Είναι η Ελλάδα μια νέα Αργεντινή;

 

Του Δημήτρη Καζάκη *

Σύμφωνα με τον κ. Μπαριονουέβο, η Ελλάδα μπορεί να αποφύγει τη χρεοκοπία υπό δυο προϋποθέσεις: Θα πρέπει να προχωρήσει άμεσα σε αναδιάρθρωση του χρέους και να της παρασχεθεί άμεση οικονομική βοήθεια από την Ε.Ε. Κατά τη γνώμη του, τα προγράμματα στήριξης της Ε.Ε. και του ΔΝΤ δεν θα βάλουν τέλος στην ελληνική κρίση, καθώς προσφέρουν πολύ περιορισμένα μέσα για να πληρωθούν ληξιπρόθεσμα χρέη της χώρας.

«Η υπέρβαση της δημοσιονομικής κρίσης στην Ελλάδα είναι δύσκολη υπόθεση, επειδή ορισμένοι υπεύθυνοι θεωρούν την αναδιάρθρωση πολιτική απόφαση, νομίζοντας ότι έχουν την πολυτέλεια να επιλέξουν. Ωστόσο αυτό είναι αυταπάτη. Η αναδιάρθρωση δεν είναι επιλογή, αλλά η αναπόφευκτη συνέπεια λανθασμένων δημοσιονομικών αποφάσεων κατά το παρελθόν.

Το ερώτημα που τίθεται για την Ελλάδα δεν είναι λοιπόν εάν θα γίνει, αλλά εάν θα υπάρξει συντεταγμένη αναδιάρθρωση… Η έγκαιρη δράση είναι εξαιρετικά σημαντική γιατί η αρχική κατάσταση στην Ελλάδα είναι ακόμη πιο προβληματική από ό,τι το 2001 στην Αργεντινή.

● Πρώτον, η Ελλάδα έχει ένα υψηλό πρωτογενές έλλειμμα του προϋπολογισμού, δηλαδή έλλειμμα μείον πληρωμές τόκων.

● Δεύτερον, στην Αργεντινή το εθνικό χρέος ως ποσοστό στο οικονομικό προϊόν ήταν μόνο το ένα τρίτο από αυτό που έχει συσσωρεύσει η Ελλάδα.

● Και, τέλος, οι Αργεντινοί είχαν το πέσο, που ήταν συνδεδεμένο με το δολάριο. Οι Έλληνες δεν έχουν πια τη δραχμή και η επανεισαγωγή ενός νομίσματος θα αποτελούσε μια τεράστια επιχείρηση».

«Δίχως επαρκή χρηματοδότηση για μια συντεταγμένη αναδιάρθρωση, η Ελλάδα θα αναγκαστεί να διαγράψει ένα ακόμη μεγαλύτερο μέρος του χρέους της από αυτό της Αργεντινής το 2005». Πράγμα βέβαια αδιανόητο για τις ευρωπαϊκές τράπεζες, που κατέχουν περίπου το 75% του δημόσιου χρέους της Ελλάδας.

 

Ρούμπινι: Συντεταγμένη πτώχευση

 

Στο ίδιο περίπου μήκος κύματος και ο κ. Νούριελ Ρούμπινι, γνωστός ως δόκτωρ Ντουμ, ο οποίος σ' ένα πρόσφατο σημείωμά του στους «Financial Times» (28.6) εκτιμά ότι «η καλύτερη επιλογή για την Ελλάδα είναι μια συντεταγμένη πτώχευση». Σύμφωνα με τον γνωστό αναλυτή:

«Τα μέτρα λιτότητας που υιοθέτησε η Ελλάδα ως προϋπόθεση για τη διάσωσή της απαιτούν μια δρακόντεια δημοσιονομική προσαρμογή της τάξης του 10% του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος. Αυτή θα επιμηκύνει την ύφεση της χώρας και στο τέλος θα την αφήσει με μια αναλογία χρέους στο ΑΕΠ της τάξης του 148% το 2016. Σ' αυτό το επίπεδο, ακόμη και μια μικρή δόνηση είναι πιθανό να πυροδοτήσει μια ακόμη μεγαλύτερη κρίση χρέους.

Η αυστηρή λιτότητα μπορεί να χρειάζεται για τις ανεπτυγμένες χώρες – όπως συμφωνήθηκε στην Ομάδα των 20 αυτό το Σαββατοκύριακο – ώστε να σταθεροποιήσουν την αναλογία χρέους στο ΑΕΠ έως το 2016, αλλά για την Ελλάδα αυτή η "σταθεροποίηση" θα γίνει σε επίπεδα που δεν είναι βιώσιμα. Συγκρίνετε την Ελλάδα σήμερα με την Αργεντινή το 1998-2001, μια κρίση που κλιμακώθηκε σε μια άτακτη πτώχευση:

● Με την εκδήλωση της κρίσης η Αργεντινή είχε δημοσιονομικό έλλειμμα της τάξης του 3% στο ΑΕΠ, στην Ελλάδα είναι 13,6%.

● Το δημόσιο χρέος της Αργεντινής ήταν 50% του ΑΕΠ, της Ελλάδας είναι 115% και αυξάνεται.

● Η Αργεντινή είχε ένα έλλειμμα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών τής τάξης του 2% του ΑΕΠ, στην Ελλάδα είναι 10% τώρα.

● Αν η Αργεντινή ήταν αφερέγγυα, η Ελλάδα είναι αφερέγγυα δυο και τρεις φορές περισσότερο».

Σύμφωνα με τον Ρούμπινι, «μια συντεταγμένη αναδιάρθρωση του δημόσιου χρέους της Ελλάδας είναι εφικτή και επιθυμητή τόσο για τον οφειλέτη όσο και για τους δανειστές του. Είναι επίσης αναπόφευκτο αν η Ευρώπη επιθυμεί να αποφύγει ένα βάθεμα της κρίσης». Για τον σκοπό αυτόν ο αναλυτής προτείνει να προχωρήσει η Ελλάδα άμεσα σε αναδιάρθρωση χρέους υπό την εποπτεία του ΔΝΤ και της Ε.Ε., ώστε να μην ξοδευτούν άδικα τα 110 δισ. ευρώ, που χρειάζονται επειγόντως σε χώρες όπως η Ισπανία.

Βέβαια το να αναλάβει η Ε.Ε. τέτοια χρηματοδότηση της Ελλάδας στις σημερινές συνθήκες κρίσης του ευρώ μοιάζει μάλλον με κακόγουστο αστείο. Με την Ισπανία να κρατιέται στην επιφάνεια με ενέσεις ρευστότητας από την ΕΚΤ, και την ευρωζώνη να κατρακυλά σε βαθιά ύφεση χάρη στις πολιτικές άγριας λιτότητας και περιστολής δαπανών, είναι μάλλον αδύνατο για την Ε.Ε. να υιοθετήσει μια τέτοια προσέγγιση. Δεν μπορεί κανείς να περιμένει τίποτε καλό από μια γενική κατάσταση που επιβιώνει με ενέσεις ρευστότητας. Ή, όπως έλεγε χαρακτηριστικά ο Σάιμον Σάμιουελς, αναλυτής της Barclay's Capital, συνοψίζοντας τη συνολική κατάσταση της ευρωζώνης:

«Το σύστημα απλά δεν λειτουργεί. Πλησιάζουμε τον τρίτο χρόνο της υποστήριξης με ρευστότητα και η αγορά εξακολουθεί να μην μπορεί να επιβιώσει χωρίς βοήθεια» («Financial Times», 28.6).

 

Πιθανή η διάλυση της ευρωζώνης

 

Σε μια πρόσφατη έρευνα ανάμεσα σε 440 ηγέτες των μεγαλύτερων επιχειρήσεων και τραπεζών παγκοσμίως που διεξήγαγε η Economist Intelligence Unit για λογαριασμό της RBC Capital Markets και η οποία δημοσιεύτηκε την περασμένη Δευτέρα, διαπιστώθηκε μια καθολική απογοήτευση και απαισιοδοξία για την προοπτική του ευρώ και της ευρωζώνης:

● Η συντριπτική πλειονότητα πιστεύει ότι υπάρχει μια πολύ αυξημένη πιθανότητα για διάλυση της ευρωζώνης στα επόμενα τρία χρόνια.

● Πάνω από τους μισούς πιστεύουν ότι με πιθανότητα άνω του 50% μία ή περισσότερες χώρες θα αναγκαστούν να εγκαταλείψουν την ευρωζώνη έως το 2013, λόγω των αυξανόμενων προβλημάτων χρέους.

● Το 36% από αυτούς πιστεύει ότι υπάρχει τουλάχιστον μια πιθανότητα της τάξης του 25% για ολοκληρωτική διάλυση της ευρωζώνης το ίδιο διάστημα. Οι χώρες που είναι πιο πιθανό να φύγουν από την ευρωζώνη στα επόμενα τρία χρόνια είναι η Ελλάδα πρώτη, με τις Πορτογαλία, Ισπανία και Ιρλανδία στο κατόπι της.

● Η Γερμανία είναι η πρώτη από τις μεγάλες χώρες της ευρωζώνης που θεωρούν οι περισσότεροι από τους ερωτηθέντες ότι έχει τη μεγαλύτερη πιθανότητα να αποχωρήσει από την ευρωζώνη. Κι αυτό για δικό της όφελος, προκειμένου να μη βυθιστεί μαζί με την ευρωζώνη.

Όσο η ΕΚΤ και οι ευρωκρατούντες επιμένουν να προχωρήσουν στην ακόμη μεγαλύτερη ενοποίηση της ευρωζώνης, τόσο περισσότερο θα εντείνονται οι φυγόκεντρες τάσεις. Κι αυτό γιατί καμιά καμιά χώρα και κανένας λαός δεν είναι σε θέση να αντέξουν τον τραπεζικό ολοκληρωτισμό που επιχειρείται να επιβληθεί σ' ολόκληρη την ευρωζώνη, ο οποίος έχει επίσημα ονομαστεί «δημοσιονομικός συντονισμός». 

Η «ευρωπαϊκή ενοποίηση» με όχημα τις τράπεζες και το ευρώ είναι ο μόνος σίγουρος δρόμος για τη διάλυση της ευρωζώνης.

 

Πόσο κοστίζει η αναδιάρθρωση;

 

Όμως, ανεξάρτητα από το αν μπορούν ή όχι η Ε.Ε. και το ΔΝΤ να χρηματοδοτήσουν μια «συντεταγμένη αναδιάρθρωση» του δημόσιου χρέους στην Ελλάδα, το ερώτημα που τίθεται είναι τι θα κοστίσει μια τέτοια επιχείρηση για τον λαό και τη χώρα. Σ' αυτό δεν απαντά κανένας. Εκτός της κυβέρνησης. Ο κ. Παπακωνσταντίνου απάντησε σε ερώτηση σχετικά με την επαναδιαπραγμάτευση του χρέους ως εξής:

«Η στάση πληρωμών και η επαναδιαπραγμάτευση του χρέους ήταν μια επιλογή που αγωνιστήκαμε να αποφύγουμε και την αποφύγαμε με τον μηχανισμό στήριξης. Θα ήταν καταστροφική για την οικονομία μας, που εξακολουθεί να έχει μεγάλες ανάγκες δανεισμού και γι' αυτό πρέπει να συνεχίζει να έχει την εμπιστοσύνη των επενδυτών. Όσο εφαρμόζεται με συνέπεια το πρόγραμμα δημοσιονομικής προσαρμογής, η δυνατότητα αναχρηματοδότησης του χρέους μας θα αυξάνεται». («Πρώτο Θέμα», 20.6).

Το ίδιο περίπου επανέλαβε και σε μια συνέντευξή του στη γερμανική «Handelsblatt» (22.6) λέγοντας: «Η αναδιαπραγμάτευση θα απέκλειε την Ελλάδα για μεγάλο χρονικό διάστημα από τις χρηματοπιστωτικές αγορές, θα εξόντωνε τις ελληνικές τράπεζες και θα προκαλούσε πανικό στις αγορές ομολόγων».

Κρατήστε αυτήν την εκτίμηση του κ. Παπακωνσταντίνου, θα τη χρειαστείτε. Κι αυτό διότι ο υπουργός Οικονομικών δεν λέει ψέματα σχετικά με τις συνέπειες μιας αναδιαπραγμάτευσης του χρέους της Ελλάδας, και μάλιστα μέσα στο ευρώ. Θα αποτελέσει πραγματική καταστροφή της χώρας. Όχι τόσο για τους λόγους που επικαλείται ο κ. υπουργός, αλλά επειδή πρώτα και κύρια θα επιμηκύνει τους χρόνους εξυπηρέτησης του χρέους φορτώνοντας το κράτος, την οικονομία και τον λαό με επιπλέον κόστος από προσαυξημένα επιτόκια και εγγυήσεις προς τους δανειστές και τις αγορές.

Δείτε μόνο τι συμβαίνει στη Βραζιλία, η οποία έχει υποστεί την τελευταία 20ετία τρεις αναδιαρθρώσεις χρέους υπό την εποπτεία του ΔΝΤ. Κάθε αναδιάρθρωση στοίχισε από 20%-30% αύξηση της απόλυτης ανέχειας του πληθυσμού, εκτίναξη της θνησιμότητας από λοιμώδη νοσήματα, όπως η φυματίωση, που βέβαια θερίζει τη φτωχολογιά. Ενώ οι παραγκομαχαλάδες, οι γνωστές φαβέλες, σχεδόν διπλασιάστηκαν σε έκταση έπειτα από κάθε αναδιάρθρωση του χρέους.

Σήμερα η Βραζιλία, παρ' ότι εμφανίζεται ως μια ταχύτατα αναπτυσσόμενη οικονομία – λόγω κυρίως του ότι χρησιμοποιείται από το διεθνές κεφάλαιο ως «ασφαλές καταφύγιο» εν μέσω παγκόσμιας κρίσης -, έχει έναν από τους μεγαλύτερους μετακινούμενους πληθυσμούς απόλυτης φτώχειας, κυρίως ανηλίκων, σε διαρκή αναζήτηση τροφής. Και παρ' όλα αυτά το χρέος της παραμένει δυσθεώρητο, έτοιμο να την οδηγήσει σε μια ακόμη χρεοκοπία σαν αυτή που αντιμετώπισε τη δεκαετία του '80.

Έχει δίκιο λοιπόν να φοβάται ο κ. Παπακωνσταντίνου μια αναδιαπραγμάτευση του χρέους και μάλιστα εντός του ευρώ, υπό την εποπτεία της Ε.Ε. και του ΔΝΤ. Λέει όμως αλήθεια όταν διαβεβαιώνει ότι θα την αποφύγουμε εφαρμόζοντας τη σκληρή και ανάλγητη πολιτική του «μνημονίου»; Όχι. Κι αυτό φαίνεται και από μια πρόσφατη συνέντευξη του Πόουλ Τόμσεν, που είναι επικεφαλής της αποστολής του ΔΝΤ στην Ελλάδα. Σε μια ερώτηση περί ελεγχόμενης αναδιάρθρωσης του χρέους, ο Τόμσεν απάντησε:

«Η κυβέρνηση έχει εξετάσει προσεκτικά τις επιλογές της και συμφωνώ μαζί της ότι μια επιβεβλημένη ή ακούσια επαναδιαπραγμάτευση δεν είναι προς το συμφέρον της Ελλάδας, γιατί θα περιελάμβανε τεράστιο κόστος. Αντ' αυτού η εφαρμογή του οικονομικού προγράμματος θα βοηθήσει την Ελλάδα να ανακτήσει αξιοπιστία και πεποίθηση και να επιστρέψει στον ομαλό δρόμο της σταθερής οικονομικής ανάπτυξης – και αυτό θα ωφελήσει την Ευρώπη και ολόκληρο τον κόσμο. Όταν αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη, είμαι σίγουρος ότι η Ελλάδα θα μπορέσει σταδιακά να μακρύνει τη χρονική διάρκεια λήξης του χρέους της με την έκδοση ομολόγων μακράς ωριμότητας» («Το Βήμα», 27.6).

Τι σημαίνει ότι «η Ελλάδα θα μπορέσει σταδιακά να μακρύνει τη χρονική διάρκεια λήξης του χρέους της με την έκδοση ομολόγων μακράς ωριμότητας»; Σημαίνει σε απλά ελληνικά ότι η Ελλάδα θα προχωρήσει σε αναδιαπραγμάτευση του χρέους με «συντεταγμένο» ή «ελεγχόμενο» τρόπο, όποτε και όταν θεωρήσει η «τρόικα» ότι είναι έτοιμη να το κάνει προς όφελος των αγορών και των επενδυτών.

Επομένως ο «μηχανισμός στήριξης», το «μνημόνιο» και οι πολιτικές που προκύπτουν από αυτό δεν επιβάλλονται για να αποφύγει η Ελλάδα την αναδιαπραγμάτευση – αναδιάρθρωση του χρέους, αλλά για να την οδηγήσουν εκεί που φαίνεται να φοβίζει ακόμη και τον ίδιο τον υπουργό Οικονομικών. Αυτή θα είναι η δεύτερη και πιο φοβερή φάση της ελεγχόμενης χρεοκοπίας της χώρας υπό καθεστώς ΔΝΤ και Ε.Ε.

Μια φάση που μπορεί να μην είναι τόσο μακριά όσο μπορεί να φαντάζεται κανείς ή να τον κάνουν να πιστεύει οι επίσημες δηλώσεις των ιθυνόντων.

 

Τι είδους «επιστροφή στις αγορές»;

 

Η Ελλάδα ετοιμάζεται να επιστρέψει στις διεθνείς αγορές τον επόμενο μήνα, καθώς επιχειρεί να αντλήσει γύρω στα 4,5 δισ. ευρώ για να αναχρηματοδοτήσει τα τρίμηνα, εξάμηνα και δωδεκάμηνα ομόλογα που λήγουν μέσα στον Ιούλιο.

Δεν γνωρίζουμε τι κρύβεται πίσω από μια τέτοια κίνηση που ενέκρινε η τρόικα. Οι αγορές αντιμετωπίζουν με ιδιαίτερο σκεπτικισμό την κίνηση αυτή. Τα επιτόκια για τα βραχυπρόθεσμα ελληνικά ομόλογα κινούνται ήδη γύρω στο 10%. Μετά την επίσημη ανακοίνωση της πρόθεσης της Ελλάδας να ξαναβγεί στις αγορές, άρχισαν πολλοί επενδυτές να ξεφορτώνονται ελληνικά ομόλογα, σε μια προσπάθεια να περιορίσουν το ρίσκο των χαρτοφυλακίων τους. Σύμφωνα με τη γερμανική «Süddeutsche Zeitung» (24.6):

«Είναι σαφές ότι πολλοί επενδυτές θέλουν να πουλήσουν τα ελληνικά ομόλογα από τότε που οι οίκοι αξιολόγησης υποβάθμισαν την πιστοληπτική ικανότητα της Ελλάδας στην κατηγορία των σκουπιδιών. Αυτήν τη στιγμή, μετά τις πρώτες πωλήσεις, τα επιτόκια, το καπέλο και τα ασφάλιστρα των ελληνικών ομολόγων άγγιξαν το ίδιο υψηλό επίπεδο που είχαν και πριν από το πακέτο οικονομικής στήριξης της Ε.Ε. και του ΔΝΤ.

Αυτή η τόσο ισχυρή αντίδραση σε γνωστά δεδομένα δείχνει τη νευρικότητα που έχει καταλάβει τις αγορές, η οποία μάλιστα δεν φαίνεται να υποχωρεί ούτε και με το πακέτο στήριξης προς την Ελλάδα ούτε με τα 750 δισ. ευρώ για τη στήριξη κάθε υπερχρεωμένης χώρας της Ε.Ε. Πρόκειται για μια επισφαλή κατάσταση, που κάνει πιο ακριβό το χρέος της Ελλάδας.

Τον Ιούλιο η Ελλάδα επιδιώκει να εκδώσει έντοκα γραμμάτια άνω των 4 δισεκατομμυρίων. Εάν δεν πετύχει αυτή η προσπάθεια για αναχρηματοδότηση του χρέους της από τις αγορές, τότε πρέπει πάλι να ζητήσει τη διοχέτευση ρευστού από το πακέτο στήριξης… Από την κατάσταση αυτή επωφελούνται κυρίως τα hedge funds και όλοι οι επενδυτές πακέτων υψηλού κινδύνου».

● Ίσως να είναι μόνο αυτό. Δηλαδή μια ακόμη κίνηση για να ενισχύσουν ακόμη περισσότερο τη θέση τους οι διεθνείς κερδοσκόποι.

● Ίσως να αποφάσισε η τρόικα να σταματήσει τη ροή των δόσεων, προκειμένου να στρέψει το διαθέσιμο ρευστό αλλού και σπρώχνει την Ελλάδα στις διεθνείς αγορές για να δοκιμάσει την τύχη της.

● Ίσως πάλι να ισχύουν όλα αυτά μαζί.

Όπως και να έχει, στις 25 Ιουνίου η πιθανότητα πτώχευσης της χώρας, σύμφωνα με τη CMA DataVision, εκτινάχθηκε στο 68,5% από 48,5% που ήταν δέκα ημέρες νωρίτερα, όταν η Moody's υποβάθμισε πολλαπλά την πιστοληπτική ικανότητα της Ελλάδας. Τα χειρότερα είναι μπροστά μας.

 

* Ο Δημήτρης Καζάκης είναι  οικονομολόγος – αναλυτής.

 

ΠΗΓΗ: Το Ποντίκι, (Δημοσιεύτηκε στο "Π" στις 01-07-10), Ανάρτηση Σάββατο, 03 Ιουλίου 2010, http://www.topontiki.gr/Articles/view/7655

Παύση πληρωμών ή επαναδιαπραγμάτευση χρέους;

 

Του Γιάννη Τόλιου *

 

Ανακοίνωσαν νέο κύκλο θυσιών και αίματος (δραστικές περικοπές μισθών, συντάξεων, επιδομάτων, νέους φόρους, απελευθέρωση απολύσεων και… έπεται συνέχεια με ξεθεμελίωση ασφαλιστικού, απολύσεις στους ΟΤΑ, ξεπούλημα ό,τι έχει απομείνει από δημόσια περιουσία, πλήρη ασυδοσία αγορών κ.ά.). Πάνω απʼ όλα όμως βάζουν ενέχυρο την εθνική κυριαρχία και τη μετατροπή του «μηχανισμού στήριξης» σε νεοαποικιακό μηχανισμό υποδούλωσης των Ελλήνων.

 

Το χρέος δεν… ξεχρεώνεται!

 

Όλα αυτά στο όνομα της αντιμετώπισης των ελλειμμάτων και του χρέους, χωρίς όμως να χτυπούν και τις αιτίες. Ειδικότερα το δημόσιο χρέος από 298,5 δισ. ευρώ (125,7% του ΑΕΠ) το 2009, προβλέπεται να φθάσει 374,6 δισ. ευρώ (167,8%) το 2014, ενώ είναι αμφίβολο αν θα δημιουργηθεί πρωτογενές πλεόνασμα, με την ύφεση, την ανεργία, τη φτώχεια και την περιθωριοποίηση που φέρουν τα νέα μέτρα.

Στην πραγματικότητα μόνο θεωρητική πιθανότητα υπάρχει για εξόφληση του χρέους (απαιτούνται ρυθμοί ανάπτυξης τουλάχιστον 5% ετησίως για μια εικοσαετία). Ήδη οι δαπάνες εξυπηρέτησης απορρόφησαν το 2009 πάνω από 41 δισ. ευρώ (17% του ΑΕΠ ή 75% των δημοσίων εσόδων), ενώ με εκείνες του βραχυπρόθεσμου δανεισμού (Euro-commercial paper) οι συνολικές δαπάνες ανήλθαν σε 77 δισ. ή 32% του ΑΕΠ.

Η Ελλάδα το διάστημα 2010-2014 θα χρειαστεί συνολικά γύρω στα 420 δισ. ευρώ για εξυπηρέτηση του χρέους, ενώ ο «μηχανισμός στήριξης» μπορεί με βάση δημοσιεύματα να εξασφαλίσει 45-110 δισ. ευρώ κι αυτά με τοκογλυφικά επιτόκια (5%-6% για τρία χρόνια) και άλλους σκληρούς όρους. Πώς θα προκύψουν τα υπόλοιπα χωρίς πολύ ακριβό δανεισμό, εξαθλίωση εργαζόμενων και ξεπούλημα κυριολεκτικά της χώρας;

Κατʼ αρχήν πολύ σημαντικό είναι ποιος βρίσκεται στην κυβέρνηση και ποια συμφέροντα κατά προτεραιότητα υπερασπίζεται. Με δεδομένο ότι η Ελλάδα είναι ουσιαστικά σε αδυναμία αποπληρωμής του χρέους, ο χαρακτήρας της κυβέρνησης είναι καθοριστικός στην αντιμετώπιση των προβλημάτων που προκύπτουν.

Τα σενάρια μπροστά μας είναι τρία. «Ελεγχόμενη χρεωκοπία», «επαναδιαπραγμάτευση χρέους», «μονομερή παύση πληρωμών». Κάθε περίπτωση σηματοδοτεί διαφορετική πολιτική συμπεριφορά και παράγει διαφορετικά οικονομικά και κοινωνικά αποτελέσματα, ανάλογα με τον προσανατολισμό επίλυσης του προβλήματος (με όρους κεφαλαίου ή με όρους κοινωνίας).

Η πολιτική της «ελεγχόμενης χρεωκοπίας» προωθείται από Ε.Ε., ΔΝΤ, ελληνική κυβέρνηση και μεγάλα συμφέροντα. Στόχος είναι η Ελλάδα να μην χρεωκοπήσει επίσημα, γιατί σύμφωνα με αξιωματούχους των Βρυξελλών θα ήταν κακή εξέλιξη για το ευρώ. Στο πλαίσιο της «ελεγχόμενης χρεωκοπίας» ίσως γίνει κάποια αναδιάρθρωση χρέους με παράταση χρόνου αποπληρωμής αλλά με επαχθείς όρους. Πρόκειται για το πλέον δυσμενές σενάριο, που εξυπηρετεί τους τραπεζίτες, κερδοσκόπους, πολυεθνικές και «ευρωκράτες».

Από την άλλη το αίτημα «επαναδιαπραγμάτευσης» χωρίς προσφυγή σε μονομερή στάση πληρωμών σηματοδοτεί μια ήπια μορφή διεκδίκησης για ρύθμιση χρέους, με αμφίβολα όμως αποτελέσματα. Εκτός από παράταση του χρόνου αποπληρωμής, θα μπορούσε να απαιτηθεί μείωση επιτοκίων (παλιών και νέων δανείων) σε επίπεδα λίγο πιο πάνω από αυτό που δανείζει η ΕΚΤ τις τράπεζες (π.χ. 1,5%).

Ωστόσο η συγκεκριμένη επιλογή εμπεριέχει δύο αδύνατα σημεία. Πρώτον δεν απαντάει στο πρόβλημα πώς θα εξασφαλιστεί εξυπηρέτησή του χωρίς διαρκεί προγράμματα λιτότητας, ενώ από την άλλη δεν διαθέτει αποφασιστική δύναμη πίεσης στους πιστωτές ώστε να δεχτούν ρύθμιση. Η μόνη ελπιδοφόρα προοπτική θα ήταν μια κυβέρνηση με φιλολαϊκό πρόγραμμα και αποφασιστική στάση διεκδίκησης, με παράλληλη αναζήτηση άλλων πηγών δανεισμού και δημιουργία κοινού μετώπου με χώρες και λαούς του ευρωπαϊκού Νότου.

 

«Παύση πληρωμών» και προεκτάσεις της

 

Η τρίτη επιλογή είναι η «μονομερής παύση πληρωμών». Πρόκειται για ριζοσπαστική διεκδίκηση (μη καταβολή τοκοχρεωλυσίων), που εξασφαλίζει οικονομική ανακούφιση στο δημοσιονομικό αδιέξοδο. Τα σκανδαλώδη δάνεια με «τοκογλυφικά» επιτόκια δίνουν ηθικό έρεισμα για μη αποπληρωμή τους. Σε μια τέτοια ενέργεια προχώρησε το Εκουαδόρ το 2008 διαθέτοντας μόνο 10% των συναλλαγματικών του εισπράξεων από εξαγωγές για την εξυπηρέτηση του χρέους.

Μια τέτοια ενέργεια θα έχει οπωσδήποτε σοβαρές προεκτάσεις στις διεθνείς οικονομικές σχέσεις, στις σχέσεις με την Ε.Ε., καθώς, στην οικονομική και πολιτική ζωή της χώρας. Είναι πολύ πιθανόν η ΕΚΤ (διαθέτει το αποκλειστικό προνόμιο έκδοσης ευρώ) να σταματήσει τη διάθεση ευρωνομισμάτων για συναλλαγές, οπότε μοιραία θα οδηγηθούμε στην έκδοση εθνικού νομίσματος.

Η επιστροφή στη δραχμή περιέχει θετικές και αρνητικές πλευρές. Από τη μια δίνει δυνατότητα χάραξης συναλλαγματικής και νομισματικής πολιτικής, απεγκλωβισμού από τις ρυθμίσεις του Συμφώνου Σταθερότητας και χάραξης ευέλικτης εθνικής οικονομικής πολιτικής. Από την άλλη προκύπτει ζήτημα κατεύθυνσης της συναλλαγματικής πολιτικής και τρόπου αντιμετώπισης του χρέους.

Θεωρητικά στον καθορισμό της συναλλαγματικής ισοτιμίας υπάρχουν οι εξής επιλογές: Υποτίμηση, ανατίμηση ή πρόσδεση δραχμής στο ευρώ. Ξεκινώντας από το τελευταίο, μια πρόσδεση με ίδια ισοτιμία (340,75 δραχμές) δεν θα δημιουργήσει μάλλον πρόβλημα στις συναλλαγές. Κατά καιρούς στο παρελθόν (δεκαετίες ʼ50 και ʼ60 και ένα διάστημα στη δεκαετία ʼ80) υπήρχε σταθερή πρόσδεση δραχμής στο δολάριο, ενώ στον μεσοπόλεμο στη χρυσή λίρα Αγγλίας.

Ωστόσο η μόνιμη πρόσδεση δεν μπορεί να διατηρηθεί και αργά ή γρήγορα θα προκύψει αναπροσαρμογή με βάση την ανταγωνιστικότητα της οικονομίας. Η περίπτωση ανατίμησης μόνο θεωρητικά αναφέρεται (αν η οικονομία διέθετε υψηλή ανταγωνιστικότητα). Κατά συνέπεια το πιο ρεαλιστικό είναι η σημαντική υποτίμησή της.

Η πολιτική υποτίμησης (όπως κάθε επιλογή συναλλαγματικής ισοτιμίας) ασκεί αντιφατικές επιδράσεις στα βασικά μεγέθη του ισοζυγίου εξωτερικών συναλλαγών και τα αποτελέσματά της πρέπει να εξετάζονται συγκεκριμένα. Για παράδειγμα με υποτίμηση οι εισαγωγές γίνονται ακριβότερες και οι εξαγωγές φθηνότερες. Η αύξηση των εξαγωγών και μερική υποκατάσταση εισαγωγών (από εγχώρια προϊόντα) θα ασκήσουν θετική επίδραση στην εγχώρια παραγωγή, απασχόληση και εισόδημα.

Όμως από την άλλη οι ανελαστικές εισαγωγές (καύσιμα, μηχανήματα, τρόφιμα κ.ά.), θα οδηγήσουν σε αύξηση δαπανών για εισαγωγές και πιθανότατα σε αύξηση εμπορικού ελλείμματος. Ωστόσο το ισοζύγιο «αδήλων» (τουριστικό, ναυτιλιακό, μεταναστευτικό) μάλλον θα ευνοηθεί (η Ελλάδα θα γίνει φθηνότερη) και άρα θα ενισχυθεί ο τουρισμός.

Τέλος, από την πλευρά της κίνησης κεφαλαίων, θα υπάρξει θετική ροή (φθηνότερο κόστος εργασίας και πλουτοπαραγωγικοί πόροι για ξένες επενδύσεις), ενώ η εξωτερική επέκταση ελληνικών επιχειρήσεων για επενδύσεις σε άλλες χώρες θα αποθαρρυνθεί. Ταυτόχρονα όμως θα έχουμε εκροή κεφαλαίων λόγω αύξησης δαπανών εξυπηρέτησης χρέους. Σήμερα το δημόσιο χρέος είναι σε ευρώ και το μεγαλύτερο βρίσκεται στα χαρτοφυλάκια ξένων τραπεζών με μορφή ομολόγων Δημοσίου.

Η μετάβαση στη δραχμή και η υποτίμησή της σημαίνει αυτόματα ανατίμηση χρέους και δαπανών εξυπηρέτησης σε εθνικό νόμισμα. Μια υποτίμηση π.χ. 10%, σημαίνει ανατίμηση κατά 12,5 δισ. και αύξηση των δαπανών εξυπηρέτησης κατά 7,7 δισ. σε δραχμές. Βεβαίως μπορεί να παρθεί απόφαση υποτίμησης των κρατικών ομολόγων σε βάρος των κατόχων (φυσικών ή νομικών προσώπων στην Ελλάδα και στο εξωτερικό). Όμως αυτό απαιτεί οικονομικό και πολιτικό υπολογισμό των συνακόλουθων πιέσεων και αντιδράσεων.

Σοβαρό πρόβλημα ενδεχομένως, προκύψει στο τραπεζικό σύστημα από πιθανή μείωση του «δείκτη φερεγγυότητας» των τραπεζών. Σήμερα το ενεργητικό και παθητικό των τραπεζών είναι σε ευρώ. Με το πέρασμα στη δραχμή ορισμένα στοιχεία του ενεργητικού (και παθητικού) θα υποτιμηθούν, ενώ άλλα θα ανατιμηθούν. Αν το τελικό αποτέλεσμα είναι αύξηση υποχρεώσεων, ίσως προκύψει κίνδυνος κατάρρευσης. Αντίστοιχο πρόβλημα θα εμφανισθεί με τις ελληνικές επιχειρήσεις (κυρίως μεγάλες) που έχουν δανειστεί σε ευρώ και πρέπει να αποπληρώσουν σε ευρώ. Μια υποτίμηση θα επιφέρει απομείωση ενεργητικού (π.χ. πάγια), αύξηση υποχρεώσεων, άρα πρόβλημα βιωσιμότητας, απώλεια θέσεων εργασίας κ.ά.

Παρʼ όλα αυτά η «παύση πληρωμών» αποτελεί ισχυρό μέσο πίεσης και δίνει μια μεγάλη ανάσα στην ελληνική οικονομία και κοινωνία. Τα κονδύλια της «παύσης πληρωμών» (τοκοχρεωλύσια), αν αξιοποιηθούν σωστά (τόνωση οικονομικής δραστηριότητας, αύξηση απασχόλησης, μείωση ανεργίας, αύξηση εθνικού εισοδήματος, προστασία αγοραστικής δύναμης μισθών και συντάξεων, στήριξη κοινωνικών δαπανών κ.ά.), θα έχουν θετική επίδραση στην οικονομία και κοινωνία.

Ταυτόχρονα σταματά το άγχος του πρόσθετου δανεισμού. Προκύπτει ωστόσο το ερώτημα: Τι άλλους είδους πιέσεις θα ασκηθούν στη χώρα και ποιος θα εξασφαλίσει την ορθολογική διαχείριση των κονδυλίων και σωστές αναπτυξιακές επιλογές; Μπορεί μια κυβέρνηση που ακολουθεί τον «οδικό χάρτη» του νεοφιλελευθερισμού και συμπεριφέρεται ως υποτελής στην αποικιοκρατική «τρόικα» της Ε.Ε.-ΕΚΤ-ΔΝΤ να εξασφαλίσει αυτόν τον στόχο; Σίγουρα όχι.

Κατά συνέπεια το πρόβλημα γίνεται πολιτικό. Δηλαδή αφορά τις προϋποθέσεις δημιουργίας μιας προοδευτικής κυβέρνησης που θα διεκδικήσει με αποφασιστικότητα και ενεργητική στήριξη του λαού μια ουσιαστική επαναδιαπραγμάτευση του χρέους, φτάνοντας έως τη μονομερή παύση πληρωμών, με παράλληλη προώθηση μέτρων οικονομικής και κοινωνικής ανόρθωσης και αναγέννησης της χώρας.

Μια τέτοια προοδευτική διέξοδος συνεπάγεται: Εθνικοποίηση τραπεζών (τα 28 δισ. ξεπερνούν κατά πολύ το μετοχικό τους κεφάλαιο) και αξιοποίηση λαϊκών αποταμιεύσεων για στήριξη προγραμμάτων ανάπτυξης. Προώθηση παραγωγικής ανασυγκρότησης, με ευρύ πρόγραμμα δημοσίων επενδύσεων και κλαδικές πολιτικές, αύξηση απασχόλησης και εισοδήματος, μείωση ανεργίας. Ριζοσπαστική φορολογική μεταρρύθμιση με πάταξη φοροδιαφυγής και φοροκλοπής, δικαιότερη κατανομή φορολογικών βαρών, αύξηση φορολογίας «εχόντων και κατεχόντων». Ορθολογική διαχείριση πόρων, περικοπή στρατιωτικών δαπανών, κυρίως αυτών που συνδέονται με σχεδιασμούς του ΝΑΤΟ. Επιστροφή κερδοφόρων ΔΕΚΟ στο δημόσιο έλεγχο, επέκταση σε τομείς στρατηγικής σημασίας. Έλεγχος αγορών και κίνησης κεφαλαίων, καταπολέμηση καρτέλ και ασυδοσίας πολυεθνικών. Προγράμματα στήριξης οικογενειακής γεωργίας, μικρών και πολύ μικρών επιχειρήσεων. Στήριξη ασφαλιστικού συστήματος και δημόσιου τομέα υγείας, πρόνοιας, παιδείας και περιβάλλοντος. Διασφάλιση αγοραστικής δύναμης μισθών, συντάξεων και στήριξη ανέργων. Ειδικά προγράμματα απασχόλησης ιδιαίτερα της νέας γενιάς, προστασία θεμελιωδών δικαιωμάτων κ.ά.

 

Όχι στους δραγουμάνους του ΔΝΤ. Προοδευτική διέξοδος

 

Το παραπάνω πλαίσιο προοδευτικής εξόδου αποτελεί αφετηρία μιας ριζικής στροφής στην οικονομική πολιτική και καταπολέμηση των βαθύτερων αιτίων της κρίσης. Για να γίνει όμως η «στροφή», χρειάζεται ανατροπή του κοινωνικού και πολιτικού συσχετισμού δυνάμεων υπέρ των δυνάμεων που αντιτίθενται στον νεοφιλελευθερισμό και επιζητούν προοδευτική διέξοδο με προοπτική τον σοσιαλισμό.

Η ανάπτυξη μαζικού κινήματος αντίστασης των εργαζόμενων και η κοινή δράση όλων των δυνάμεων της αριστεράς είναι αναντικατάστατος παράγοντας. Η πρόταση για δημοψήφισμα κατά της προσφυγής στο ΔΝΤ μπορεί να δώσει το έναυσμα μιας καθολικής και μαχητικής αντίστασης του ελληνικού λαού, για ριζικές ανατροπές στο πολιτικό σκηνικό και στόχο τη συγκρότηση μιας προοδευτικής κυβέρνησης με πυρήνα τις δυνάμεις της ριζοσπαστικής αριστεράς για ελπιδοφόρα πορεία στο μέλλον.

 

* Ο Γιάννης Τόλιος είναι διδάκτωρ οικονομικών επιστημών, http://www.ytolios.gr/

 

ΠΗΓΗ: Η Αυγή, Ημερομηνία δημοσίευσης: 09/05/2010,   http://www.avgi.gr/ArticleActionshow.action?articleID=541508

Ξεκαθάρισμα λογαριασμών με όρους μαφίας ή δημοκρατίας;*

 

Του Γιάννη Στρούμπα

 

Μια αγαστή συνεργασία φαίνεται πως διασαλεύεται. Το ειδύλλιο του πολιτικού με τον μεγαλοεπιχειρηματικό κόσμο απέφευγε μέχρι πρότινος την έκθεση στην κοινή θέα. Το πολιτικό σύστημα εμφανιζόταν ως ο κυρίαρχος της κοινωνικής σκηνής, ο απαρασάλευτος υπερασπιστής του «λαού» απέναντι στην κεφαλαιοκρατική απληστία. Κορυφαία παράσταση στο συγκεκριμένο ρόλο έδωσε μάλιστα με πρωταγωνιστή τον αποκαλούμενο «κόκκινο Πάνο [Παναγιωτόπουλο]»(!), παρά την προέλευσή του από τον πολιτικό χώρο της κεντροδεξιάς.

---

* α΄ δημοσίευση: εφημ. «Αντιφωνητής», αρ. φύλλου 298, 1/7/2010.

Ο μεγαλοεπιχειρηματικός κόσμος, πάλι, τηρούσε τα προσχήματα κι έμενε στην αφάνεια προσποιούμενος ότι υπόκειται σε έλεγχο, παρά το γεγονός πως στην πραγματικότητα ήταν ο δυναμικός εραστής που έσερνε στις ορέξεις του την πολιτική κοινότητα, με το αζημίωτο γι' αυτήν, φυσικά. Οι δυσμενείς εξελίξεις στην ελληνική οικονομία, με την εκρηκτική απαίτηση των πολιτών για διαφάνεια και πάταξη της διαφθοράς, κλόνισαν τη σχέση. Κι όπως συμβαίνει σε κάθε κρίση που απειλεί με ανατροπή των ισορροπιών, οι εμπλεκόμενες πλευρές σπεύδουν να μεριμνήσουν για την ενίσχυση της θέσης τους στο ενδοοικογενειακό ξεκαθάρισμα λογαριασμών που επίκειται.

Στο νέο τοπίο που τείνει να διαμορφωθεί, ο μεγαλοεπιχειρηματικός κύκλος ξεμύτισε στο προσκήνιο επιδεικνύοντας άγριες διαθέσεις. Οι πολλαπλές δημόσιες παρεμβάσεις του κ. Βγενόπουλου ήταν το προανάκρουσμα, που επισημοποιήθηκε από τον εκπρόσωπο των μεγαλοεπιχειρηματιών, τον πρόεδρο του Συνδέσμου Ελλήνων Βιομηχάνων (Σ.Ε.Β.) κ. Δημήτρη Δασκαλόπουλο. Στις 11/5/2010 ο κ. Δασκαλόπουλος, μιλώντας στη γενική συνέλευση του Σ.Ε.Β., χαρακτήρισε τα κόμματα «διαπλεκόμενα με το κοινωνικό και οικονομικό μοντέλο της μεταπολίτευσης» και απρόθυμα «να κόψουν το κλαδί πάνω στο οποίο κάθονται», αφού «αισθάνονται ότι η συρρίκνωση του κράτους και η ανεμπόδιστη ανάπτυξη της ιδιωτικής πρωτοβουλίας και οικονομίας, θα συρρίκνωνε την εξουσία τους, άρα και τα προνόμιά τους». Τα κόμματα αντέδρασαν με οργή στις δηλώσεις του κ. Δασκαλόπουλου, με πιο επιτυχημένη και περιεκτική την απάντηση του κ. Νίκου Τσούκαλη για λογαριασμό του ΣΥ.ΡΙΖ.Α., ο οποίος υπενθύμισε τη σχέση της ελληνικής επιχειρηματικής τάξης με τις κομπίνες στο χρηματιστήριο, τις αμαρτωλές off shore, τον κρατικοδίαιτο καπιταλισμό, τη διαπλοκή με τα μέσα ενημέρωσης.

Η απάντηση θα μπορούσε να θεωρηθεί «πληρωμένη», εφόσον όντως αποκάλυπτε άνομες δραστηριότητες τις οποίες συγκάλυπτε ο μεγαλοεπιχειρηματικός κύκλος. Εν προκειμένω ωστόσο δεν συντρέχει περίπτωση συγκάλυψης, καθώς ο κ. Δασκαλόπουλος παραδέχεται ανερυθρίαστα την έκνομη λειτουργία της τάξης του. Γιατί, όταν αναφέρεται στη διαπλοκή των κομμάτων με το «οικονομικό μοντέλο της μεταπολίτευσης», ποιον άλλον περιλαμβάνει το μοντέλο τούτο αν όχι το ίδιο το μεγαλοεπιχειρηματικό σινάφι; Το ενδιαφέρον εδώ, λοιπόν, δεν έχει νόημα να εστιάζεται στη διαπλοκή ή τις κομπίνες, νοσήματα χιλιοδιεγνωσμένα άλλωστε, ούτε στο θράσος όσων παρανομούν. Περισσότερο αξίζει να επισημανθεί η απόφαση της επιχειρηματικής τάξης να εγκαταλείψει τα παρασκήνια, να υπερβεί τον ξεθωριασμένο τρόπο άσκησης επιβολής μόνο μέσω της διοίκησης αθλητικών σωματείων που επηρεάζουν τις μάζες, και να εμπλακεί σε ολοφάνερη διεκδίκηση της εξουσίας, «απολύοντας» τους πολιτικούς ως μεσάζοντές της. Η συγκεκριμένη στόχευση είναι που πανικόβαλε τον πολιτικό κόσμο και ανάγκασε τον υπουργό Δικαιοσύνης κ. Χάρη Καστανίδη να εκτιμήσει πως «δεν υπάρχει άλλος εκτός από την πολιτική που να μπορεί να ορίσει με συντεταγμένο τρόπο το μέλλον του έθνους και των πολιτών» (12/5/2010). Ο ρόλος που διεκδικούν οι βιομήχανοι αναταράσσει το κλίμα στην κοινή τους οικογένεια με τους πολιτικούς. Συμβαίνει και στις… «καλύτερες» οικογένειες!

Όσο αποκαρδιωτική και δυσάρεστη κι αν είναι για την κοινωνική πλειοψηφία η απόπειρα της άρχουσας επιχειρηματικής τάξης να εγκαθιδρυθεί πολιτικά δια της ευθείας οδού, εμπεριέχει ωστόσο και μία έννοια νεμέσεως για τους πολιτικούς, που απειλούνται να πληρώσουν την ατιμία των συναλλαγών με τους μεγαλοεπιχειρηματίες προς ίδιον όφελος. Η πολιτική απληστία υπέθαλψε και γιγάντωσε τη μεγαλοεπιχειρηματική απληστία. Γιατί οι αρνητικές εξελίξεις στη σύγχρονη ελληνική οικονομική σκηνή προϊόν απληστίας είναι. Τον έλεγχο πάντα οι ίδιες άρχουσες τάξεις τον διατηρούσαν. Μόνο που τώρα επιχειρούν να τον καταστήσουν απόλυτο, ασκώντας αφόρητες πιέσεις στα κατώτερά τους στρώματα.

Δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα από την εγχώρια και τη διεθνή σκηνή καταδεικνύουν πως η υποτιθέμενη οικονομική κρίση δεν είναι παρά η μεθόδευση των κυρίαρχων ταξικά στρωμάτων να προεκτείνουν με τρόπο ισοπεδωτικό για τους υπόλοιπους την εξουσία τους. Το εγχώριο παράδειγμα αφορά τη λειτουργία των τραπεζών κατά τις δεκαετίες του '80 και του '90. Αν και τα τραπεζικά επιτόκια των προθεσμιακών καταθέσεων υπερέβαιναν ακόμη και το 20% κατά τη συγκεκριμένη εποχή, με ποσοστά αναμφίβολα υψηλά έστω κι αν συνυπολογιστεί ο πληθωρισμός, για τις τράπεζες δεν τέθηκε ποτέ θέμα ζημιογόνας λειτουργίας ή χρεοκοπίας, κάτι όμως που συμβαίνει αδικαιολόγητα σήμερα, με συνθήκες κερδοφορίας σχεδόν προκλητικές γι' αυτές. Εξίσου αδικαιολόγητη είναι η απόπειρα των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων, για να παρατεθεί το παράδειγμα από τον διεθνή χώρο, να παρουσιάσουν την οικονομική κρίση γενικευμένη σ' ολόκληρη την Ευρώπη, με αφορμή την τεχνητή ελληνική κρίση. Αν και τα οικονομικά μεγέθη των ευρωπαϊκών χωρών δεν παρουσίασαν μεταβολή σε σχέση με τα προηγούμενα έτη, σε ό,τι αφορά κυρίως το εξωτερικό τους χρέος, ξαφνικά μεθοδεύτηκε η προβολή μιας εικόνας κατάρρευσης υπό την πίεση των «αγορών», οι οποίες έκριναν τις ευρωπαϊκές χώρες αναξιόπιστες.

Οι «αγορές», βέβαια, είναι η βιτρίνα των ανωτέρω αρχουσών τάξεων, που ρυθμίζουν την οικονομική εικόνα όχι με βάση πραγματικά οικονομικά μεγέθη, παρά με βάση όσα τζογαδόρικα παιχνίδια στήνονται στα οικονομικά φόρουμ. Οι λεγόμενοι «οίκοι αξιολόγησης» κερδοσκοπικό παιχνίδι στήνουν ανεβοκατεβάζοντας τις υπολήψεις των χωρών, ακόμη κι αν δεν συντρέχουν ουσιαστικές μεταβολές στα κρατικά οικονομικά δεδομένα. Τα «χρηματιστήρια αξιών» οργανώνουν ακόμη επιτυχέστερα τα κερδοσκοπικά παιχνίδια, διαμορφώνοντας μάλιστα και «ψυχολογικό κλίμα» μέσα από την ασφαλή διαχείριση «αέρα κοπανιστού», γιατί περί τούτου πρόκειται: όταν μια επιχείρηση εισάγεται στα χρηματιστήρια, παρέχει στους αγοραστές των μετοχών της απλώς το όνομά της, και αποκομίζει διά παντός το κεφάλαιο που εκείνοι τοποθετούν. Η επιχείρηση ενισχύεται οικονομικά αυξάνοντας τα κεφάλαιά της, και οι μόνοι που κινδυνεύουν με ζημιές είναι όσοι «επένδυσαν» στις μετοχές, δηλαδή στον προαναφερόμενο «κοπανιστό αέρα». Η ελληνική κοινωνία έχει νιώσει στο πετσί της κατά την προηγούμενη δεκαετία την κερδοσκοπική λειτουργία των χρηματιστηρίων. Ποιοι ωφελήθηκαν, άραγε, απ' αυτήν;

Τα κερδοσκοπικά παιχνίδια όμως, που προφανώς ευνοούν όσους γνωρίζουν να τα κατευθύνουν, δηλαδή τις άρχουσες κοινωνικές τάξεις, δεν γίνεται να εκδηλώνονται συνεχώς με τον ίδιο τρόπο. Εμφανίζουν μια ποικιλία εκδηλώσεων, ώστε οι αρχηγέτες τους να μην προδίδονται κιόλας. Αν λοιπόν στην προηγούμενη δεκαετία οι συνήθεις ύποπτοι μεταχειρίστηκαν τα χρηματιστήρια, τώρα επινόησαν την «οικονομική κρίση» που απειλεί με «κατάρρευση» τα κράτη, για να απομυζήσουν τα κατώτερα στρώματα. Να 'ναι τυχαίο άλλωστε πως τα στατιστικά στοιχεία πολλών ευρωπαϊκών χωρών, μεταξύ των οποίων η Γερμανία και η Ισπανία, αποκαλύπτουν ότι την τελευταία δεκαετία έχει διευρυνθεί το χάσμα των κοινωνικών στρωμάτων, με τα πλούσια να εξελίσσονται σε ακόμη πλουσιότερα και τα φτωχά σε ακόμη φτωχότερα;

Εμπρός, συνεπώς, στην ανηλεή επίθεση που εξαπέλυσε η απληστία της μεγαλοεπιχειρηματικής απέναντι στις κατώτερες κοινωνικές τάξεις επιβάλλοντας σαν οικονομικό σκηνικό μία ανύπαρκτη, τεχνητή κρίση, ο πολιτικός κόσμος οφείλει πλέον να επιλέξει με ειλικρίνεια την πορεία του. Η μεγαλοεπιχειρηματική τάξη φαίνεται ότι καταστάλαξε στην επιθυμία να διεκδικήσει καί άμεσα την εξουσία, αναλαμβάνοντας ρόλο πολιτικό. Το σινάφι των πολιτικών, πάλι, πολύ θα ήθελε να γίνει επιχειρηματικός κύκλος στη θέση αυτού, όπως προκύπτει κι από τη δραστηριοποίηση του πρώην υπουργού Μεταφορών κι Επικοινωνιών κ. Τάσου Μαντέλη στο Αζερμπαϊτζάν, σε ρόλο γνήσιου γιάπη. Πρέπει όμως να συνυπολογίζει η πολιτική συντεχνία όχι μόνο τις επιθυμίες της, αλλά και την αντοχή της. Αν αμφισβητείται ο διαχρονικός της ρόλος από τους μεγαλοεπιχειρηματίες για λογαριασμό τους, τι εγγυάται ότι οι τελευταίοι, που ήδη εγείρουν περισσότερες αξιώσεις, θα της εκχωρούσαν ανεμπόδιστα τη θέση τους;

Για τον πολιτικό κόσμο το ζήτημα δεν είναι απλώς η ηθικής τάξης υπεράσπιση των κοινωνικά αδυνάτων· άλλωστε, από τέτοιους «ρομαντισμούς» δεν συγκινείται. Το ζήτημα είναι να συνειδητοποιήσει πως οφείλει να σταθεί πλάι στις λαϊκές μάζες όχι μόνο επειδή αυτές, αγανακτισμένες, «θα τον πάρουν με τις πέτρες», σύμφωνα και με τον πρωθυπουργό κ. Γιώργο Παπανδρέου, αλλά επειδή στο νέο σκηνικό που η μεγαλοεπιχειρηματική τάξη επιχειρεί να επιβάλει θα δυσκολευτεί να επιβιώσει, εφόσον τα οικονομικά αφεντικά έχουν κρίνει ότι δεν τον χρειάζονται πια. Εξάλλου, γι' αυτό κι επήλθε μάλλον φυσιολογικά ο ιδεολογικός εξευτελισμός – σχεδόν αφανισμός – του «σοσιαλιστικού» ΠΑ.ΣΟ.Κ., το οποίο αναγκάστηκε να «παραδεχτεί» ότι για την έξοδο από την παρούσα κρίση χρειάζεται να επιστρατευτούν μόνο οι πρακτικές του καπιταλισμού. Αν, επομένως, το συμφέρον της πλατιάς κοινωνικής πλειοψηφίας δεν είναι δυνατό να επιβληθεί στηριζόμενο στο ηθικά παραδεκτό, ας στηριχτεί έστω στη συνειδητοποίηση από την πλευρά των πολιτικών πως η συγκεκριμένη στήριξη των λαϊκών κοινωνικών στρωμάτων αποτελεί μονόδρομο για την προσωπική τους αυτοσυντήρηση. Άλλωστε στο παρόν ενδοοικογενειακό ξεκαθάρισμα λογαριασμών θα 'χει τύχη επικράτησης σε βάθος χρόνου όποιος επανασυνδεθεί έστω και προσχηματικά, προκειμένου να διασωθεί, με την κοινωνική δικαιοσύνη, λειτουργώντας με όρους δημοκρατίας κι όχι μαφίας.

 

Γιάννης Στρούμπας

Μπράβο στην Κυβέρνηση!

 

Του Νίκου Κοτζιά*

 

Αυτή η κατεύθυνση της κυβερνητικής πολιτικής (πέρα από οποιεσδήποτε μεγαλοστομίες) καταγράφεται και στο γεγονός της αγνόησης της συνταγματικής αρχής της αναλογικότητας. Σύμφωνα πάντα με τα μέτρα της κυβέρνησης, η κρίση οφείλεται, επίσης, ιδιαίτερα σε εκείνους τους νέους που δεν έχουν ακόμα εισέλθει στην παραγωγική διαδικασία και για αυτό «αναγκάστηκε» να τους μειώσει προκαταβολικά τους μισθούς.

Η κρίση οφείλεται, ακόμα, σύμφωνα πάντα με την κυβέρνηση, στο γεγονός ότι οι ιδιώτες επιχειρηματίες δεν μπορούσαν να απολύσουν όσους και όποτε ήθελαν. Στο ότι έδιναν αποζημιώσεις και υπήρχε διαιτησία για τις παραβιάσεις που έκαναν. Τώρα που «επιτέλους» θα μπορούν να απολύουν δίνοντας μικρές αποζημίωση και να προσλαμβάνουν με πιο φτηνό μεροκάματο, σίγουρα η χώρα θα πάψει να έχει ελλείμματα και χρέη. Αυτό τουλάχιστον μας διαβεβαιώνει η κυβέρνηση, υποστηρίζοντας «ότι είμαστε σε καλό δρόμο» και εγώ δεν έχω λόγο να μην την πιστεύω.

Σύμφωνα με την κυβέρνηση, μια άλλη κύρια αιτία για τα ελλείμματα και τα χρέη της χώρας είναι οι συλλογικές συμβάσεις. «Αναγκάστηκε», λοιπόν, έστω και παραβιάζοντας το σύνταγμα, να καταργήσει σειρά από συλλογικά δικαιώματα των εργαζομένων (την στιγμή που αυτά κατακτιούνται ακόμα και στην Κίνα) και να επαναφέρει το δικαίωμα του εργοδότη να «αποφασίζει και να διατάζει». Πρόκειται για μια επιτυχημένη (και μπράβο της, αυτό μόνο έχω να πω) επιστροφή στον μεσαίωνα. Και όπως είναι σε όλους μας γνωστό, τουλάχιστον σε όσους έχουν στοιχειώδη γνώση ιστορίας, επί φεουδαρχίας στην Ελλάδα δεν υπήρχαν ελλείμματα και χρέη όπως τα σημερινά. Ακόμα, εν τη μεγαλοθυμία της, η κυβέρνηση διασφάλισε ότι για τους νεοπροσλαμβανόμενους δεν θα ισχύουν ούτε συλλογικά δικαιώματα, ούτε δίκτυα προστασίας, ούτε θα υπάρχει ελάχιστος μισθός ασφάλειας.

Η Κυβέρνηση με τόλμη βρήκε τους υπεύθυνους της κρίσης και αμείλικτα τους εκτελεί! Μπράβο και πάλι μπράβο της που δείχνει αποφασιστικότητα. Είτε υπήρχε κρίση, είτε όχι, ποτέ δεν θα έκανε πίσω σε κακές συνήθειες του παρελθόντος και δεν θα υποκλινόταν στα δικαιώματα των εργαζομένων. Εύγε της και πάλι εύγε! Η κυβέρνηση στο θεμελιακό ερώτημα, αν και κατά πόσο, η πληθώρα των αντικοινωνικών μέτρων που προωθεί, είναι μια επιλογή κατά ανάγκη, εξαιτίας της κρίσης, η μια επιλογή επ' ευκαιρίας της κρίσης και στο όνομά της δείχνει όλο και περισσότερο να πολιτεύεται σε βάρος των εργαζομένων «αφορμής δοθείσης».

 

* Ο Νίκος Κοτζιάς είναι Συγγραφέας, καθηγητής του Πανεπιστημίου Πειραιά nkotzias@otenet.gr

 

ΠΗΓΗ: 29 Ιούνιος 2010, http://epirusgate.blogspot.com/2010/06/blog-post_6604.html

Αναδιάρθρωση του χρέους προς αποφυγήν της χρεοκοπίας

 

Του Nouriel Roubini *

 

«Είναι καιρός να αναγνωρίσουμε ότι η Ελλάδα δεν υποφέρει μόνο από μία κρίση ρευστότητας. Αντιμετωπίζει επίσης μία κρίση αδυναμίας εξόφλησης χρεών.  Οι οίκοι αξιολόγησης έχουν υποβαθμίσει το δημόσιο χρέος της σε επίπεδα "junk", ενώ τα spreads των ελληνικών κρατικών ομολόγων ενσχύθηκαν την προηγούμενη εβδομάδα σε νέα υψηλά.

Τα μέτρα λιτότητας τα οποία η Ελλάδα υπέγραψε ως προϋπόθεση για το πακέτο σωτηρίας απαιτούν δρακόντειες δημοσιονομικές περικοπές της τάξεως του 10% του ΑΕΠ. Αυτό ενδέχεται να επιμηκύνει την ύφεση στη χώρα, αφήνοντάς την παράλληλα με δημόσιο χρέος στο 148% του ΑΕΠ το 2016. Σε αυτό το επίπεδο, ακόμη και ένας μικρός κλονισμός είναι πιθανόν να πυροδοτήσει μία νέα κρίση χρέους.

Ενδεχομένως να είναι αναγκαία η λιτότητα -όπως συμφωνήθηκε στο G20- για να σταθεροποιηθεί ο λόγος χρέους προς ΑΕΠ μέχρι το 2016 στις ανεπτυγμένες οικονομίες. Για την Ελλάδα, όμως, τέτοια σταθεροποιήση θα ήταν σε επίπεδα τα οποία είναι μη διατηρήσιμα.

Ας συγκρίνουμε την Ελλάδα με την Αργεντινή της περιόδου 1998 – 2001, με τη δεύτερη να αντιμετωπίζει μία κρίση που κορυφώθηκε και οδήγησε σε ανεξέλεγκτη χρεοκοπία. Το δημοσιονομικό έλλειμμα της Αργεντινής ήταν 3% του ΑΕΠ. Της Ελλάδας είναι 13,6%. Το δημόσιο χρέος της Αργεντινής ήταν 50% του ΑΕΠ. Της Ελλάδας είναι 115% και ενισχύεται. Η Αργεντινή είχε έλλειμμα τρεχουσών συναλλαγών 2% του ΑΕΠ και η Ελλάδα έχει τώρα 10%. Εάν η Αργεντινή κατέληξε σε χρεοκοπία, η Ελλάδα έχει χρεοκοπήσει δύο και τρεις φορές.

Αυτοί που υποστηρίζουν ότι η Ελλάδα μπορεί να γλιτώσει την αναδιάρθρωση του χρέους επισημαίνουν προηγούμενες σημαντικές δημοσιονομικές περικοπές που έκαναν χώρες όπως το Βέλγιο, η Ιρλανδία και η Σουηδία τη δεκαετία του 1990. Αλλά αυτά τα παραδείγματα δεν μπορούν να αποτελέσουν βάση σύγκρισης, καθώς έγιναν σε μεγαλύτερες χρονικές περιόδους και σε καιρούς οικονομικής ανάπτυξης. Επίσης, έλαβαν χώρα εν μέσω ενός περιβάλλοντος μείωσης των επιτοκίων και με υποτίμηση των εγχώριων νομισμάτων, κάτι που συνέβαλε στην ανάπτυξη.

Άλλοι εκτιμούν ότι μία ελληνική αναδιάρθρωση θα επέφερε μαζικές απώλειες για τα ευρωπαϊκά χρηματοοικονομικά ιδρύματα που διατηρούν τους περισσότερους τίτλους της Ελλάδας. Αλλά, με μία προληπτική αναδιάρθρωση χρέους θα μπορούσε να περιοριστεί αυτή η ζημιά. Αναβάλλοντάς την, μόνο χειρότερη μπορεί να γίνει η κατάσταση.

Τόσο η κρίση της Αργεντινής όσο και εκείνη της Ρωσίας το 1998 έδειξαν ότι η στήριξη από το ΔΝΤ δεν εμποδίζει τη χρεοκοπία της χώρας. Τουναντίον, μπορεί να προκαλέσει μεγαλύτερη ζημιά στη χώρα και στους πιστωτές της.

Όταν το δημόσιο χρήμα χρησιμοποιείται για να κρατηθεί μία χώρα στην επιφάνεια, οι τυχεροί επενδυτές των οποίων οι δανειακές απαιτήσεις ωριμάζουν άμεσα βγαίνουν αλώβητοι, καθώς τα κεφάλαια του ΔΝΤ και της Ε.Ε. τους δίνουν τη δυνατότητα να πληρωθούν πλήρως.

Αλλά όταν χρεοκοπεί τελικώς η χώρα, οι εναπομείναντες ιδιώτες πιστωτές βαρύνονται με ακόμη πιο επώδυνες ζημίες, καθώς οι δημόσιοι πιστωτές είναι εκείνοι που παίρνουν πρώτοι ό,τι απομένει.

Με λίγα λόγια, οι ελεγχόμενες αναδιαρθρώσεις χρεών -όπως έγινε στην περίπτωση του Πακιστάν και της Ουκρανίας το 1999 και στην Ουρουγουάη το 2002- είναι καλύτερες για τους περισσότερους ιδιώτες πιστωτές, για το έθνος που δανειοδοτείται και τους διεθνείς οργανισμούς από ό,τι μία καταστροφική χρεοκοπία, όπως έγινε στην περίπτωση της Αργεντινής.

Το Πακιστάν, η Ουκρανία και η Ουρουγουάη προχώρησαν σε αναδιάρθρωση των χρεών τους ανταλλάσσοντας παλαιούς τίτλους με νέες συμφωνίες που επέκτειναν κατά πολλά χρόνια τη διάρκεια αποπληρωμής των χρεών. Αυτές οι συμφωνίες επίσης καθόρισαν και τα επίπεδα των επιτοκίων των νέων δανείων σε διατηρήσιμα επίπεδα, κάτω από τον μέσο όρο της αγοράς. Ακόμη πιο σημαντικό είναι το γεγονός ότι η συνολική ονομαστική αξία του χρέους δεν μειώθηκε, όπως συνήθως συμβαίνει στις μη ελεγχόμενες χρεοκοπίες.

Βεβαίως, δίνοντας στις χώρες μεγαλύτερη χρονική διάρκεια να αποπληρώσουν τα χρέη τους και βοηθώντας τες με γενναία επιτόκια, σημαίνει ότι οι πιστωτές υφίστανται κάποια ζημία. Αλλά η ζημία αυτή είναι μικρότερη από ό,τι θα ήταν σε μία μη ελεγχόμενη χρεοκοπία. Δεδομένου ότι η αξία του χρέους έχει ήδη μειωθεί σημαντικά, δεν θα υπάρχουν ούτε περαιτέρω ζημίες mark-to-market. Για τον λόγο αυτόν, τέτοιου τύπου ελεγχόμενες χρεοκοπίες έχουν τη στήριξη της ισχυρής πλειοψηφίας -ίσως και του 90%- των πιστωτών.

Ένα ακόμη πλεονέκτημα είναι ότι οι περισσότερες τράπεζες που έχουν ελληνικό χρέος το διατηρούν στο χαρτοφυλάκιο διακράτησης και όχι στο χαρτοφυλάκιο trading. Έτσι, όσο η ονομαστική αξία του χρέους δεν μειώνεται, μπορούν να συνεχίσουν να προσποιούνται -όπως κάνουν τώρα- ότι αξίζει ακόμη 100 σεντς στο δολάριο, όταν η πραγματική αξία στην αγορά είναι ήδη χαμηλότερη.

Το πικρό χάπι της αναδιάρθρωσης του χρέους μπορεί να το πάρει κανείς μαζί με συνοδευτικά γλυκαντικά, όπως η ενίσχυση της πίστωσης με τη στήριξη του ΔΝΤ και της Ε.Ε. Βεβαίως, θα ήταν καλύτερα να χρησιμοποιηθεί ένα μικρό μέρος δημοσίων κεφαλαίων ώστε να προσελκυστούν οι πιστωτές σε μία προληπτική συμφωνία τώρα από το να σπαταληθούν 110 δισ. ευρώ προσπαθώντας να αποφευχθεί η αναπόφευκτη αναδιάρθρωση.

Τέτοια δημόσια κεφάλαια θα ήταν καλύτερα να χρησιμοποιηθούν για να βοηθηθούν άλλες προβληματικές οικονομίες της ευρωζώνης όπως η Ισπανία, το χρέος της οποίας δέχεται συνεχείς πιέσεις.

Με λίγα λόγια, μία ελεγχόμενη αναδιάρθρωση του δημοσίου χρέους της Ελλάδας είναι επιτεύξιμη και επιθυμητή τόσο για την ίδια τη χώρα όσο και για τους πιστωτές της. Εάν η Ευρώπη θέλει να αποφύγει μία βαθιά κρίση, τότε θα πρέπει και εκείνη να θεωρήσει την ελεγχόμενη αναδιάρθρωση αναγκαία».

 

ΠΗΓΗ 1:  FT.com, Copyright The Financial Times Ltd

 

ΠΗΓΗ 2: Πηγή:Euro2day  Δημιουργία:30/6/2010 12:25 μμ  Τελευταία ενημέρωση:30/6/2010 12:29 μμ,   http://antennaonline.gr/Economy/Persons/Pages/20106/4d7ecff3-03a3-4a28-8dac-9c57695f1075.aspx

 

* Ο συγγραφέας είναι καθηγητής Οικονομικών στο Stern School του New York University και πρόεδρος της Roubini Global Economics, http://www.leighbureau.com/speaker.asp?id=445

Καθημερινότητα και Περιβάλλον στην Ιστορία  κατά την προβιομηχανική εποχή

 

(επιλογή εκπαιδευτικού υλικού: κειμένων, πηγών, αποσπασμάτων μελετών, βιβλιογραφίας)

 

Της Αμαλίας  Κ.  Ηλιάδη * 

 

Το Περιβάλλον και η Αρχαιότητα

 

Η οικολογία θεωρείται σχετικά πρόσφατος επιστημονικός κλάδος, διαμορφωμένος εννοιολογικά μετά τον 19^ο αιώνα, με αντικείμενο τη διερεύνηση των σχέσεων αλληλεξάρτησης των ζώντων όντων προς το φυσικό τους περιβάλλον, τόσο από βιολογική άποψη αρχικά, όσο και από κοινωνική, οικονομική, πολιτιστική σκοπιά αργότερα.

Ανθρωποοικολογία, που ερευνά τις σχέσεις ανάμεσα στον άνθρωπο και το περιβάλλον. Βιοοικολογία, που ερευνά τις σχέσεις ανάμεσα στα όντα, πλην του ανθρώπου, και το περιβάλλον.

Αυτοοικολογία, που μελετά ατομικούς οργανισμούς ή ομογενείς ομάδες.

Συνοικολογία, που μελετά ομάδες ετερογενών οργανισμών, και τέλος

Οικονομική του περιβάλλοντος, που θεωρεί την οικολογία αντικείμενο της οικονομικής ανάλυσης και ερευνά την επίδραση των ανθρώπινων δραστηριοτήτων παραγωγής, κατανάλωσης κλπ. στο περιβάλλον.

Σκοπός του κειμένου αυτού είναι να αποδείξει, μέσα στα επιτρεπόμενα όρια ενός άρθρου, ότι η οικολογία έχει βαθιές καταβολές, σχεδόν προδρομικές, στη ζωή των αρχαίων Ελλήνων, τόσο στη θεωρητική σκέψη τους, φιλοσοφική και οικονομική, όσο και στην καθημερινή πρακτική, στους θεσμούς, στην αγορά, στην πολιτική, την πολεοδομία και την κοινωνική συμπεριφορά, έως και τους κλασικούς χρόνους, κατάσταση που αλλάζει στην ελληνιστική περίοδο.

 

Ο άνθρωπος και το περιβάλλον. Η εξέλιξη της τεχνολογίας.

 

Στην αυγή της ιστορίας του ο άνθρωπος θεωρούσε τον εαυτό του ως τμήμα του γύρω κόσμου, υποκείμενο άμεσα στις επιδράσεις φυσικών δυνάμεων, ανέμων, καταιγίδων και άλλων, τις οποίες μάλιστα θεοποίησε, στην προσπάθειά του να τις εξευμενίσει ή να τις καθυποτάξει.

Οι διάφορες μυθολογίες μαρτυρούν την κατάσταση, που συμβολίζεται με τους πολέμους τεράτων, τιτάνων κλπ.

Η έντονη διαφοροποίηση των πολιτισμών, μετά την εποχή των μετάλλων, οδήγησε στις ξεχωριστές ιστορίες των λαών ή των εθνών.

 

Η οικολογία στη θεωρητική σκέψη των αρχαίων Ελλήνων

 

α. Η επίδραση της θρησκείας: ελληνική μυθολογία.

Η εικόνα που προβάλλει στα μάτια μας από την ανάγνωση της ελληνικής μυθολογίας είναι μια φύση «πλήρης θεών», ένα παιχνίδι όπου οι θεοί, οι ημίθεοι και οι άνθρωποι είναι όλοι μέλη ενός συνόλου, το οποίο περιλαμβάνει ακόμη τη γη, τα δάση, τα ποτάμια, τα ζώα. Οι θεοί, ως μέρος της φύσης, δίνουν ιερό περιεχόμενο στην προστασία του περιβάλλοντος. Υπάρχουν θεσπισμένες απαγορεύσεις θήρας, αλιείας, κοπής δέντρων στους ιερούς χώρους. Υπάρχουν γιορτές της φύσης και των εποχών, που τονίζουν την παράδοση της προστασίας της φύσης από τους θεούς.

β. Η «φύσις» στη φιλοσοφία των Ελλήνων

Είναι χαρακτηριστικό ότι όλοι ανεξαιρέτως οι Έλληνες φιλόσοφοι έχουν συγγράψει, ως βασικό έργο τους, βιβλίο «περί φύσεως», όπου είναι κοινή η αναγνώριση βασικών αρχών, όπως η «ενότητα» της φύσης, βασική αρχή της οικολογίας, η επίδρασή της στην ανθρώπινη συμπεριφορά, η παραδοχή της ως υποδείγματος μέτρου για την ανθρώπινη κοινωνία.

Η αγάπη προς το «μέτρον» και τη λιτότητα, η αποστροφή προς την υπερβολή και τη σπατάλη, η διάκριση των αναγκών σε αληθινές και επίπλαστες, η αποδοχή της εργασίας όχι μόνον ως πηγής μέσων επιβίωσης, αλλά και ως πηγής δημιουργίας και κοινωνικής καταξίωσης, η περιφρόνηση προς τις πολυτελείς επιδείξεις, η θεσμοθέτηση της «ύβρεως», η επιθυμία του «κατ' αρετήν ζην», είναι οι εκφράσεις της βαθιάς εσωτερικής πεποίθησης ότι η φύση, με το μέτρο και την πειθαρχία της, δίνει στον άνθρωπο τον κατάλληλο κανόνα συμπεριφοράς.

Αξίζει να σημειωθεί ότι η σημερινή κρίση περιβάλλοντος αποδίδεται από πολλούς στην έλλειψη ηθικοπολιτικού επιπέδου ζωής, το οποίο θα μπορούσε να διοχετεύσει σε στόχους μακριά από την υπερκατανάλωση και την πολυτέλεια.

γ. Η οικονομική σκέψη των αρχαίων Ελλήνων

 Ο Ξενοφών, ειδικότερα, ασχολείται κυρίως με την ορθολογιστική διαχείριση των φυσικών πόρων μιας περιοχής και με τη μελέτη των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών τους, ώστε οι ανθρώπινες ενέργειες να προσαρμόζονται πρακτικά προς το καλύτερο αποτέλεσμα της σχέσης πόρων-εδάφους-ανθρώπινης εργασίας. Με άλλα λόγια, ο Ξενοφών εισάγει την έννοια της παραγωγικότητας και της οικονομικής διαχείρισης του περιβάλλοντος. Ακόμη, ασχολείται με την παραγωγή αγαθών και το εμπόριο, τα οποία ερευνά τόσο σε επίπεδο ιδιωτικό-οικονομικό όσο και σε επίπεδο κοινωνικό-οικονομικό και δημοσιο-οικονομικό.

Ο Αριστοτέλης θεωρεί αντικείμενο της οικονομίας της παραγωγή αγαθών για άμεση χρήση και προτείνει τον αποτελεσματικό χειρισμό των πόρων και την ορθή σχέση των ανθρώπινων ενεργειών προς τη φύση, ώστε η παραγωγή να καλύπτει της φυσικές ανάγκες το δε εμπόριο να διαθέτει τα φυσικά πλεονάσματα.

Όπως για τον Αριστοτέλη, έτσι και για τους σύγχρονους οικολόγους η φυσική τάξη πρέπει να παραμείνει κατά το δυνατόν απαραβίαστη και να ενισχυθεί η αποτελεσματικότητά της από σωστές και έλλογες ανθρώπινες ενέργειες!

γ. Νομοθετική πρόνοια για το περιβάλλον

Σώζονται αρκετές πληροφορίες για τη θέσπιση μέτρων προστασίας του περιβάλλοντος.

Υπήρχε πρόνοια π.χ. για την απαγόρευση κοπής περισσοτέρων από 2 δέντρων ελιάς το χρόνο από κάθε ιδιοκτήτη.

Ο Σόλων είχε καθιερώσει αμοιβή 5 δρχ. για τη θανάτωση αρσενικού λύκου, αλλά μόνο 1 δρχ. για κάθε νεαρή λύκαινα, πράγμα που δείχνει ότι στόχος ήταν η μείωση αλλά όχι και η εξόντωση του είδους.

Και για την αντιμετώπιση της ρύπανσης των πόλεων υπήρχαν νομοθετικά μέτρα, π.χ. η μεταφορά των σκουπιδιών και της κόπρου έπρεπε να γίνεται σε μεγάλη απόσταση.

Για τον έλεγχο των κρηνών υπήρχε στην αρχαία Αθήνα «αιρετός» και όχι «κληρωτός» αρμόδιος.

Ο Πεισίστρατος γέμισε την Αθήνα με κρήνες και καταιωνιστήρες, απαγόρευσε όμως τις δεξαμενές (πισίνες), για τον κίνδυνο των μολύνσεων και της σπατάλης νερού.

Για την προστασία του περιβάλλοντος της πόλης, τα τυροκομεία και τα βυρσοδεψεία, που προκαλούσαν δυσάρεστες οσμές, ήταν υποχρεωτικό να εγκατασταθούν έξω από την πόλη, όπως και τα νεκροταφεία. Τα εργαστήρια ήταν εγκαταστημένα κατά ομοειδείς ομάδες και δεδομένου του μικρού μεγέθους των, με μέσο όρο απασχολουμένων τα 10 άτομα, δεν φαίνεται να ενοχλούσαν ιδιαίτερα το περιβάλλον.

Προστατευτικά μέτρα λαμβάνονταν και σε άλλα μέρη της Ελλάδας. 

δ. Δημόσια υγεία

Η υγεία στην αρχαία Ελλάδα θεωρούνταν ύψιστο αγαθό και κάθε ηλικία του ανθρώπου είχε αφιερωθεί σε κάποιο θεό-προστάτη.

Ο χαρακτηρισμός της Υγείας, από τον Ιπποκράτη, ως αρμονίας ψυχής και σώματος προς το σύμπαν, πλησιάζει πολύ το σύγχρονο ορισμό, όπως έχει γίνει παραδεκτός στη συνδιάσκεψη της Π.Ο.Υ. στην Άλμα-Άτα.

Μέτρα για την υγιεινή του περιβάλλοντος υπήρχαν πολλά, τόσο για την αποξήρανση των ελών όσο και για την ύδρευση και αποχέτευση των οικισμών. Επίσης, παρά την έλλειψη επαρκών ποσοτήτων νερού, υπήρχε ιδιαίτερη πρόνοια για τη σωματική καθαριότητα και η Αθήνα κατά τον Ε΄ αιώνα είχε 40 και πλέον δημόσια λουτρά. Υπήρχαν όμως και ιδιωτικά λουτρά, είτε κρύα είτε θερμά, η δε «πύελος», το ατομικό λουτρό, είναι γνωστό από την εποχή του Ομήρου.

ε. Αισθητική του περιβάλλοντος

 Συγκλονιστική εντύπωση μας κάνει σήμερα η εναρμόνιση της κλίμακας των κτηρίων και του φυσικού περιβάλλοντος κατά την αρχαιότητα.

Όχι μόνο τα μεγάλα δημόσια κτήρια μα και τα μικρά έργα και τα ιδιωτικά ακόμη σπίτια και τα εργαστήρια θεωρούνταν αυτονόητο ότι έπρεπε να υποτάσσονται στην κλίμακα του χώρου, να εντάσσονται στην αισθητική διαμόρφωση του περίγυρου, να υπακούουν στις επιταγές του μέτρου και της ισορροπίας. Με άλλα λόγια, να συντελούν στην υλοποίηση ενιαίου αισθητικού αποτελέσματος. 

Συνοψίζοντας, μπορούμε να πούμε ότι οι βασικές αρχές της οικολογίας έχουν τις ρίζες τους στη σκέψη και στη ζωή των αρχαίων Ελλήνων.

Η αίσθηση του «μέτρου», τόσο στον ίδιο το σεβασμό προς τη φύση όσο και στις ανθρώπινες επιδιώξεις, είναι ο χρυσός κανόνας και οδηγός.

Η επιδίωξη της αυτάρκειας, ο έλλογος περιορισμός, το ξεκαθάρισμα των αναγκών σε φυσικές και πλαστές, η δημιουργική εργασία, η αισθητική του περιβάλλοντος, η πρόσχαρη συμπεριφορά προς τους συνανθρώπους μπορούν και πρέπει να γίνουν οι στόχοι μας, για να πετύχουμε μια ποιότητα ζωής και βέβαια τις συνθήκες επιβίωσης του πλανήτη Γη στο μέλλον.

 

Ενδεικτική βιβλιογραφία:

Αρχαιολογία: ένα δεκανίκι της Ιστορίας (Χρίστου Ντούμα)

–Χωροταξία και αστικό περιβάλλον. Περιβάλλον και Ιστορία. Το περιβάλλον στην αρχαία Ελλάδα (αντιλήψεις, πρακτική): Ειρήνη Βαλλερά, Μαρία Κορμά, Αρχιτέκτονες.

http://openarchives.gr/view/102518  

http://dspace.lib.ntua.gr/bitstream/123456789/805/1/sarafim-environment.pdf.  

-Το περιβάλλον (παράμετροι) στην αρχαία Ρώμη (The environment in ancient Rome).

http://perivallon.pblogs.gr/Local-management-of-pollution-and-other-environmental-issues.html

http://www.kykladesnews.gr/default.asp?pid=48da=18cID=378n/D=9797

 

Το Περιβάλλον και η Αρχαιότητα

 

1. Αθ. Κανελλόπουλος, Οικολογία και Οικονομική του Περιβάλλοντος, Αθήνα 1985. Εκδόσεις Καραμπελόπουλος.

2. A. J. Toynbee, Mankind and Mother Earth: narrative history of the World, Oxford University Press, N.Y. 1976.

3. R. J. Dubos, Man, Medicine and Environment, Praeger, N.Y. 1968.

4. E. S. Hyams, Soil and Civilization. From the Series The Past in the Present, Thames and Hudson, London 1952.

5. A. M. Snodgrass, An archaeology of Greece: The Present State and Future Scope of the Discipline, University of California Press, Berkeley 1987.

6. R. Catalano, Health Behavior and Community: An Ecological perspective. From the Series Pergamon General Psychology, Vol. 76, N.Y. Pergamon Press, 1979.

7. G. Rosen, A History of Public Health. From the Series M.D. Monographs on Medical History, Vol. 1, M.D. Publications, N.Y. 1958.

8. L.R. Dice, Man's Nature and Nature's Man. The Ecology of Human Communities, University of Michigan Press, Ann Arbor 1955.

9. W Durant, The Life of Greece. From the Series The Story of Civilization, Vol. 2, Simon and Schuster, N.Y. 1939.

 

Η φροντίδα των Βυζαντινών για το φυσικό περιβάλλον των πόλεων

 

Ο βυζαντινός άνθρωπος που ζει στο εξημερωμένο από χιλιετηρίδες περιβάλλον συνεχίζει να αντιμετωπίζει, να μεταβάλλει και να εκμεταλλεύεται τη φύση και τα φυσικά φαινόμενα. Το φυσικό περιβάλλον, αυτό που δημιουργείται και αυτό που κληρονομείται, είναι σημαντικός παράγοντας του αστικού κέντρου και μεταβάλλεται από τη φυσική εξέλιξη και την ανθρώπινη παρέμβαση.

Σ' ολόκληρη τη διάρκεια της πρωτοβυζαντινής εποχής οι άνθρωποι ακολουθώντας την αρχαία και τη ρωμαική παράδοση ασχολούνται ιδιαίτερα με την πόλη τους. Οι προσπάθειες των αυτοκρατορικών κυβερνητών, αλλά και των αρχών των πόλεων και σε μικρότερο βαθμό των ιδιωτών, στρέφονται στη δημιουργία έργων που αποσκοπούν στην αντιμετώπιση, μεταβολή και εκμετάλλευση των φυσικών στοιχείων. Πολλές είναι οι πληροφορίες που παρέχουν οι πηγές της εποχής αυτής και που αναφέρονται στην ανθρώπινη παρέμβαση στη φύση: αλλαγές στην κοίτη των ποταμών για να μην πλημμυρίζουν οι πόλεις, διάνοιξη σήραγγας στα βουνά για να περάσει δρόμος, κατασκευές για την αγωγή νερού στις πόλεις ή ανοικοδομήσεις μετά τους σεισμούς.

Η νομοθετική ρύθμιση των πολεοδομικών διατάξεων αποδεικνύει τη φροντίδα για την καλύτερη αισθητική, πρακτική και υγιεινή συγκρότηση των πόλεων. Στην πυκνοκατοικημένη Κωνσταντινούπολη η έλλειψη οικοπέδων ανάγκασε τους κατοίκους να κτίζουν τα σπίτια τους επάνω σε πασσάλους στη θάλασσα.

Οι μεγάλες αλλαγές που συντελούνται στον αστικό πολιτισμό στα τέλη της πρωτοβυζαντινής περιόδου εκδηλώνονται και με τη διαφορετική λειτουργία και χρήση του περιβάλλοντος επιφέροντας αλλοιώσεις στο αστικό τοπίο. Συνήθως η μεταβολή επισημαίνεται όταν ένα εξωτερικό καταστρεπτικό γεγονός προκαλεί μια διακοπή ανάμεσα στο αρχαίο αστικό περιβάλλον που κληρονομείται και στη δημιουργία ενός νέου τρόπου ζωής.

Έργα που βοηθούν στην αντιμετώπιση και εκμετάλλευση των φυσικών φαινομένων δεν γίνονται παρά σε λίγες επαρχιακές πόλεις μετά τον 7^ο αι. Οι αυτοκράτορες χρηματοδοτούν κτίσματα για την άμυνα αλλά όχι για την αναψυχή και την καλυτέρευση του τρόπου ζωής των ανθρώπων. Το νερό προμηθεύονται πια από φρέατα και είναι χαρακτηριστικά όσα γράφει ο Μιχαήλ Χωνιάτης στον εξόριστο πρώην πατριάρχη Θεοδόσιο, που βρίσκεται στην Τερέβινθο. Ο μητροπολίτης Αθηνών του εξομολογείται ότι, μεταξύ άλλων, θέλει να έρθει στο νησί γιατί εκεί το νερό είναι «πηγιμαίον και ζων και αλλόμενον» και όχι «συλλογιμαίον και νοσηρόν και ακίνητον». Ο ίδιος εξάλλου ο Μιχαήλ Χωνιάτης δεν αποκρύπτει την πίκρα του για την αγροτοποιημένη Αθήνα και τα γεωργούμενα εγκαταλελειμμένα οικόπεδα, που άφησαν οι κάτοικοι και μετανάστευσαν. Αυτή η πίκρα του γίνεται μεγαλύτερη, γιατί, όπως γράφει ο ίδιος: «η μεν γαρ χάρις της γης η αυτή, το ευκραές, το οπωροφόρον, το παμφόρον, ο μελιχρός Υμηττός, ο ευγάληνος Πειραιεύς…». Οι καιροί όμως έχουν αλλάξει.

 

Ενδεικτική βιβλιογραφία:

 Για την καθαριότητα στο Βυζάντιο βλ. Φ. Κουκουλέ, Βυζαντινών βίος και πολιτισμός, τόμ. 4, Αθήνα 1951, σελ. 328-332  – Κ. Σιμόπουλου, Ξένοι ταξιδιώτες στην Ελλάδα 333 μ.Χ.-1700, τόμ. 1, Αθήνα 1972, σελ. 191-193, 197 και 325. – Α. Καρπόζηλου, («Περί αποπάτων, βόθρων και υπονόμων», Πρακτικά του Α΄ Διεθνούς  Συμποσίου: Η καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο, Αθήνα, Κέντρο Βυζαντινών Ερευνών / Ε.Ι.Ε., 1989, σελ. 335-352. – Άννας Αβραμέα, «Φυσικό περιβάλλον και ανθρώπινη παρέμβαση: Αντιλήψεις και εικόνες από το αστικό τοπίο», Πρακτικά του Α΄ Διεθνούς  Συμποσίου: Η καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο. Σελ. 687-694.- Της ίδιας «Η φροντίδα των Βυζαντινών για το φυσικό περιβάλλον των πόλεων», Αρχαιολογία, Ιούνιος 1990.

 «Όψεις του αστικού και αγροτικού χώρου στο Βυζάντιο», τεύχ. 35, Ιούνιος 1990, σελ. 36-47. Το θέμα εξετάστηκε διεξοδικότερα σε πρόσφατες διαλέξεις.

 

Σημειώσεις  

 

1. Βλ. Άννας Αβραμέα, Άννα Αβραμέα Καθηγήτρια Παν/μίου Κρήτης:

Φυσικό περιβάλλον και ανθρώπινη παρέμβαση: αντιλήψεις και εικόνες από το αστικό τοπίο, στον τόμο «Η καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο», Πρακτικά Α΄ Διεθνούς Συμποσίου, Κέντρο Βυζαντινών Ερευνών / Ε.Ι.Ε., Αθήνα 1989, σσ. 687-694.

2. L. Robert, "Epigrammes relatives a des gouverneurs", Hellenica IV, σσ. 35-114.

3. Για τον νόμο αυτόν βλ. το άρθρο του J. Rouge, "La législation justinienne de l'eau" στον τόμο "L' home et l' eau en Méditerranée et au Proche-Orient", Lyon 1982, σ.

113.

4. G. Dagron, Naissance d'une capitale. Paris 1974, σ. 523, σημ. 1.

5. Απ. Καρπόζηλος, Περί αποπάτων, βόθρων και υπονόμων, στον τόμο «Η καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο», ό.π., σ. 48.

6. Μιχαήλ Χωνιάτης, Τα Σωζόμενα (εκδ. Σπ. Λάμπρου), τομ. Β΄, σ. 48.

7. Ό.π., τόμ. Α΄, σ. 326.

 

Αγγελική Πανοπούλου  Circa Mundiciam Civitatis

Μέτρα για την καθαριότητα του Χάνδακα από τον 14^ο ως τον 17^ο αιώνα (αποσπάσματα)

 

Τα προβλήματα καθαριότητας και υγιεινής στα μεσαιωνικά αστικά κέντρα, αν και είναι γνωστά στις γενικές τους γραμμές, δεν έχουν ερευνηθεί στις λεπτομέρειες τους, κυρίως όσον αφορά τις βενετοκρατούμενες ελληνικές περιοχές. Ο ασφυκτικά περιορισμένος χώρος των πόλεων μέσα στα τείχη και η υπερεκμετάλλευσή του, η στενότητα των δρόμων και των κατοικιών, η έλλειψη υποδομής και πολλές φορές αποχετευτικού συστήματος, ενδεχομένως και η τότε αντίληψη των ανθρώπων για την καθαριότητα, καθιστούσαν τις μεσαιωνικές πόλεις βρώμικες και ως εκ τούτου ανθυγιεινές.

Παρόλο που η ρύπανση του περιβάλλοντος απασχόλησε από νωρίς τους Βυζαντινούς, η Κωνσταντινούπολη, που αποτέλεσε και το πρότυπο των περισσοτέρων μεσαιωνικών κέντρων, παρουσίαζε μεγάλες αντιθέσεις καθώς υπήρχαν συνοικίες με δρόμους πλακόστρωτους και καθαρούς αλλά και περιοχές με στενά δρομάκια σκοτεινά και βρώμικα. Γι' αυτό το λόγο άλλωστε και η καθαριότητα των δρόμων, η φροντίδα των υπονόμων και των υδραγωγείων ανήκαν στην αρμοδιότητα του κράτους. Η εικόνα της πόλης, με τους στενούς δρόμους και τα χαλάσματα, δεν άλλαξε αισθητά ούτε στους μετέπειτα αιώνες.

Ανάλογη εικόνα παρουσίαζαν και οι πρώτες μεσαιωνικές ιταλικές πόλεις, στις περισσότερες από τις οποίες υπήρχε παντελής έλλειψη υπηρεσιών υγιεινής. Αλλά και μετά τα τέλη του Μεσαίωνα οι συνθήκες διαβίωσης δεν καλυτέρευσαν. Για παράδειγμα, στη Νάπολη το 1597 ο μώλος που προστάτευε τα αγκυροβολημένα πλοία ήταν σε τέτοιο βαθμό σκεπασμένος με ακαθαρσίες, απόβλητα και χώματα, ώστε οι υπεύθυνοι σκέφτηκαν ότι ήταν προτιμότερο αντί να καθαριστεί, να αντικατασταθεί με άλλον. Η Βενετία αντιμετώπιζε μεγάλα προβλήματα ύδρευσης, αποχέτευσης και συλλογής των απορριμμάτων, τα οποία, παρόλα τα μέτρα που έπαιρνε, παρέμεναν δυσεπίλυτα για πολλούς αιώνες. Βαριές μυρωδιές αναδύονταν από τους χώρους συγκέντρωσης των σκουπιδιών που βρίσκονταν στις πλατείες, καθώς και από τα κανάλια στα οποία διοχετεύονταν τα διάφορα λύματα. 

Το πρώτιστο βέβαια μέλημα του κράτους ήταν η αποφυγή της προσάμμωσης, η οποία απειλούσε το λιμάνι του Χάνδακα, όπως εξάλλου και του Ρεθύμνου. Αυτό τουλάχιστον συνάγεται από τις συνεχείς εργασίες εκβάθυνσης που επιχειρούσε η βενετική διοίκηση στα δύο λιμάνια. Επικίνδυνα όμως ήταν και τα σκουπίδια της πόλης, τα οποία συνήθως μετέφεραν τα νερά των βροχών στο λιμάνι, προκαλώντας μεγάλες ζημιές. Παράλληλα είναι ευνόητο ότι οι καθημερινές λειτουργίες του λιμανιού, όπως ήταν η αναχώρηση και η άφιξη των εμπορικών πλοίων, ρύπαιναν όχι μόνο την αποβάθρα αλλά και τη γύρω θαλάσσια περιοχή. Αν προστεθούν οι εργασίες κατασκευής ή επισκευής των γαλέρων στον κοντινό με το λιμάνι χώρο των ναυπηγείων, γίνεται φανερό ότι η ευρύτερη περιοχή του λιμανιού ήταν αρκετά ευάλωτη σε κάθε είδους ρύπανση. Την εικόνα συμπλήρωναν τα σαπισμένα και παλιά πλοία που οι ιδιοκτήτες τους τα εγκατέλειπαν στην περιοχή του λιμανιού. Τα δύο διατάγματα που ακολουθούν και αναφέρονται στη ρύπανση του λιμανιού, αφορούν αυτό ακριβώς το θέμα. Συγκεκριμένα, το 1314 ορίζεται ότι όποιοι πολίτες είχαν αφήσει στο λιμάνι παλιά πλοία θα έπρεπε.

Δυστυχώς για τους ιδιωτικούς χώρους τα διατάγματα δίνουν ελάχιστες πληροφορίες. Για το εσωτερικό των κατοικιών και των εργαστηρίων δεν έχουμε παρά αόριστες ειδήσεις.

Είναι προφανές ότι τέτοιου είδους στοιχεία θα έριχναν φως σε ένα θέμα τόσο ενδιαφέρον, όπως οι συνθήκες υγιεινής των κατοικιών της βενετοκρατίας. Οι περισσότερες διατάξεις όμως αφορούσαν την καθαριότητα του χώρου που βρισκόταν έξω από τις πόρτες ή τα παράθυρα των σπιτιών, των σημείων δηλαδή που επικοινωνούσαν με τους δρόμους ή τις αυλές, για τα οποία έχει ήδη γίνει αναφορά παραπάνω. Έτσι έχει ιδιαίτερη αξία η πληροφορία του προσκυνητή Pietro Gasola ο οποίος επισκέφτηκε το Χάνδακα το 1494 και αναφέρει ότι τα σπίτια του Χάνδακα δεν είχαν τους απαραίτητους για την καθαριότητα του ανθρώπινου σώματος χώρους και ότι οι κάτοικοι άδειαζαν τα δοχεία νυκτός στους δρόμους, προκαλώντας πανικό στους περαστικούς και βρωμίζοντας την πόλη.

 

Ενδεικτική βιβλιογραφία:

Το ανθρωπογενές περιβάλλον στη Βενετοκρατούμενη Κρήτη.

 

 Hemmerdinger-Iliadou, Βλ. Democratie.

«La Crete sous la domination vénitienne et lors de la conquête turque (1322-1684). Renseignements nouveaux ou peu connus d' après les pèlerins et les voyageurs», Studi Veneziani 9 (1967), σελ. 536-539.

 Duca di Candia. Bandi (1313-1329), έκδ. PAOLA RATTI-VIDULICH, Βενετία 1965, σελ. 60-61, αρ. 168, 169 και 170 (στο εξής Ratti, Bandi). Τα ίδια διατάγματα επαναλαμβάνονται με ορισμένες διευκρινίσεις το 1319, βλ. Ratti, Bandi, σελ. 89-90, αρ. 242, 243 και 244.

ASV, Duca di Candia (στο εξής DC), busta 14 (Bandi), φ. 257-258i. Το ίδιο κείμενο επαναλαμβάνεται το 1360 και δημοσιεύεται από τον J. Jegerlehner, "Bei trage zur Verwaltungsgesehichte Kandias im XVI Jahrhundert", BZ 13 (1904), σελ. 459-461.

 Σ.Μ. Θεοτόκη, Ιστορικά κρητικά έγγραφα εκδιδόμενα εκ του Αρχείου της Βενετίας. Θεσπίσματα της Βενετικής Γερουσίας 1281-1385, (Μνημεία της Ελληνικής ιστορίας) , τόμ. 2, τεύχ. 2, Αθήνα 1937, σελ. 273-274.

Μ.Ι. Μανούσακα, «Βενετικά έγγραφα αναφερόμενα εις την εκκλησιαστικήν ιστορίαν της Κρήτης του 14^ου -16^ου αιώνος (Πρωτοπαπάδες και πρωτοψάλται Χάνδακος)». /ΪΕΕ 15 (1961), σελ. 179.

J. Jegerlehner, "Der Aufstand der Kandiotischen Ritterschaft gegen das Mutterland Venedig. 1363-65 „ , BZ 12 (1903), σελ. 102. Πρβλ. Ruthi Gertwaoen, "The Venetian port of Candia, Crete (1299-1363): Construction and Meintenance", Mediterranean Cities Historical Perspectives, Μεγάλη Βρετανία 1988, σελ. 148. 

 Χρύσας Α. Μαλτέζου, «Καταγγελιοδότες στη βενετοκρατούμενη Κρήτη τον 14^ο αι. Μια άλλη όψη της καθημερινής ζωής», Ροδωνιά, Τιμή στον Μ. Ι. Μανούσακα, τόμ. 2, Ρέθυμνο 1994, σελ. 308-309.  

 

Προτεινόμενη θεματολογία Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης:

α) Στερεά αστικά απόβλητα

β) Υγρά αστικά απόβλητα

γ) Ατμοσφαιρική ρύπανση απ' τη θέρμανση

δ) Ηχορύπανση

ε) Υποβάθμιση ποιότητας επιφανειακών και υπόγειων υδάτων

στ) Διαχείριση υδατικού δυναμικού

ζ) Αέρια ρύπανση

η) Αισθητική ρύπανση (φιλοσοφία, πολιτισμός)

(ιστορικές πηγές για όλα αυτά).

 

Ενέργεια και Πολιτισμός

– Ενέργεια και βιομηχανική κληρονομιά

– Αρχαίοι Πολιτισμοί και διαχείριση ενεργειακών πόρων

– Ενέργεια και βιομηχανική επανάσταση

– Ενέργεια στις τέχνες

– Οι τέχνες ως εργαλεία αειφορικής διαχείρισης των ενεργειακών πόρων

– Ενέργεια – Άξονας Πολιτισμού

– Η βιομηχανική – ενεργειακή επανάσταση και οι κοινωνικές ανισότητες που προκάλεσε

– Ενέργεια και πολιτισμικά στοιχεία

– Διαμόρφωση ενεργειακής κουλτούρας

– Ενέργεια και Διατήρηση πολιτιστικής κληρονομιάς

– Ενέργεια και κατοικία

– Αειφορική διαχείριση ενέργειας και βιβλίο

– Ενέργεια και πολιτιστικά – κοινωνικά κινήματα

– Κοινωνική δικαιοσύνη και αειφορία

– Δημοκρατία και αειφορία

– Ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και αρχαίοι πολιτισμοί

– Θεατρικό εργαστήριο: ανάπτυξη παραστατικών δεξιοτήτων των μαθητών, προετοιμασία παράστασης θεατρικού έργου επωνύμου συγγραφέα, δημιουργία πρωτότυπης παράστασης των  μαθητών, θεατρικό αναλόγιο κ.ά.

– Εικαστικό εργαστήριο: πρακτική και θεωρητική προσέγγιση μιας συγκεκριμένης μορφής ή τεχνοτροπίας (π.χ. εργαστήριο κεραμικής, ψηφιδωτού, αγιογραφίας κ.λ.π.) ή συγκρότηση ομάδας αισθητικής παρέμβασης στον χώρο του σχολείου.

 

Ενδεικτική ενότητα μελέτης: Τα πετρογέφυρα και η κοινωνία (για πληροφορίες συμμετοχής στο αντίστοιχο πανελλαδικό δίκτυο: Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης  Μακρινίτσας Πηλίου):

Α. Στην 1^η παράγραφο, του 24^ου άρθρου του Συντάγματος των Ελλήνων, ορίζεται και τονίζεται ότι «Η προστασία του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος αποτελεί υποχρέωση του Κράτους και δικαίωμα του καθενός. Για τη διαφύλαξη του το Κράτος έχει υποχρέωση να παίρνει ιδιαίτερα προληπτικά ή κατασταλτικά μέτρα στο πλαίσιο της αρχής της αειφορίας» και στην 6^η παράγραφο συμπληρώνεται ότι «τα μνημεία, οι παραδοσιακές περιοχές και τα παραδοσιακά στοιχεία προστατεύονται από το Κράτος».

Β. Στο ίδιο μήκος  κύματος κινείται και ο Νόμος 1650/1986 (ΦΕΚ 160/τ.Α΄) περί προστασίας του περιβάλλοντος, ο οποίος στην 1^η παράγραφο του 2^ου άρθρου, ορίζει ότι «περιβάλλον είναι το σύνολο των φυσικών και ανθρωπογενών παραγόντων και στοιχείων που βρίσκονται σε αλληλεπίδραση και επηρεάζουν την οικολογική ισορροπία, την ποιότητα της ζωής, την υγεία των κατοίκων, την ιστορική και πολιτιστική παράδοση και τις αισθητικές αξίες».

Δυστυχώς, όμως, στην 4^η παράγραφο του 19^ου άρθρου, τα πέτρινα τοξωτά γεφύρια παραλείπονται: «Ως προστατευόμενα στοιχεία του τοπίου χαρακτηρίζονται τμήματα ή συστατικά στοιχεία του τοπίου που έχουν ιδιαίτερη αισθητική ή πολιτιστική αξία ή συμβάλλουν στην προστασία ή αποδοτικότητα φυσικών πόρων λόγω των ιδιαίτερων φυσικών ή ανθρωπογενών χαρακτηριστικών τους, όπως αλσύλλια, παραδοσιακές καλλιέργειες, αγροικίες, μονοπάτια, πέτρινοι φράχτες και αναβαθμίδες, προστατευτικές φυτείες, κρήνες».

 

 Γ. Τα περισσότερα στοιχεία του ανθρωπογενούς περιβάλλοντος υπάγονται σε κάποιο ιδιοκτησιακό καθεστώς, δηλαδή, οι εκκλησίες, οι οικίες, οι πύργοι, οι νερόμυλοι, οι ανεμόμυλοι, οι πεζούλες, κτλ ανήκουν σε κάποιον εκκλησιαστικό φορέα, ιδιώτη, σύλλογο, δήμο ή κοινότητα. Ο ιδιοκτήτης αυτός, λοιπόν, είναι υπεύθυνος και υπόλογος για την προστασία του εκάστοτε αρχιτεκτονικού στοιχείου.

Όμως, τα πέτρινα τοξωτά γεφύρια, τα μονοπάτια, οι  κρήνες στερούνται ιδιοκτήτη, ανήκουν σ' όλους εμάς που τα χρησιμοποιούμε και σε κανέναν ταυτόχρονα.

Επομένως, η ευφυέστατη ρήση: «Σήμερον εμού, αύριο εσού και ουδέποτε τινός» δεν προσδιορίζει μόνο το «ιδιοκτησιακό καθεστώς» για το φυσικό περιβάλλον που θα κληροδοτήσουμε στις επόμενες γενιές αλλά και για τα πέτρινα τοξωτά γεφύρια της χώρας μας. 

 

α. Ο χορηγός και η κοινωνική καταξίωση,

β. Ο χτίστης-μάστορας και η κοινωνική προσφορά,

γ. η συντεχνιακή οργάνωση των μαστόρων,

δ. οι ειδικότητες και τα εργαλεία των μαστόρων,

ε. η καταγωγή και η μετανάστευση των μαστόρων,

στ. η μυστική, συνθηματική γλώσσα των μαστόρων (τα κουδαρίτικα),

ζ. η λαϊκή και η ακαδημαϊκή αρχιτεκτονική ορολογία,

η. έθιμα, θρύλοι, τραγούδια, ποίηση, θεατρικά έργα κ. ά. (Για τα πετρογέφυρα),

θ. ο χρήστης και η κοινωνική ανάγκη της επικοινωνίας,

ι. ο πλανόδιος έμπορος, ο αγωγιάτης, ο κλέφτης, ο φύλακας, ο μυλωνάς, ο νομάδας κτηνοτρόφος και άλλοι που σχετίζονταν με τα πετρογέφυρα.

 

Οι στόχοι της έρευνας και μελέτης τους πρέπει να είναι οι ακόλουθοι:

Η απόκτηση γνώσεων.

Η ανάπτυξη δεξιοτήτων προσανατολισμού και ανάγνωσης του φυσικού τοπίου που θα βοηθήσουν στον εντοπισμό κι άλλων πέτρινων γεφυριών.

Η καλλιέργεια της επικοινωνίας μεταξύ ερευνητών που έχουν τα ίδια επιστημονικά ενδιαφέροντα.

Η δημιουργία κριτικού τρόπου σκέψης και η ανάπτυξη επιχειρηματολογίας υπέρ της προστασίας των πετρογέφυρων.

Η ανάληψη πρωτοβουλιών και η αντιμετώπιση προβλημάτων, όπως η προστασία και η ανάδειξη των πετρογέφυρων.

 

(Εκφράζω τις θερμές μου ευχαριστίες στην αδερφή μου Βάσω Κ. Ηλιάδη, χωρίς την πολύτιμη βοήθεια της οποίας δεν θα ολοκληρωνόταν αυτή η εισήγηση).

 

*  Η Ηλιάδη Κ. Αμαλία είναι  φιλόλογος-ιστορικός (Μεταπτυχιακό Δίπλωμα Βυζαντινής Ιστορίας απ' το Α.Π.Θ.), Υπεύθυνη Σχολικής Βιβλιοθήκης 2ου ΕΠΑΛ Τρικάλων, ailiadi@sch.gr, http://users.sch.gr/ailiadi, http://blogs.sch.gr/ailiadi, http://www.matia.gr

Η γενοκτονία

 

Του Γιάννη Ποταμιάνου

 

Μεγάλη γενοκτονία σήμερα

στον κήπο μου

Σιδερόφρακτοι καβαλάρηδες

θέρισαν τις μαργαρίτες

Ξάπλωσαν στο χώμα άλικα αιδοία,

οι ακρωτηριασμένες παπαρούνες 

Γαντζώθηκαν της τριανταφυλλιάς τα νύχια

στ' άρματα,

ουρλιάζοντας αντίσταση

Όμως κουρεύτηκε η κόμη της αταξίας

χτενίστηκαν τα δέντρα

Ο χλοοτάπητας ευθυγραμμίστηκε

Σαν μπάλα του μπιλιάρδου

κυλάει πλέον η ματιά

Γλιστράει στην πρασινάδα  

αδιάφορα

Τρόμαξαν τα πουλιά,

Δραπέτευσαν τα έντομα

για βρώμικους παραδείσους

Μαράθηκε και ο έρωτας

στην ανία της ομοιομορφίας

Κυρίαρχη τώρα η καθάρια απουσία

Απερίσπαστοι οι περίπατοι

Πίνεται σε μεγάλες γουλιές,

άκρατη η μοναξιά

Και η άνοιξη έγινε μονόχρωμη

ανάμνηση

Η άνοιξη είναι πλέον μια ειρωνεία

Από το διπλανό οικόπεδο, μας χλευάζει

Σκορπώντας χρώματα και αρώματα

Κάθε ηλιοβασίλεμα κροταλίζω

το μαστίγιο της αυτοκριτικής

Ωστόσο στο καμαράκι

του κήπου μου φυλάω υποκριτικά

τα κοφτερά μαχαίρια

για την καινούργια άνοιξη

Ας μην το κρύβουμε

Είμαστε αμετανόητοι δολοφόνοι

Θυσιάζουμε ανενδοίαστα την ομορφιά

Στον βωμό της τάξης

 

                                         17 Απριλίου 2010, Γιάννης Ποταμιάνος

ΑΪΤΗ, δεν ξεχνούμε τα παιδιά σου 

 

Του Απόστολου Παπαδημητρίου

 

 

 

"Η μεγάλη διακίνηση ναρκωτικών από τα κράτη αυτά (της Λατινικής Αμερικής) προς τη Β. Αμερική και τις χώρες της Ευρώπης παρεμποδίζει την ομαλή λειτουργία του τραπεζικού συστήματος. Χρειάστηκε λοιπόν μία ολόκληρη εβδομάδα γραφειοκρατικής ταλαιπωρίας και καθημερινής παρουσίας μας στην τράπεζα (της γειτονικής Δομινικανής Δημοκρατίας), για να μπορέσουμε να κάνουμε σταδιακή ανάληψη όλων των χρημάτων, με τα οποία θα γινόταν η αγορά αγαθών. Στη συνέχεια ανέκυψαν προβλήματα κατά τη φόρτωση και την ασφαλή μεταφορά των αγαθών. Υποχρεωθήκαμε να προσλάβουμε δύο αξιωματικούς της αστυνομίας, τους οποίους μας συνέστησε ο Έλληνας πρόξενος, για να συνοδεύσουν τα έξι φορτηγά αυτοκίνητα μέχρι τα σύνορα…Δοκιμάσαμε μεγάλη πικρία, καθώς επί πέντε ημέρες η ανθρωπιστική βοήθεια παρέμενε στα σύνορα της Αϊτής. Δυστυχώς, τον δοκιμαζόμενο λαό της χώρας αυτής επέλεξαν κάποιοι για να πλουτίσουν. Εισάγουν αγαθά με το πρόσχημα της ανθρωπιστικής βοήθειας και στη συνέχεια τα διοχετεύουν στο εμπόριο".

"Αναφορικά με την όλη κατάσταση, που επικρατεί σήμερα στη χώρα, μπορούμε να πούμε ότι ο λαός της Αϊτής αίρει τον σταυρό του…Ο πρόεδρος της χώρας απευθύνει διαρκείς εκκλήσεις στους κατοίκους να εγκαταλείψουν την πρωτεύουσα και να εγκατασταθούν στα χωριά. Μεγάλο είναι το κύμα των μεταναστών που ζουν ρακένδυτοι σε γειτονικές χώρες…Η ελπίδα για το μέλλον χάθηκε από πολλούς Αϊτινούς. Έσβησε το χαμόγελό τους. Έχουν ψυχολογικά προβλήματα. Ηλικιωμένοι που σώθηκαν από τον σεισμό της 12ης Ιανουαρίου 2010, πεθαίνουν από καρδιακά επεισόδια. Σ' αυτό συμβάλλουν και οι συχνοί μετασεισμοί και το ψυχολογικό σόκ που υπέστησαν. Παρατηρήσαμε μικρά παιδιά να τρομάζουν και να τρέχουν στο άκουσμα δυνατών κρότων. Μανάδες που έχασαν τα παιδιά δεν θέλουν να παρηγορηθούν. Δεν υπάρχει οικογένεια που να μην έχει τουλάχιστον ένα νεκρό".

"Ο κατάλογος των θυμάτων είναι ατέλειωτος και συγκλονιστικός. Οι περιγραφές του τρόπου, με τον οποίο χάθηκαν οι νέοι άνθρωποι, σοκάρουν. Ένας Αϊτινός πρέσβης μας ανέφερε ότι 600 περίπου παιδιά θάφτηκαν την ώρα που πραγματοποιούσαν εορταστική εκδήλωση σε πενταόροφη τεχνική σχολή. Οι δε γονείς αρνούνται την απομάκρυνση των τσιμέντων με μπουλντόζες, γιατί ελπίζουν, παρά την όποια αποσύνθεση των πτωμάτων, να βρουν ο καθένας το δικό του παιδί και να το θάψουν. Δεν περιγράφονται οι εικόνες που αντικρίζει κανείς κατά την απομάκρυνση των τσιμέντων των κατεδαφισμένων οικιών, μέσα στα οποία έχουν θαφτεί τριακόσιοι δεκαεπτά χιλιάδες (317.000) άνθρωποι, σύμφωνα με τα μέχρι σήμερα επίσημα στοιχεία της κυβέρνησης της Αϊτής. Η υγρασία, οι υψηλές θερμοκρασίες της περιόδου αυτής, η άπνοια, η μαζική διαβίωση σε καταυλισμούς, η απουσία στοιχειώδους καθαριότητας και η αφόρητη δυσοσμία των πτωμάτων καθιστούν την πόλη (πρωτεύουσα) χειρότερη από κόλαση. Έτσι μάλιστα την χαρακτήρισε ιθαγενής οδηγός που μας εξυπηρετούσε."

"Πραγματικά, αδυνατούμε να αναφερθούμε στη διαβίωση των οκτακοσίων και πλέον χιλιάδων ανθρώπων που ζουν στους καταυλισμούς. Δημόσιοι υπάλληλοι, που μία στιγμή ήταν αρκετή, για να χάσουν τα σπίτια τους, απλοί άνθρωποι του φθηνού μεροκάματου, άνδρες, γυναίκες και παιδιά στοιβάζονται ο ένας δίπλα στον άλλο, να βρουν καταφύγιο σε αντίσκηνα. Τους έμειναν μόνο τα ρούχα που φορούσαν και δεν διαθέτουν ούτε τα απαραίτητα για την επιβίωσή τους. Ανήμποροι να προγραμματίσουν τη ζωή και να οραματιστούν το μέλλον τους, αναμένουν καθημερινά τη διανομή συσσιτίου από ανθρωπιστικές οργανώσεις. Σε διάφορα σημεία της πόλης αντικρίζει κανείς ατέλειωτες ουρές ανθρώπων να περιμένουν κάτω από τον καυτό ήλιο να πάρουν λίγα τρόφιμα, που κι αυτά, δυστυχώς, δεν επαρκούν. Την εβδομάδα που βρισκόμασταν στο Πόρτ Ο Πρένς και διανέμαμε τη βοήθεια, μας ανέφεραν ότι το 70% των οργανώσεων έφυγαν και δεν επέστρεψαν. Το γεγονός προκάλεσε ανησυχία στην κυβέρνηση της χώρας, η οποία ανέθεσε σε υπουργούς την πραγματοποίηση επισκέψεων σε άλλες χώρες της Λατινικής Αμερικής προς αναζήτηση βοήθειας. Σποραδικά βεβαίως συναντούμε υπευθύνους μικρών θρησκευτικών οργανώσεων, κυρίως των ΗΠΑ, που παραμένουν στην περιοχή και βοηθούν τον λαό.

"Εδώ και δέκα χρόνια πραγματοποιήθηκε μικρό ιεραποστολικό έργο κυρίως στην περιοχή Πέτιονβιλ, όπου λειτουργούσαν δύο σχολεία. Ο αριθμός των Ορθοδόξων δεν ξεπερνά τους χίλιους…Είναι αμφίβολο, αν θα λειτουργήσουν στο εξής τα σχολεία…Στο δεύτερο σχολείο αποθηκεύσαμε τα τρόφιμα και από εκεί πραγματοποιήθηκε η διανομή τους. Δίπλα στο σχολείο της ενορίας του Τιμίου Προδρόμου υπάρχει οικόπεδο (ναός ακόμη δεν κτίστηκε). Σήμερα ζουν εκεί 3.000 άνθρωποι. Η διαβίωσή τους στα αντίσκηνα είναι αφόρητη. Η σκιά των ψηλών δένδρων δεν επαρκεί για όλον τον καταυλισμό. Η έλλειψη χώρων πρώτης ανάγκης, η έλλειψη νερού, φαρμάκων, τροφίμων και ενδυμάτων είναι πραγματικότητα. Οι αρρώστιες πολλές και επικίνδυνες. Ποτέ δεν τους παρασχέθηκε ιατροφαρμακευτική περίθαλψη κι αυτό, διότι οι καταυλισμοί των συνοικιών δεν υπάγονται στον σχεδιασμό στήριξης από τις γνωστές οργανώσεις. Με πρωτοβουλία των ιερέων μας Έλληνες γιατροί τους επισκέφθηκαν μία φορά. Μοναδική τροφή των κατοίκων σε όλους τους καταυλισμούς είναι το ρύζι, ενίοτε τα μακαρόνια. Πολλές φορές ελλείψει αγαθών παραμένουν νηστικοί ή τρώνε μέρα παρά μέρα. Μικροί και μεγάλοι απλώνουν διαρκώς το χέρι σε όποιον συναντούν, ζητώντας βοήθεια".

Η Αϊτή ζεί μακριά από τον κόσμο των χρηματοπιστωτικών κρίσεων. Κανένας οίκος αξιολόγησης δεν ασχολείται με την πορεία της οικονομίας της ή με τη διαχείριση του χρέους της, σε αντίθεση με τη χώρα μας, η οποία εισήλθε στο μάτι του κυκλώνα. Αν επιλέξαμε την αναδημοσίευση αποσπασπάτων του άρθρου, το κάναμε για να συνειδητοποιήσουμε το μέγεθος της ανθρώπινης τραγωδίας, αλλά και της αναλγησίας. Αν οι οικονομικά ισχυροί προσέφεραν ως βοήθεια στον λαό της Αϊτής εκείνα και μόνο που κατάκλεψαν από τη χώρα μας ως σύμβουλοι που μας οδήγησαν στον γκρεμό, η κατάστασή του θα είχε βελτιωθεί σημαντικά. Βέβαια αυτό οφείλαμε να το πράξουμε εμείς, αποστέλλοντας βοήθεια στους φτωχούς και καταφρονεμένους του πλανήτη, κατά την περίοδο των παχειών αγελάδων. Δυστυχώς όμως αποδεχτήκαμε έναν τρόπο ζωής, από τον οποίο απουσιάζει σε μεγάλο βαθμό η μέριμνα για τον πάσχοντα συνάνθρωπό μας. Ίσως τώρα που αρχίζουμε να ξαναγινόμαστε φτωχοί, να θυμόμαστε συχνότερα τον άλλο που είναι φτωχότερός μας.

 

                                                                        "ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗΣ", 29-6-2010