Τα παιδιά θύματα των Μεγάλων 

 

Του Απόστολου Παπαδημητρίου

 

Το 1946 ιδρύθηκε στα πλαίσια του ΟΗΕ η οργάνωση UNICEF με σκοπό να συνδράμει στη στήριξη των δοκιμαζομένων παιδιών απανταχού της γης. Η 12^η Δεκεμβρίου, ημέρα της ίδρυσής της, ορίστηκε ως ημέρα των παιδιών όλου του κόσμου.

Κύλισαν 60 και πλέον έτη από τότε και η δοκιμασία των παιδιών δεν έχει τέλος, παρά τις κατά καιρούς υπογραφές της διακήρυξης των δικαιωμάτων τους από τις κυβερνήσεις των χωρών του πλανήτη. Όπως οι συνθήκες υπογράφονται για να παραβιάζονται έτσι και οι διακηρύξεις υπογράφονται για να αθετούνται.

Τα παιδιά είναι τα πλέον ευαίσθητα πρόσωπα στο σύνολο του πληθυσμού κάποιας χώρας. Αυτά είναι και τα πρώτα που θα καταπονηθούν, ώστε να οδηγηθούν στον θάνατο εκεί όπου επικρατούν δυσμενείς συνθήκες πάσης φύσεως. 10.000.000 παιδιά ηλικίας μικρότερης των 5 ετών πεθαίνουν ετησίως από διάφορες αιτίες. Ο συνολικός αριθμός των παιδιών που πεθαίνουν είναι πολύ μεγαλύτερος. Ας εξετάσουμε τις σημαντικότερες αιτίες θανάτου:

 Η πείνα:  Είναι η πρώτη αιτία  Τα θύματά της ξεπερνούν το 1/3 του αριθμού των παιδιών που προαναφέραμε (UNICEF).

Οι ασθένειες: Λαμβάνουν τη μερίδα του λέοντος με τη βοήθεια, ασφαλώς, του υποσιτισμού. Άκρως εντυπωσιακό για μας που αγνοούμε τις συνθήκες που επικρατούν στις φτωχές χώρες είναι το ότι σημαντικός είναι ο αριθμός των θυμάτων από αφυδάτωση λόγω γαστρεντερίτιδας που προκαλείται από έλλειψη καλώς συνθηκών υγιεινής και κυρίως από την λήψη μη ποσίμου ύδατος (1 δισεκατομμύριο συνάνθρωποί μας δεν έχουν πρόσβαση σε πόσιομο νερό). Πολλοί είναι επίσης οι θάνατοι από ελονοσία, ιλαρά, φυματίωση και, κατά τις τελευταίες δεκαετίες, AIDS.

Οι έκρυθμες καταστάσεις: Οι πόλεμοι είναι διαρκείς και τα παιδιά πέφτουν θύματα, καθώς εμπλέκονται στις ζώνες των επιχειρήσεων. ΄Αλλα πάλι επιστρατεύονται και εξαναγκάζονται να πολεμήσουν.

Πέρα από τον θάνατο, που σε αρκετές περιπτώσεις αποτελεί λύτρωση, τα παιδιά υφίστανται και δοκιμασίες μακροχρόνιες. Αυτές είναι η εργασία εξ απαλών ονύχων ή σεξουαλική εκμετάλλευση από τρίτους, προκειμένου αυτά να εξασφαλίσουν την επιβίωση της οικογενείας τους με τη συντόμευση της προσωπικής τους ζωής. Οι ίδιοι οι γονείς εξαναγκάζονται να τα διαθέσουν ως δούλους σε οφειλέτες τους ή να τα παραδώσουν προς εξασφάλιση της επιβίωσης των λοιπών μελών της οικογένειας. Τα θύματα, λόγω κακοπάθειας, θα οδηγηθούν στον θάνατο το αργότερο στα πρώτα νεανικά τους χρόνια. 1.000.000 παιδιά, αγόρια και κορίτσα, εισάγονται κατ' έτος στο κύκλωμα της οργανωμένης πορνείας (UNICEF). Άλλα παιδιά μεγαλώνουν στην κυριολεξία στο δρόμο, εγκαταλελειμμένα από τους γονείς τους. Είναι τα γνωστά ως παιδιά του δρόμου. Αυτά πέφτουν σύντομα θύματα συμμοριών, για να οδηγηθούν στο οργανωμένο έγκλημα ή στο κύκλωμα της πορνείας.

Βέβαια συνηθίζουμε να θέτουμε το ερώτημα: Και τι σχέση έχουν όλα αυτά με μας; Έχουν και παραέχουν, όσο και αν επιχειρούμε να αποσείσουμε την ευθύνη για τα εγκλήματά μας περιχαρακωμένοι στην άγνοιά μας για την τραγική κατάσταση των αποκλήρων του πλανήτη.

Η πείνα επιδεινώθηκε ραγδαία στον πλανήτη κατά τον 20^ο αιώνα και αυτό οφείλεται στην άγρια καταλήστευση των πλουτοπαραγωγικών πηγών των φτωχών χωρών από τις ανεπτυγμένες καλούμενες χώρες, ανεπτυγμένες σε μεθόδους απάτης και ληστρικής επιβολής επί των αδυνάτων. Η παραχώρηση ανεξαρτησίας δεν έφερε και το τέλος των δεινών, αλλά απεναντίας επέτεινε αυτά. Οι πρώην αποικιοκράτες διατήρησαν τον έλεγχο επί των πλουτοπαραγωγικών πηγών, μέσω εγκαθέτων κυβερνήσεων, και η ζωή κατέστη αθλιότερη, λόγω της διάλυσης του κοινωνικού ιστού και της, προϊόντος του χρόνου, υιοθέτησης δυτικών καταναλωτικών προτύπων εκ μέρους των φτωχών. Η ξηρασία, που πρώτα έπληξε την υποσαχάρια Αφρική, στην αρχή της δεκαετίας του 1970, οφείλεται στη δράση του απλήστου δυτικού ανθρώπου. Τότε όμως άρχισαν να πεθαίνουν απόκληροι και ουδείς έδωσε σημασία στο γεγονός ότι πολλές οικογένειες έχασαν το ζωικό τους κεφάλαιο και, πέραν αυτού, αναγκάστηκαν να καταναλώσουν τον σπόρο της επόμενης χρονιάς και να μεταναστεύσουν. Άλλοι πάλι πείνασαν, επειδή πείστηκαν από πουλημένους στα μεγάλα συμφέροντα ντόπιους ειδικούς να στραφούν προς δυναμικές καλλιέργειες, η τιμές των προϊόντων των οποίων κατακρημνίστηκαν. Ακόμη και οι μητέρες πείστηκαν, με άθλια διαφήμιση, να εγκαταλείψουν τον θηλασμό και να καταφύγουν στα γάλατα πολυεθνικών εταιριών!

Η αντιμετώπιση της πληθώρας των ασθενειών θα ήταν δυνατή σε ικανοποιητικό βαθμό, αν οι ισχυροί δεν επέβαλλαν στους "προστατευομένους" τους ηγέτες να δαπανούν το γλίσχρο εθνικό εισόδημα σε εξοπλισμούς και στη συνέχεια να προκαλούν τοπικής κλίμακος συρράξεις. Οι φονικότατοι πόλεμοι στη Μπιάφρα (Νιγηρία), στη Ρουάντα και στο Μπουρούντι, στο Κογκό, στην Αγκόλα, στο Σουδάν, στη Σομαλία έγιναν με υποκίνηση των πλουσίων χωρών. Το ίδιο και οι πόλεμοι στο Βιετνάμ και στην Καμπότζη (τότε υπήρχε το άλλοθι του κομμουνιστικού κινδύνου), στο Ιράκ, στο Αφγανιστάν, στον Λίβανο και στη Γάζα. Τέλος η Λατινική Αμερική δεν κατάφερε να ανορθωθεί εξ αιτίας των σκληρών δικτατοριών που επέβαλε κατά καιρούς η πολεμική ισχύς των ΗΠΑ. Πάμφθηνα εμβόλια δεν υπάρχουν σε επαρκείς ποσότητες, για την αντιμετώπιση ασθενειών που έχουν εκλείψει από τις πλούσιες χώρες. Και στην προσπάθειά τους οι φτωχοί να αντιμετωπίσουν την μάστιγα του  AIDS αντιμετωπίζουν την αγριότητα των απλήστων για κέρδη φαρμακοβιομηχανιών, οι οποίες παρεμβαίνουν, ώστε να απαγορευθεί η παρασκευή αντιγράφων των φαρμάκων τους σε φτωχές χώρες!

Το κύκλωμα της παιδικής εργασίας εξασφαλίζει υπερκέρδη με τη διάθεση στις αγορές των πλουσίων χωρών των παμφθήνων προϊόντων που παράγουν τα παιδιά-δούλοι. Το κύκλωμα της παιδικής πορνείας εξασφαλίζει επίσης υπερκέρδη με την προσφορά των παιδιών-πορνών σε διεστραμένους Ευρωπαίους και Βορειοαμερικανούς, πέρα από τους εντοπίους. Και είναι γνωστό ότι πλήθος ταξιδιωτικών πρακτορείων διαφημίζουν τέτοιους "παραδείσους" σε περιοχές της νοτιοανατολικής Ασίας.

Οι πλούσιες χώρες στην παρακμή που βιώνουν δεν είναι σε θέση να συνειδητοποιήσουν τα εγκλήματα που έχουν διαπράξει και εξακολουθούν να διαπράττουν σε βάρος των φτωχών λαών και κυρίως των παιδιών των λαών αυτών. Η τιμωρία τους διαφαίνεται να έλθει μέσα από τα παιδιά αυτών που θα καταφέρουν να επιβιώσουν. Και εκείνο που τρομάζει τους κατέχοντες είναι η διαπίστωση ότι οι απόκληροι του πλανήτη γεννούν "επικινδύνως" πολλά παιδιά. Μ' αυτή καταλαμβάνονται από πανικό και κραυγάζουν: Καμμιά άλλου είδους βοήθεια στους απόκληρους παρά μόνο για στήριξη προγραμμάτων οικογενειακού προγραμματισμού (διανομή προφυλακτικών ή και στείρωση!).

Σιγά τη βοήθεια που προσφέρετε υποκριτές! Ποτέ δεν φανήκατε συνεπείς (πλην των Σκανδιναβών) στη δέσμευσή σας έναντι των αποκλήρων. Τους πετάτε ψίχουλα, ενώ συνεχίζετε να τους καταληστεύετε με τη νέα σατανική σύλληψή σας, το χρηματιστήριο αγροτικών προϊόντων. Μέσω αυτού καταφέρατε να διπλασιάσετε την τιμή των βασικών ειδών διατροφής πολυπληθών λαών εντός τριετίας (2006-2008). Και καμαρώνετε για τα επιτεύγματά σας και στρέφετε αλλού, μέσω της τρομολαγνείας που διασπείρετε (ιδέ νέα γρίπη) την προσοχή των αποχαυνωμένων από την ευμάρεια λαών σας. Αλλά ο Ντοστογιέφσκυ είχε γράψει πολύ εύστοχα:  "H ζωή και η ιστορία της ανθρωπότητος δεν θα δικαιωθούν ποτέ, όσο σ' αυτόν τον κόσμο πεθαίνει κι ένα μονάχα παιδί από πείνα".                                                        

                                  "ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗΣ", 13-12-2009          

Γενιές χωρίς όνειρα ….

 

Έρευνα για τον τρόπο με τον οποίο οι υποψήφιοι των Πανελλαδικών Εξετάσεων συμπληρώνουν το μηχανογραφικό

 

του Στέλιου Μαρίνη

 

Όταν ήμουν μικρός με συγκινούσαν τα μυθιστορήματα του Κρόνιν στα οποία ο ήρωας ονειρευόταν από παιδί να γίνει γιατρός. Γενικότερα μ' αρέσει να ακούω παιδιά να ονειρεύονται ένα επάγγελμα που να σχετίζεται με κοινωνική προσφορά ή κάποια μορφή δημιουργίας.

Όμως, όσο περνούν τα χρόνια, τόσο νωρίτερα τα παιδιά προσγειώνονται και παύουν να ονειρεύονται. Όταν πια φτάνουν στις Πανελλαδικές Εξετάσεις, η συντριπτική πλειονότητα συμπληρώνουν το μηχανογραφικό δελτίο των επιλογών τους με βάση το κριτήριο «ποιο επάγγελμα μπορεί να εξασφαλίσει δουλειά» και κατά δεύτερο «ποια σχολή έχει κύρος». Το αποτέλεσμα είναι να ανεβαίνουν οι βάσεις των στρατιωτικών, των αστυνομικών και των Παιδαγωγικών σχολών.

Ευτυχώς, η επιλογή των ένστολων σχολών δεν οφείλεται σε στρατοκρατική αντίληψη των νέων, αλλά δυστυχώς ούτε η επιλογή να γίνουν δάσκαλοι σημαίνει ότι αγαπούν τη διδασκαλία μικρών παιδιών. Απλώς τα όνειρα παραμερίζονται μπροστά στην ανασφάλεια, μπροστά στο φάσμα της ανεργίας. Η διατήρηση από την άλλη σε πολύ υψηλά επίπεδα των βάσεων της Ιατρικής, της Νομικής και άλλων σχολών «κύρους», ενώ τα αντίστοιχα επαγγέλματα είναι μάλλον προθάλαμοι της ανεργίας και της υποαπασχόλησης λόγω κορεσμού, οφείλεται στην επιθυμία των νέων να διακριθούν, να εισπράξουν τα συγχαρητήρια και το θαυμασμό, σαν αποζημίωση για την απώλεια της χαράς της νιότης επί κάμποσα χρόνια.

Τέλος, ένας άλλος παράγοντας που παραμερίζει το όνειρο είναι η οικονομική ένδεια της οικογένειας που αναγκάζει πολλά παιδιά να δηλώνουν σε ψηλότερες προτιμήσεις  σχολές της πόλης τους από σχολές που προτιμούν.   

Όλα αυτά επιβεβαιώνονται από τα πορίσματα έρευνας[i] που διεξάχθηκε στην περιοχή του Πειραιά με ερωτηματολόγιο που απαντήθηκε από 159 υποψηφίους που μόλις είχαν υποβάλει το μηχανογραφικό τους δελτίο.

Στο ερώτημα: «Δήλωσες σχολές της Αθήνας/Πειραιά ψηλότερα από σχολές της επαρχίας παρότι τις προτιμούσες;» οι μισοί υποψήφιοι (49,1%) απάντησαν θετικά. Ας σημειωθεί ότι η ερώτηση δεν αφορούσε το σύνολο των σχολών και σε συνδυασμό με άλλες ερωτήσεις φαίνεται ότι ο τόπος της σχολής έπαιζε κυρίαρχο ρόλο στις σχολές δεύτερης προτεραιότητας και αρκετά σημαντικό, αλλά λιγότερο κυρίαρχο, προκειμένου για τις πρώτες προτιμήσεις. Πιο «φανατικοί» στη σχολή προτίμησης, με παράκαμψη του εμποδίου της απόστασης, είναι οι υποψήφιοι των Ιατρικών Σχολών και τελευταίοι εκείνοι των σχολών του 1^ου Επιστημονικού Πεδίου.

Μιας και δεν έχουμε απολύτως εξακριβωμένα στοιχεία για τη στάση των υποψηφίων προηγούμενων ετών, δεν προκύπτει από την έρευνα αυτή το κατά πόσο η οικονομική κρίση έχει επηρεάσει το ποσοστό των παιδιών που προτιμούν να μείνουν στην πόλη τους θυσιάζοντας μια σχολή που προτιμούν. Πιστεύουμε πάντως ότι πρέπει να έχει συμβεί αυτό σε κάποιο ποσοστό. Αν εξαιρέσουμε πάντως τους υποψηφίους εκείνους που δε δηλώνουν σχολές επαρχίας για άλλους εκτός οικονομικών λόγων, προβάλλει επιτακτική η ανάγκη για περισσότερη ενίσχυση των φοιτητών που απομακρύνονται από τον τόπο τους, ώστε να μη στερείται κάποιος την ευκαιρία να φοιτήσει στη σχολή που προτιμά.

Στο ερώτημα: «Για τις πρώτες 5 σχολές προτίμησής σου (σύμφωνα με τη δήλωση στο μηχανογραφικό) αξιολόγησε κατά σειρά ποιους 3 παράγοντες έλαβες υπόψη» τα αποτελέσματα παρουσιάζονται στον πίνακα:

 

Παράγοντες – Κριτήρια	Ποσοστό που συμπλήρωσαν στο κριτήριο είτε 1 είτε 2 είτε 3
ΚΥΡΟΣ ΣΧΟΛΗΣ  Ή  ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΥΨΗΛΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΑΠΟΛΑΒΩΝ	50,9%
ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΑ ΑΜΕΣΟΤΕΡΗΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ	67,9%
ΠΟΛΗ ΣΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΒΡΙΣΚΕΤΑΙ Η ΣΧΟΛΗ	52,8%
ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ ΜΟΥ	35,8%
ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΕΠΙΔΟΣΕΙΣ	30,2%
ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΑ ΚΑΙ ΧΟΜΠΙ	37,7%
Η ΠΙΘΑΝΗ ΒΑΣΗ ΤΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΑ ΜΟΡΙΑ ΠΟΥ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΑ	24,5%

 

Η εικόνα ήταν αναμενόμενη και απογοητευτική. Πέραν του «ονείρου» για μια σχολή και το αντίστοιχο επάγγελμα, βλέπουμε και ένα σοβαρό για το μέλλον των παιδιών λάθος. Βάζοντας σε δεύτερη μοίρα τα στοιχεία της προσωπικότητας είναι σαν να μη διαλέγουν επάγγελμα που να τους ταιριάζει. Υποτιμώντας τα ενδιαφέροντά τους χάνουν τη δυνατότητα η μελλοντική δουλειά να τους δίνει χαρά.

Μη δίνοντας έμφαση στις δεξιότητές τους κινδυνεύουν να μην τα καταφέρουν είτε να τελειώσουν τη σχολή εισαγωγής είτε να ανταποκριθούν στο επάγγελμα που αυτή οδηγεί. Τέλος, σε μια αγορά εργασίας που όσο πάει γίνεται πιο απαιτητική και αβέβαιη, λιγοστεύουν οι ελπίδες να βρουν δουλειά ακόμη και σε επαγγέλματα που θα έχουν ζήτηση. Όπως έχουμε εξάλλου επισημάνει σε προηγούμενο άρθρο ουδείς γνωρίζει με βεβαιότητα τις μελλοντικές προοπτικές κάθε επαγγέλματος, ενώ εκείνοι που αγαπούν το επάγγελμά τους έχουν πολύ καλύτερες προοπτικές.

Είναι γεγονός ότι τα όσα ακούν οι νέοι τους καλλιεργούν την ανασφάλεια για το μέλλον, ώστε τα λάθη στις επιλογές τους να είναι δικαιολογημένα. Πού είναι όμως οι ειδικοί που θα μπορούσαν να τους κατευθύνουν σωστότερα; Μια εισαγωγή για να απαντήσουμε στο ερώτημα αυτό δίνουν τα πορίσματα της επόμενης ερώτησης:

«Ποιους συμβουλεύτηκες προκειμένου να συμπληρώσεις το ερωτηματολόγιο;»

Οι απαντήσεις των υποψηφίων ήσαν:

 

Συμβουλεύτηκαν	Ποσοστό υποψηφίων
Ιδιωτικό Σύμβουλο ΣΕΠ	3,7%
Ιδιωτική Εταιρεία ΣΕΠ	1,9%
ΓΡΑΣΕΠ – ΚΕΣΥΠ (Δημόσια)	13,2%
Καθηγητές σχολείου/φροντιστηρίου	83,0%
Οικογένεια	73,6%
Φίλους	54,7%
Ίντερνετ	37,7%

 

Είναι απογοητευτικό το πολύ μικρό ποσοστό παιδιών που προσφεύγουν σε ειδικούς για να επιλέξουν επάγγελμα. Από την άλλη, έχουμε ακούσει πολλούς «ειδικούς» να καθοδηγούν τους μαθητές με κριτήρια αντίθετα προς τις αρχές του επαγγελματικού προσανατολισμού. Αυτό προκύπτει και από τα στοιχεία της έρευνας, δεδομένου ότι το πρώτο κριτήριο, που έπρεπε να είναι η προσωπικότητα του παιδιού επιλέχτηκε μόλις από ένα στα τρία παιδιά που είχαν συμβουλευτεί ΓΡΑΣΕΠ (Γραφείο Σχολικού Επαγγελματικού Προσανατολισμού) ή ΚΕΣΥΠ (Κέντρο Συμβουλευτικής και Προσανατολισμού)!

Εντύπωση προκαλεί και το ότι ένα στα τέσσερα παιδιά δε συμβουλεύεται την οικογένειά του. Αυτό μπορεί να σημαίνει είτε ότι τα παιδιά αυτά προέρχονται από οικογένειες που δεν έχουν τις γνώσεις για να συμβουλεύσουν τα παιδιά τους είτε ότι κάποια παιδιά αρνούνται να συμβιβαστούν με τις επιδιώξεις των γονιών τους είτε άλλες πιο σπάνιες αιτίες. Το ποσοστό των παιδιών που δηλώνουν ότι αναζήτησαν στο ίντερνετ πληροφορίες δεν είναι ιδιαίτερα μικρό, αλλά δε γνωρίζουμε τι ακριβώς πληροφορίες αναζήτησαν οι υποψήφιοι. Το γεγονός πάντως ότι οι περισσότεροι συμβουλεύονται τους καθηγητές τους  θέτει το ζήτημα της επιμόρφωσης των τελευταίων ώστε οι συμβουλές τους να βοηθούν και όχι να αποπροσανατολίζουν τα παιδιά.

Ας μην αυταπατόμαστε πάντως. Δεν αρκούν οι βελτιώσεις του εκπαιδευτικού συστήματος και ο, σωστός έστω, προσανατολισμός για να ξαναρχίσουν οι νέοι να ονειρεύονται σχετικά με το μέλλον τους. Μπορούν όμως να διορθώσουν κάπως τη σημερινή κατάσταση.  Θα πρέπει εδώ να τονίσουμε ότι δεν αρκεί ένα μάθημα ΣΕΠ ούτε η δημιουργία περισσότερων Κέντρων Επαγγελματικού Προσανατολισμού. Χρειάζεται επιπλέον η στελέχωσή τους με ανθρώπους που πράγματι γνωρίζουν το αντικείμενο και μάλιστα όχι τεχνοκρατικά, αλλά μέσω δικής τους βιωματικής εκπαίδευσης.

Η ενημέρωση για τις σχολές και τις επαγγελματικές προοπτικές τους έρχεται τελευταία, αφού έχουν διερευνηθεί τα στοιχεία προσωπικότητας, αξιών, ενδιαφερόντων, επιθυμιών και δεξιοτήτων του παιδιού. Με βάση αυτά μπαίνει ο στόχος της σχολής ή του επαγγέλματος. Αν μάλιστα ενδιαφερόμαστε και για τα ίδια τα παιδιά, αλλά και για την προκοπή του τόπου που θα έχει σε κάθε επάγγελμα τους καταλληλότερους, πρέπει να ενισχύονται οι προσπάθειες των παιδιών για την επίτευξη του στόχου, ώστε να μην εξαρτάται από τις οικονομικές δυνατότητες της οικογένειάς του η ουσιαστική φροντίδα ώστε κάθε παιδί να έχει την πορεία που του πρέπει.

 

---

[i] Η έρευνα διεξάγεται από τους: Κατερίνα Τριανταφύλλου: Ψυχοθεραπεύτρια – Σύμβουλο σταδιοδρομίας και Στέλιος Μαρίνη: Μαθηματικό – Ερευνητή.

Η περιοχή του Πειραιά επιλέχθηκε γιατί συγκεντρώνει σε μικρότερο χώρο τις ιδιότητες του συγκροτήματος Αθήνας – Πειραιά. Το δείγμα σταθμίστηκε και βρέθηκε να απαρτίζεται από ίδιες αναλογίες με το σύνολο των υποψηφίων και ως προς τις κατευθύνσεις των ερωτωμένων και ως προς τις επιδόσεις τους που ήσαν ανάλογες με τα στατιστικά στοιχεία βαθμολογιών των Πανελλαδικών Εξετάσεων, επομένως τα στοιχεία της έρευνας είναι αξιόπιστα. Ας σημειωθεί πάντως ότι δεν περιλαμβάνονται υποψήφιοι που εξετάστηκαν σε ειδικό μάθημα.