργότερα άλλες μορφές, ποτέ όμως δεν έπαψε να είναι ζωή αγάπης, ποτέ δεν έφτας ε την εποχή εκείνη σ' αυτήν την απομόνωση που βλέπομε σήμερα:

Γύρω από το Θυσιαστήριο να συνάζονται άνθρωποι άγνωστοι και καμιά φορά εχθρικοί μεταξύ τους, που το «αγαπήσωμεν αλλήλους» έγινε ένα παράγγελμα χωρίς νόημα, κι έχει λησμονηθεί πως το μυστήριο της θείας Ευχαριστίας είναι, εκτός των άλλων, και το κήρυγμα του Θανάτου και της Ανάστασης του Κυρίου και η γεμάτη ελπίδα επιθυμία και αναμονή της παρουσίας Του.

Όταν αργότερα η τοπική Εκκλησία έγινε πολυάριθμη, έτσι που η κοινή ζωή δεν ήταν λόγω του αριθμού πραχτικά εφαρμόσιμη, δημιουργήθηκε η ενορία, μικρό κομμάτι της τοπικής Εκκλησίας, τέλεια εικόνα της, όπου αντί του επισκόπου προΐσταται ο πρεσβύτερος, που πήρε τη ειδική γι' αυτόν το σκοπό εντολή του επισκόπου, ο εφημέριος. Η ενορία πάντα μένει ενωμένη με τον τοπικό επίσκοπο (τον οποίο και μνημονεύει), χωρίς τον οποίο ούτε Εκκλησία υπάρχει, ούτε λειτουργία μπορεί να γίνει.

Σήμερα όμως το νόημα αυτό της σύναξης κατά τη μία ημέρα της εβδομάδας έχει σχεδόν χαθεί. Πάμε στην Εκκλησία για μια προσευχή και για την ακρόαση μιας ομιλίας κι ούτε υποψιαζόμαστε κάτι για το «μυστήριο της σύναξης». Κι αν κάποτε κάτι έμενε εμφανίστηκε κι η ενορία – γίγας που τα έσβησε όλα. Ενορία δηλ. με 35.000 και 40.000 πολλές φορές ενορίτες, που παλιότερα ούτε για επισκοπή δε θα ήταν παραδεχτή, όπου ο κάθε πιστός χάνεται μέσα σ' ένα άγνωστο και μεταβλητό πλήθος, άγνωστος μεταξύ άγνωστων, άγνωστος ακόμα και στον εφημέριο (που σχεδόν έχει μεταβληθεί σε απλό ληξίαρχο), για να αναφέρουμε τη βασικότερη αδυναμία της, που δεν είναι και η μόνη(12).

Έτσι η ζωή της ενορίας έφτασε σε μια κατάσταση νεκροφάνειας. Και προβάλλει το αγωνιώδες ερώτημα: «Πως θα βγούμε απ' αυτήν;» Αλλά δεν μπορούμε έσω να απαντήσουμε σ' αυτό. Το θέμα μας είναι αν υπήρξε αντίδραση σ' αυτό. Κι η απάντηση είναι, πως υπήρξε. Μια υποσυνείδητη αντίδραση του πιστού, που βλέπει πως κάτι του λείπει, στην ενορία του.
Κι' αυτή τον έσπρωξε προς την οργάνωση. Δεν ήταν, βέβαια η σωστότερη αντίδραση, ίσως όμως δεν είχε και άλλην οδό. Ήταν πάντως μια αντίδραση, οπωσδήποτε προτιμότερη από τη νέκρα.

Η οργάνωση, που είχε δημιουργηθεί με σκοπό το κήρυγμα, πρόσφερε τώρα ένα καταφύγιο στον χαμένο μέσα πλήθος των αγνώστων συνενοριτών του πιστό. Εκεί συνδέθηκε με άλλους και άρχισε να γεύεται ως ένα βαθμό, αυτό που έπρεπε να του προσφέρει η ενορία του. Εκεί είδε και μια προσεγμένη τέλεση της θείας Λειτουργίας, που του έδινε ευκαιρία να κατανόηση πολλά σημεία της, ως τότε άγνωστά του.

Η έλλειψη όμως και δω μιας βαθύτερης κατανόησης του μυστηρίου της Εκκλησίας εμπόδισε μια θετική επίδραση στην ελληνική εκκλησία. Η οργάνωση βασισμένη πάνω στο συνταγματικό του πολίτη δικαίωμα να συνεταιρίζεται, αγνόησε την ενορία και τον επίσκοπο (χωρίς και να χωριστή απ' αυτόν), που κι' αυτός, από το άλλο μέρος, συνήθως την αγνόησε η την είδε κάπως εχθρικά, χωρίς να τολμά να εκδηλώσει την εχθρότητα αυτή φανερά. Μια εποχή μάλιστα είχε δημιουργηθεί σχεδόν μια παράλληλη «εκκλησία» χωρίς επισκόπους, που υπαγόταν στους τοπικούς κανονικούς επισκόπους, αλλά που, εκτός από τη μνήμη τους στη λειτουργία, συνήθως τους αγνοούσε. Πολλές φορές αγνοήθηκε η βασική αρχή, πως χωρίς τον επίσκοπο τίποτα δεν μπορεί να γίνει στην Εκκλησία και πως κάθε μυστήριο αντλεί το κύρος του από την εντολή του τοπικού επισκόπου.

Σήμερα, βέβαια, η παλιά οξύτητα έχει μειωθεί κατά πολύ, ιδίως από τότε που οι οργανώσεις έχασαν κατά μεγάλο μέρος την αίγλη τους και τη δύναμη τους. το πρόβλημα, όμως, της ελληνικής Εκκλησίας παραμένει.

Οι οργανώσεις ξεκίνησαν με πολλήν καλή θέληση. Σ' αυτά τα θέματα όμως δεν αρκεί μόνο η καλή θέληση. Χρειάζεται πολλή μελέτη και πολλή ταπείνωση. Ο σκοπός δεν είναι να δημιουργηθεί μια παρα-εκκλησία, όσο καλά οργανωμένη κι' αν θα εμφανιζόταν αυτή, αλλά να βοηθηθεί η πραγματική Εκκλησία να ανακαλύψει και να αποκαλύψει τον εαυτό της (13).

 

 

(1) Η ορθοδοξία ήταν μια ιδιότης του Ρωμιού ραγιά, χρήσιμη όσο δεν ξεπερνούσε ορισμένα όρια. Κάθε υπερβολή, όταν έπαυε να είναι ατομική υπόθεση, συναντούσε αντιδράσεις. Όταν ο Μακράκης στην Πόλη (1856) θέλησε να οδηγήσει τους μαθητές του λυκείου, όπου δίδασκε, σε μια βαθύτερη μυστηριακή ζωή με ταχτική μετοχή στη θεία Ευχαριστία, συνάντησε την αντίδραση πρώτα απ' όλα του Πατριάρχη και του αρχιεπισκόπου του Πέραν, που τον χαρακτήρισαν παράλογο νεωτεριστή (Δ. Μπαλάνου – Λ. Μακράκης, Θεσσαλονίκη 1920).

(2) Κι ο Μεγάλος Πέτρος στη Ρωσία υποδούλωσε και κρατικοποίησε την Εκκλησία, ακολουθώντας προτεσταντικά πρότυπα, με την κατάργηση του Πατριαρχείου της Μόσχας και τη δημιουργία της διαρκούς Ιεράς Συνόδου.

(3) Ιδές τον Όρκο του Φλαμιάτου στο βιβλίο του Κ. Μπαστιά «Ο Παπουλάκος» σελ. 138 Ν. Υόρκη, 1951.

(4) Μ.J. Le Guillou, Ο. P. Apostolus Μakrakis: ses intuitions apostoliquos et spirituelles, Islina 1960 no 3 σελ. 275.

(5) Στο Ίδιο σελ. 278.

(6) Η βιβλική λέξη «δικαιοσύνη» μεταφράζει την εβραϊκή λέξη «τσε-δακά». Αυτή σημαίνει περίπου τη θεία ενέργεια που πραγματοποιεί τη σωτηρία του ανθρώπου και παραλληλίζεται σαν συνώνυμη με τη «χεσέδ» = έλεος, αγάπη και την «εμέθ» = πιστότης, αλήθεια. Το βάθος της δηλ. είναι τελείως διαφορετικό από αυτό που εννοούμε εμείς όταν λέμε δικαιοσύνη. Αυτή η άγνοια μας έφερε σ' αυτές τις παράδοξες αντιλήψεις που κοντεύουν να θεωρούνται η πεμπτουσία της ορθοδοξίας. Ίδε και σχετική μελέτη του S. Lyonnet: La Soteriologie Pauiinienne. Introduction a la Bible II σελ. 840 και εξής Desclees & Bower Belgique.

(7) Πρέπει να ομολογήσουμε πως ο αφορισμός αυτός είναι κλασικό παράδειγμα ατονήσαντος αφορισμού. Έτσι ο Μακράκης κηδεύτηκε επισήμως από το Μητροπολιτικό Ναό το 1905. Το 1956 του έγινε μνημόσυνο αρχιερατικό στον ίδιο ναό. Επίσης οι οπαδοί του σήμερα γίνονται δεκτοί σε κοινωνία από την Εκκλησία, και στην Αμερική υπάρχουν και ιερείς οπαδοί του, χωρίς γι' αυτό η αρχιεπισκοπή να τους απαγορεύει να λειτουργούν. 

(8) Δες επιστολή του Λ. Παπαδιαμάντη στην εφ. «Εφημερίς» 30 Αύγ. 1891: «Ο κ. Μακράκης κατήγγειλεν εις την εισαγγελίαν Βόλου δύο ιερείς διότι υπέμνησαν εις το ποίμνιόν των, ότι «είναι ελεύθεροι μεν να ακούσωσι τον κ. Μακράκην, εάν θέλωσιν, αλλά να μη λησμονώσιν, ότι ο κ. Μακράκης έχει επικηρυχθή ύπό της Ιεράς συνόδου ως κακόδοξος και απειθής». Υπάρχει στα «Άπαντα» 5ος τόμος σελ. 294.

Γενικά ο Παπαδιαμάντης τήρησε στάση πολύ επιφυλακτική αν όχι εχθρική απέναντι στο Μακράκη. Η ευσέβεια του Παπαδιαμάντη ακολουθούσε τη γραμμή του Άγ. Νικόδημου του Αγιορείτη, όπως είχε έρθει στη Σκιάθο με τους Κολυβάδες.

(9) Νομίζουμε πως στη διαμόρφωση της σύγχρονης ορθόδοξης ευσέβειας πρέπει να έπαιξαν σημαντικό ρόλο κι οι προτεσταντικές προσηλυτιστικές κινήσεις. Τα έντυπα τους, μεταφράσεις κηρυγμάτων δοκίμων ξένων ιεροκηρύκων με τις γλαφυρές τους ιστορίες, ήταν εύκολα προσιτά στους ορθόδοξους αναμορφωτές. Ας μην ξεχνάμε πως και τα πρώτα τραγούδια των κινήσεων ήταν προτεσταντικοί σκοποί με αυτούσια ή παραλλαγμένα τα λόγια τους.

(10) Χ. Κανοτίδου : Ανοικτή επιστολή προς τον μοναχόν Θεόκλητον Διονυσιάτην, Αθήνα 1965 σελ. 37.

(11) Είναι περίεργο, πως ενώ από το ένα μέρος βλέπομε με πόση επιμονή οι Πατέρες και οι οικουμενικές συνοδοί επανέρχονται σ' αυτό το θέμα και το ξαναθυμίζουν ευκαίρως-ακαίρως (Άγ. Ειρηναίος, Πέτρος Αλεξανδρείας, Μέγας Βασίλειος, Α' Οικουμενική Σύνοδος), εμείς από το άλλο με πείσμα επιμένουμε στο δικό μας τρόπο ευσεβείας δλδ. το γονάτισμα χωρίς να τους δίνουμε σημασία. Ο Μέγας Βασίλειος εις το ΚΖ' κεφάλαιον των προς τον Αμφιλόχιον περί του Αγίου Πνεύματος (PG 32) εξηγεί το βαθύτερο νόημα της όρθιας στάσης.

(12) Τόσο έχομε χάσει τo αίσθημα της Εκκλησίας, ώστε κανένας, ούτε κληρικός ούτε θεολόγος δεν έχει φρίξει από το βδέλυγμα της απομόνωσης που παρουσιάζεται στην τέλεση των μυστηρίων και θεωρούμε φυσικό να επαναλαμβάνεται το μυστήριο του βαπτίσματος πολλές φορές την ημέρα για κάθε βαπτιζόμενο χωριστά στην ίδια εκκλησία καθώς και το μυστήριο του γάμου. Αν δεν υπήρχε ο ρητώς κανόνας της Εκκλησίας δεν είναι απίθανο να καταντούσαμε και σε πολλές ατομικές λειτουργίες την ημέρα.

(13) Πρέπει να καταλάβουμε καλά, πως εκκλησία χωρίς ευχαριστία δεν υπάρχει και Ευχαριστία χωρίς σύναξη δεν υπάρχει και σύναξη χωρίς σωστή ενορία δεν μπορεί να γίνει. Κι η μεγαλόπολη σήμερα παρουσιάζει τεράστια προβλήματα σ' αυτό. Κι οι επίσκοποί μας έπρεπε ν' αρχίσουν να τα σκέπτονται αυτά και να μην οικοδομούν, όπου οικοδομούν, χωρίς θεμέλιο, δηλ. χωρίς ενοριακή ζωή.

* Δημοσιεύθηκε το πρώτον στο περιοδικό ΣΥΝΟΡΟ – Φθινόπωρο 1966, τεύχος 39

 

ΠΗΓΗ: http://www.egolpio.com/APOLOGITIKA/organwseis.htm

Η γεωπολιτική και πολιτιστική «επιθετικότητα» της Ρωσίας στην μετασοβιετική εποχή

 

Του Δημήτρη Μπαλτά*

 

Στην σύντομη αναφορά θα δείξω ότι η Ρωσσία, ύστερα από τις ιστορικές διαμάχες μεταξύ των Σλαβόφιλων και των Δυτικόφιλων του 19ου αιώνα και παρά τις ευρασιατικές θεωρήσεις του 20ου αιώνα, δείχνει σήμερα την παρουσία της στον δυτικό κόσμο ως μία δύναμη στρατιωτική-πολιτική, αλλά και πολιτιστική.

Αυτό επιχειρεί να επιτύχει σήμερα η Ρωσσία με ορισμένους τρόπους, όπως με την οικονομική πρόοδο, την στρατιωτική παρουσία πλησίον των παλαιοτέρων σοβιετικών δημοκρατιών, την σύγχρονη τεχνολογία, το μεταναστευτικό ρεύμα που λειτουργεί και ως πολιτιστικός παράγων, αλλά και την ανασυγκροτούμενη Ρωσσική Εκκλησία.

Εξεταζόμενης της παρουσίας της Ρωσσίας στην Ευρώπη κατά τον 19ο αιώνα, ετίθετο ένα καίριο ερώτημα· Είναι η Ρωσσία χώρα της Ευρώπης ή  γέφυρα ανάμεσα στην Ευρώπη και στην Ασία;

 

Σλαβόφιλο και Δυτικόφιλο

 

Όσον αφορά τις διαμάχες Σλαβόφιλων και Δυτικόφιλων, θα παρατηρηθεί ότι οι αντίστοιχες ερμηνευτικές τάσεις βοήθησαν, όχι όμως πάντοτε, στον προσδιορισμό της εθνικής ταυτότητας του ρωσσικού λαού, η οποία είχε κλονισθεί από την πολιτική του Μ. Πέτρου, καθ' όσον ο τελευταίος είχε προχωρήσει σε μεταρρυθμίσεις προς μία δυτικοποίηση της ρωσσικής ζωής. Οι σλαβόφιλοι έχουν την πεποίθηση ότι «ο Ρωσσικός λαός θα καλούνταν να λάβει ένα αποφασιστικό ρόλο στην κρίση που πλησίαζε τον Δυτικό πολιτισμό», και ότι «αυτός θα αποκάλυπτε στον κόσμο τη σωστή ερμηνεία του Χριστιανισμού» (Ζέρνωφ Ν., οι Ρώσσοι και η Εκκλησία τους, μετ. Στεφοπούλου Γ., Αθήνα 1972, σ. 156).

Από τους τελευταίους διανοητές της προεπαναστατικής εποχής  ο V. Roazanov (1856-1919) θα υποστηρίξει ότι «οι Ρώσσοι βεβαιώνουν πάντοτε ότι εἶναι συνάμα ένας λαός ανατολικός και δυτικός, χωρίς να αντιλαμβάνονται ότι στην πραγματικότητα δεν είναι ούτε λαός δυτικός ούτε λαός ανατολικός» (Rozanov V. L' apocalypse de notre tamps, trad. Michaut J., L' Age d' Homme, Lausanne 1976, σ. 102). Είναι δε γεγονός ότι και οι Δυτικόφιλοι έβλεπαν με επιφύλαξη τα επιτεύγματα της Δύσως, την οποία μάλιστα ο Α. Herzen αποκαλεί «ετοιμοθάνατο κόσμο» (Βλ. Χέρτσεν,  Ανάλεκτα,  μετ. Λ. Γεωργίου-Μ. Κορωναίου, εκδ. Κάλβος, Αθήνα 1970, σ. 291).

Κατά τον 20^ο  αιώνα διατυπώνονται οι ευρασιατικές θεωρίες με κύριους εισηγητές τον Ν. Τroubezkoy (1890-1938), τον Ρ. Savitsky (1895-1965) και τον Ν. Αlekseiev (1879-1964). Οι διανοητές αυτοί θεωρεῖται ότι ακολουθούν τις ιδέες των Σλαβόφιλων, εφ' όσον και αυτοί «ζητούν διαζύγιο από την διεφθαρμένη Ευρώπη».

 

Μάλιστα έχει παρατηρηθεί ότι «ο Ν. Τroubezkoy επιμένει στην υπεροχή των πολιτιστικών επί των ανθρωπολογικών και των φυλετικών κριτηρίων, ώστε, προκειμένου να αντικαταστήσει την αυτοκρατορική Ρωσσία, πρόσφερε το πολιτιστικό οικοδόμημα της Ευρασίας» (Θρ. Ν. Μαρκέτου, Η γεωπολιτική πρακτική της Ρωσσίας στη μετασοβιετική κεντρική Ασία, έκδ. Σύλλογος προς διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων, Αθήναι 2008, σ. 37).

Εάν ο ρωσσικός πολιτισμός χαρακτηρίζεται από ευρωπαϊκά στοιχεία, η Ρωσσία, από γεωπολιτικής απόψεως, είναι βεβαίως και Ευρώπη και Ασία. Διότι έχει ορθώς υποστηριχθεί ότι «μία ευρωπαϊκή χώρα στην Ευρώπη και την Ασία είναι εντελώς διαφορετικό πράγμα από μία ευρασιατική χώρα» (Θρ. Ν. Μαρκέτου, ένθ' ανωτ., σ. 50).

 

Όσον αφορά την μετασοβιετική παρουσία της Ρωσσίας, είναι γεγονός ότι η σύγχρονη γεωπολιτική και πολιτιστική παρουσία της Ρωσσίας χαρακτηρίζεται από μία «επιθετικότητα». Κατ' αρχάς, θα πρέπει να διευκρινισθεί ότι άστοχος ήταν, παλαιότερα, τόσο ο λόγος περί σοβιετικού πολιτισμού, σοβιετικής φιλοσοφίας κ. ά., όσο και περί ευρασιατικού πολιτισμού κ. ά. Διότι ο πολιτισμός που διαμορφώθηκε σ' αυτόν τον γεωγραφικό χώρο έχει προσδιορισθεί ως ρωσσικός, ανεξαρτήτως της καταγωγής και των ανθρωπολογικών χαρακτηριστικών εκείνων που τον έχουν διαμορφώσει.

Έτσι τα επιτεύγματα αυτού του πολιτισμού έχουν προβληθεί και προβάλλονται στον κόσμο, και ιδιαιτέρως στην Ευρώπη, ως ρωσσικά. Διότι το ρωσσικό στοιχείο είναι όχι μόνον ένας όρος αλλά και μία ιδιαίτερη δύναμη, ικανή να περιλάβει αφομοιωτικώς όλα τα άλλα στοιχεία. Έτσι σήμερα επιχειρείται αφ' ενός μεν να γίνει αισθητή η στρατιωτική-γεωπολιτική παρουσία της Ρωσσίας στην ευρύτερη περιοχή, αφ' ετέρου δε να προβληθεί διά διαφόρων τρόπων και η πολιτιστική-ιστορική παρουσία της.

Από απόψεως γεωπολιτικής-στρατιωτικής, η Ρωσσία, έχοντας εδώ και χρόνια προχωρήσει σε οικονομικά μέτρα ανακάμψεως (λ.χ. με την ανατίμηση του νομίσματός της), σε στρατηγικές επιλογές (με την δημιουργία του «άξονα» Μόσχας-Βερολίνου και του «άξονα» Μόσχας-Τεχεράνης), και τηρώντας μία ιδιάζουσα επεκτατική διάθεση ευρασιατικών απηχήσεων (που φανερώνεται προς τις γειτονικές χώρες, οι οποίες στερούνται των ενεργειακών πηγών, όπως η Ουκρανία) δηλώνει δυναμικά την παρουσία της τόσο στον ευρωπαϊκό, όσο στον παγκόσμιο χώρο. 

Ίσως, δεν αξιολογείται ακόμη η Ρωσσία ως μία νέα υπερδύναμη, αλλά πάντως, για την Ευρώπη, και η Αμερική δεν θεωρείται πλέον ως η κυρίαρχη δύναμη του πλανήτη.

Από απόψεως πολιτιστικής, είναι ευδιάκριτο το ενδιαφέρον για τον ρωσσικό πολιτισμό (γράμματα, τέχνες κ. ά.) σε όλον τον κόσμο. Στα γνωστά Πανεπιστήμια της Ευρώπης, αλλά και της Αμερικής υπάρχουν έδρες «Σλαβικών Σπουδών». Μεταφράζονται έργα σημαντικών Ρώσσων συγγραφέων του 19ου και του 20ου αι. σε όλες τις γλώσσες. Στο διαδίκτυο υπάρχουν ιστοσελίδες με τα έργα των Ρώσσων λογοτεχνών και διανοουμένων στο ρωσσικό πρωτότυπο. Επανεκδίδονται συνεχώς στην Ρωσσία έργα των συγγραφέων της προεπαναστατικής εποχής.

Σ' αυτό το ευρωπαϊκό και παγκόσμιο ενδιαφέρον έχει βοηθήσει η μετακίνηση χιλιάδων Ρώσσων, ικανοποιητικού μορφωτικού επιπέδου, προς το εξωτερικό κατά τις τελευταίες δεκαετίες. Πολλοί εξ αυτών εργάζονται ως μεταφραστές έργων της ρωσσικής λογοτεχνίας στις χώρες, όπου διδάσκουν την ρωσσική γλώσσα σε σχολεία και πανεπιστήμια.

 

Τέλος, την ρωσσική πολιτιστική παρουσία και κληρονομιά βεβαιώνει και η Ρωσσική ορθόδοξη Εκκλησία, η οποία ανασυγκροτείται κατά τα τελευταία χρόνια. Στο πλαίσιο αυτό σημειώνεται ότι «είναι εντυπωσιακή η αύξηση των εκκλησιών που, από 2.000 επί Γκορμπατσόφ, σήμερα ανέρχονται σε 13.000» (Βλ. Σ. Σμέμαν, «Η ψυχή της Ρωσσίας», Νational Geographic Απρίλιος 2009, σ. 16).

 

Επειδή διαπιστώνεται μία στενή συνεργασία του κράτους με την Εκκλησία στην σημερινή Ρωσσία, πράγμα που μπορεί να οδηγήσει σε διάφορες ερμηνείες και παρερμηνείες, θα πρέπει να θεωρηθεί η σχέση αυτή υπό το πρίσμα της αναζητήσεως μιάς νέας μετασοβιετικής ταυτότητας (Βλ. Σ. Σμέμαν, ένθ' ανωτ., σ. 22). Εξ άλλου, η Ρωσσική Εκκλησία μετέχει ενεργώς σήμερα στις διεθνείς εκκλησιαστικές επιτροπές, τόσο στον διορθόδοξο, όσο και στον διαχριστιανικό διάλογο (Βλ. ενδεικτικώς Μetropolite Cyrille, L' evangile et la liberte, trad. H. Les Editions du Cerf, Paris 2006, σσ. 63-68). Διακατέχεται μεν  η Ρωσσική Εκκλησία από το πνεύμα του οικουμενισμού, αλλά πάντως χωρίς να υιοθετεί «την οικοδόμηση μιας θρησκευτικής Βαβέλ» (Βλ. Μetropilite Cyrille, ένθ' ανωτ., σ. 84).

Φαίνεται, από τα παραπάνω, ότι η Ρωσσία επανέρχεται δυναμικά στην ευρωπαϊκή σκηνή, τόσο την στρατιωτική-πολιτική, όσο και την πολιτιστική.
Κομίζει άλλες προτάσεις που μπορούν, τουλάχιστον σε ορισμένες περιπτώσεις, να εμπνεύσουν την ευρωπαϊκή προοπτική. Γι' αυτό και η Ευρώπη εκτιμά υπεύθυνα την υπολογίσιμη πλέον ρωσσική παρουσία στον ευρωπαϊκό και στον παγκόσμιο χώρο, αμφισβητώντας άμεσα ή έμμεσα, κατά καιρούς, την κυριαρχία της Αμερικής.

* ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΠΑΛΤΑΣ, Δρ φιλοσοφίας

(Παρέμβαση στην Συνδιάσκεψη της Χριστιανικής για την Ευρωπαϊκή Ένωση, 20-21.11.2008).

 

ΠΗΓΗ: Η ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ, 2-4-2009, ΑΡ. ΦΥΛΛΟΥ 1108  (795), σελ. 6-7,

http://www.xristianiki.gr/popup.php?aid=426

 

Σημείωση: Η απόδοση στο μονοτονικό έγινε από τον admin. Κρατήθηκε η ορθογραφία του συγγραφέα κατά τα άλλα.

«ΣΩΜΑΤΕΙΟ ΣΤΕΛΕΧΩΝ ΠΡΟΛΗΨΗΣ»

ΣΩΜΑΤΕΙΟ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΣΤΑ ΚΕΝΤΡΑ ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΟΚΑΝΑ & ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗΣ

 

Διεύθυνση Γραμματείας :

Κέντρο Πρόληψης Νομού Σάμου «Φάρος»

Tel: 22730 23443, FAX: 2273023441

Πληροφορίες: Αλεξ, Σταθακιός

Ιστολόγιο: www.prolipsiworkers.blogspot.com

Email 1: prolipsiworkers@yahoo.gr    

 

 Δελτίο Τύπου  

Το Δ.Σ. του Σωματείου Εργαζομένων στα Κέντρα Πρόληψης, συναντήθηκε  την Πέμπτη  14/5/2009, για τρίτη φορά  με  τον Μακαριότατο Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και Πάσης Ελλάδος κ. κ. Ιερώνυμο.

Ο Μακαριότατος, έχει εκδηλώσει το έντονο ενδιαφέρον του για το έργο μας,  του οποίου είναι και γνώστης από την περίοδο που ήταν Μητροπολίτης Θηβών & Λεβαδίας, και είχε στενή συνεργασία με το τοπικό Κέντρο Πρόληψης στο οποίο συμμετέχει και η Μητρόπολη. 

Ο Αρχιεπίσκοπος έχει επανειλημμένα θέσει με υπομνήματά του το πρόβλημα των Κέντρων Πρόληψης ΟΚΑΝΑ & Αυτοδιοίκησης στους Αρμόδιους Υπουργούς, από τους οποίους λαμβάνει διαβεβαιώσεις ότι θα λυθεί. 

 

Οι διαβεβαιώσεις των Υπουργών, οι οποίες δίνονται  πλέον και δημόσια (για παράδειγμα η πρόσφατη τοποθέτηση του υφυπουργού Υγείας κ. Σαλμά στη Βουλή) παραμένουν μέχρι στιγμή χωρίς πρακτικό αντίκρισμα.

Ο Αρχιεπίσκοπος για μια ακόμα φορά ανέλαβε την υποχρέωση να επικοινωνήσει προσωπικά με το Υπουργεία Υγείας και Οικονομικών, κάνοντας έκκληση στην ανθρωπιά των Υπευθύνων όχι κυρίως για τους εργαζομένους των Κ. Π., αλλά για τους γονείς και τους νέους που χάνουν έτσι ένα στήριγμα.

Στην συνέχεια συζητήσαμε  μαζί του πάνω στην σκέψη του να δημιουργήσει η Εκκλησία μια δομή  φιλοξενίας  για ανθρώπους που μεταβαίνουν από την Επαρχία στην Αθήνα για ακολουθήσουν προγράμματα απεξάρτησης, αλλά και για πρώην χρήστες που βρίσκονται στα αρχή της Κοινωνικής τους Επανένταξης. 

Η συνάντηση κλείστηκε με την μεσολάβηση του μητροπολίτη Ζακύνθου Χρυσόστομου, εκ των ιδρυτών του Κέντρου Πρόληψης του Νομού και πρώην προέδρου του.

           Το Δ.Σ. του Σωματείου       

 

ΠΗΓΗ:  http://manitaritoubounou.wordpress.com/2009/05/17/prolipsi-ektelesis-prolipsis-mais2009/