Ζήτω τα γιούχα

 

Του Κώστα Γεωργουσόπουλου

 

Η κ. Άννα Φραγκουδάκη στο άρθρο της, στα «ΝΕΑ» του προπερασμένου Σαββάτου, έκρουσε τον κώδωνα του κινδύνου. Θύμωσε μάλιστα πολύ διαβάζοντας πως ο σοσιαλιστής πρωθυπουργός της Γαλλίας Ζοσπέν επικαλείται την ιδέα της πατρίδας και προτρέπει τους Γάλλους να προσέλθουν στην Ευρωπαϊκή Ένωση με τις ακμαίες παραδόσεις του έθνους τους.

Η κ. Φραγκουδάκη θεωρεί πως κάθε αναφορά σε πατρίδα, πατριωτισμό και έθνος είναι συντηρητική, δεξιά και, σχεδόν, φασιστική πολιτική.

Επειδή η ορθή αντιμετώπιση ανάλογων κινδύνων και στον τόπο μας έχει ανάγκη από τέτοιες επισημάνσεις και επειδή η πρόληψη είναι η αρίστη μέθοδος, κάνω έκκληση στους υπεύθυνους πολιτικούς, κρατικούς, δημοτικούς φορείς και στα κέντρα αποφάσεων να σπεύσουν να προλάβουν κάθε ενέργεια, κίνηση, συνωμοσία που σκοπεύει στην πατριωτική και εθνική έξαρση που μπορεί στα ξαφνικά να μας προκύψει.

 

Έτσι, καλό θα είναι να απαλειφθούν από τα σχολικά βιβλία όλα τα ποιήματα, τα διηγήματα και τα δοκίμια που αναφέρουν με θετικούς χαρακτηρισμούς τις έννοιες «πατρίδα» και «έθνος». Έτσι θα χρειαστεί να σβήσουν από τους «Πέρσες» του Αισχύλου οι στίχοι από τον παιάνα της Σαλαμίνας «Ίτε παίδες Ελλήνων, ελευθερούτε πατρίδα… κτλ.». Η μελέτη τέτοιων φανατικών ιδεοληψιών είναι δυνατόν να οδηγήσει τους ανώριμους μαθητές σε τίποτε κουτουράδες, και να θολώσει το μυαλό τους και να αρρωστήσουν από την ασθένεια του πατριωτισμού.

 

Πρέπει ευθύς να αφαιρεθούν από τα σχολικά εγχειρίδια όλες οι αναφορές που υπάρχουν στο έργο του Σολωμού και ιδίως στον πατριδοκαπηλικό «Ύμνον εις την Ελευθερίαν» στις έννοιες Πατρίδα και Έθνος. Είναι αυτονόητο ότι θα πρέπει πάραυτα ο Ζακύνθιος ποιητής να μην προσφωνείται Εθνικός. Αν δεν γίνεται αλλιώς, να καταχωνιαστεί η «Ιστορία του ελληνικού έθνους» του Παπαρρηγόπουλου, καλό θα είναι να καεί.

 

Οπωσδήποτε όμως θα πρέπει να καεί και, μάλιστα δημοσίως, το φασιστικό μυθιστόρημα της Πηνελόπης Δέλτα «Για την Πατρίδα». Να εξοβελιστούν τα δεκατετράστιχα του Παλαμά «Πατρίδες», εκτός αν τον παμπόνηρο αυτόν γέροντα τον σώσει η κραυγή του Γύφτου του «Γιούχα και πάλι γιούχα των πατρίδων».

 

Η κ. Φραγκουδάκη δεν είναι ούτε μόνη ούτε πρώτη. Έχουν ήδη προηγηθεί δύο άλλοι επίσης πανεπιστημιακοί, οι οποίοι σε βιβλία και άρθρα τους χαρακτηρίζουν φασίστες τον Ελύτη, τον Εγγονόπουλο και τον Εμπειρίκο γιατί μιλούν για πατρίδα και ελληνική γλώσσα και εθνικιστή τον Σεφέρη!

 

Επειδή όμως η λέξη έθνος, αυτή η βόμβα στα θεμέλια του Λαού, υπάρχει, δυστυχώς, στο πρώτο άρθρο του Συντάγματος θα πρέπει, νομίζω, να προβλεφθεί η εξάλειψή του κατά την προσεχή αναθεώρηση του θεμελιώδους Νόμου της Πολιτείας.

 

Εντός σύντομης προθεσμίας πρέπει να αλλάξουν όνομα η ποδοσφαιρική ομάδα «Εθνικός», το «Εθνικό Θέατρο», η εφημερίδα «Έθνος», το «Πατριωτικό Ίδρυμα», το «Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών», το υπουργείο Εθνικής Αμύνης και το υπουργείο Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων, η Εθνική Λυρική Σκηνή και για να προληφθούν παγκόσμια δεινά ο «Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών»!

 

Αλλά και οι φίλοι μας Γάλλοι, αν πληροφορηθούν την οργή της κ. Φραγκουδάκη, οφείλουν αμέσως να διορθώσουν τον πρώτο στίχο του «Εθνικού» τους Ύμνου, που ένας φανατικός επαναστάτης και φασίστας εθνικιστής συνέθεσε μέσα στα χαρακώματα της Γαλλικής Επανάστασης: «Αλόνζανφαν ντε λα πατρί»!

 

Οι προειδοποιήσεις της κ. Φραγκουδάκη θα πρέπει να φθάσουν και στα αυτιά ορισμένων παρασυρμένων αριστερών και σοσιαλιστών, οι οποίοι συμπαραστέκονται στους Κούρδους και τους Παλαιστίνιους οι οποίοι, θύματα εθνικιστικών φανατισμών, επιμένουν να διεκδικούν μια πατρίδα εν ονόματι της εθνικής τους ιδιαιτερότητας.

Πάντως, η κ. Φραγκουδάκη θα πρέπει με συνεχή τεκμηριωμένα άρθρα να ενημερώσει τους παραπλανημένους Γάλλους, Γερμανούς, Άγγλους, Ιταλούς κ.ά. σοσιαλιστές που κυβερνούν στη χώρα τους πως δεν φθάνει να μην επικαλούνται πατρίδες, έθνη και άλλα ηχηρά παρόμοια, όσο συνεχίζουν να μιλούν και να γράφουν τη γλώσσα τους και να έχουν όνομα. Είναι άκρως επικίνδυνο να είναι κανείς Γάλλος, Γερμανός, Έλληνας, Ισπανός, γιατί και μόνο η εκφώνηση του ονόματος προκαλεί εθνικά ρίγη. Οφείλω, πάντως, να ομολογήσω πως διαπιστώνω και κάποιες αντιφάσεις στα πολιτικώς ορθά άρθρα της κ. Φραγκουδάκη. Ενώ κόπτεται, εν ονόματι του δικαιώματος κάθε λαού να επιλέγει ελεύθερα το όνομά του, να ονομάζονται Μακεδόνες οι Σκοπιανοί και Τούρκοι οι Μουσουλμάνοι της Θράκης, αρνείται στον Γάλλο πρωθυπουργό να ονομάζει έθνος τη χώρα του και πατρίδα την επικράτειά του.

Πληροφορούμαι, εξάλλου, πως η κ. Φραγκουδάκη επιδοτείται με 1 δισ. 750 εκατ. δρχ. για να εκπονήσει μαζί με τους συνεργάτες της πρόγραμμα εκμαθήσεως της ελληνικής γλώσσας για τους Μουσουλμάνους της Θράκης. Αυτό που ομοϊδεάτες της κ. Φραγκουδάκη, όταν έγινε για τους σλαβόφωνους της Μακεδονίας, το ονόμαζαν εκστρατεία εξελληνισμού των μειονοτήτων.

 

ΠΗΓΗ: ΤΑ ΝΕΑ, ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ, ΔΗΜΟΣΙΕΥΘΗΚΕ: Τρίτη 16 Φεβρουαρίου 1999,

http://www.tanea.gr/default.asp?pid=2&ct=1&artid=4056333

 

Ο καινούργιος χρόνος

 

Του Γιάννη Ποταμιάνου

 

 

Ξαφνικά άρχισαν οι πόνοι,

Και τα περίεργα φουσκώματα

Τινάχτηκε από μέσα μου

Ένα πολύχρωμο αερόστατο

Και άρχισα να ανεβαίνω

στα σύννεφα

Τα δένδρα με χαιρετούσαν

Τα ποτάμια κυλούσαν

Οι σκύλοι αλυχτούσαν

Αδύνατο να κατέβω

Ίσως να με απογειώνουν,

σκέφτηκα,

εκείνα τα υπόγεια ρεύματα

της έμφυτης αισιοδοξίας μου

Και έφευγα   

προς τον καινούργιο χρόνο,

καβάλα στο ποίημα

Τραγουδώντας την αγάπη

 

Μεθώντας

με τις  άλικες σταγόνες

του λυκόφωτος

Φτάνει πια,

Κεντήστε με, με τη λόγχη

της αμφιβολίας σας

Δώστε μου μια νότα με-λα-γχολίας,

Μπας και προσγειωθώ

Με τόσο ψηλά πετάγματα

Θα λιώσουν τα φτερά μου

 

Και σαν τον Ίκαρο θα τσακιστώ

στον κόσμο μας τον

απόκοσμο 

 

                                        30 Δεκεμβρίου 2009, Γιάννης Ποταμιάνος

 

Θολή μας  "πρασινοχρονιά"…

 

Του παπα Ηλία Υφαντή

Αρχιμηνιά κι αρχιχρονιά
Θολή μας «πρασινοχρονιά»!
Κι αρχή «καλός» μας χρόνος…
Στ' αρχοντολόι οι χαρές
Και στο λαό ο πόνος!

Σα ζωντανά ν' αναμασούν
Τα ίδια παραμύθια
Και ο λαός να γεύεται
Της πίκρας την αλήθεια…

Τ' άδικο να νομοθετούν,
Το δίκιο να το πνίγουν
Και τ' άδικα συμφέροντα
Διόλου να μην τα θίγουν…

Κι όσα αυτοί αρπάζουνε,
Άνευ ορίων και όρων
Απ' το λαό να εισπράττουνε,
εν ονόματι, των φόρων…

Αυτοί να τρων να πίνουνε
Κι άσωτα να σκορπάνε
Και τα κοπάδια του λαού
Να…«πρασινοπεινάνε»!

 

Όπως στα προηγούμενα
Τα χρόνια τα…«γαλάζια»
Της αρπαγής μας έδερναν
Αγιάζια και χαλάζια…

Κύριε, να σ' ανάψουμε
Από καρδιάς λαμπάδα
Να σώσεις το φτωχό λαό,
Τη δύσμοιρη Ελλάδα,
Απ' την ορμή, που μαίνεται,
Της άγριας καταιγίδας
Απ' τα νέφη της πράσινης,
Μα και της μπλε ακρίδας…

 

Παπα-Ηλίας, 30-12-2009

 

http://papailiasyfantis.blogspot.com

http://papailiasyfantis.wordpress.com

e-mail: papailiasyfantis@gmail.com

 

Ο Μέγας Βασίλειος και ο αι-Βασίλης*

 

Σεβ. Μητροπολίτου Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου Ιεροθέου

 

Εκφράζω την χαρά μου για την εκ νέου επικοινωνία μαζί σας. Φαίνεται ότι καθιερώθηκε πια αυτή η Ναυπακτιακή πίττα στην Αθήνα και γι' αυτό αισθάνομαι την ανάγκη να ευχαριστήσω θερμότατα την Ομοσπονδία Συλλόγων Ναυπακτίας (ΕΝΑΜ), την Εταιρεία Ναυπακτιακών Μελετών (ΕΝΑΜ) και τον Ελληνοαμερικανικό Σύλλογο των εν Αθήναις Ναυπακτίων για την πρωτοβουλία αυτή. Εύχομαι σε όλους σας ο νέος χρόνος να είναι υγιεινός, καρποφόρος και καρποβριθής για το καλό των οικογενειών σας και της Ναυπακτίας γενικότερα.

Ως Επίσκοπος και Μητροπολίτης της ιστορικής και παλαιφάτου Ιεράς Μητροπόλεως Ναυπάκτου αισθάνομαι την ανάγκη να ζητήσω τις προσευχές σας για να ανταποκριθώ στο δύσκολο έργο της αποστολής μου. Και το ζητώ αυτό για τον επιπρόσθετο λόγο ότι εφέτος είμαι μέλος της Ιεράς Συνδου και έχω την τιμή να είμαι και εκπρόσωπος Τύπου της Ιεράς Συνόδου, που είναι μια υπεύθυνη αποστολή, όπως είμαι και Πρόεδρος και μέλος διαφόρων Συνοδικών Επιτροπών και γι' αυτό απαιτούνται διάκριση, σύνεση και λεπτοί χειρισμοί.

Το θέμα το οποίο επέλεξα σήμερα να αναπτύξω στην αγάπη σας είναι «ο Μ. Βασίλειος και ο αι-Βασίλης» . Μπορεί να φαίνεται ότι στερείται πρωτοτυπίας, αλλά όπως θα διαπιστώσετε στην συνέχεια έχει μεγάλη σημασία για την εποχή μας.

 

1. Η προσωπικότητα του Μ. Βασιλείου

 

Ο Μ. Βασίλειος υπήρξε ένας μεγάλος Πατέρας της Εκκλησίας, αλλά και ένας οικουμενικός διδάσκαλος. Το σημαντικό είναι ότι ο τίτλος Μέγας του αποδόθηκε από τα αδέλφια του, πράγμα το οποίο δείχνει την μεγάλη επιρροή που είχε στα μέλη της οικογενείας του. Από τα εννέα αδέλφια της οικογενείας του οι πέντε είναι γνωστοί άγιοι της Εκκλησίας μας.

Δεν πρόκειται να παρουσιάσω τα στοιχεία της προσωπικότητος του, αλλά να αναπτύξω με συντομία τα τρία σημεία τα οποία περιγράφονται στο απολυτίκιό του. Το απολυτίκιο είναι το εξής:

«Εις πάσαν την γήν εξήλθεν ο φθόγγος σου,

ως δεξαμένην τον λόγον σου,

δι' ου θεοπρεπώς εδογμάτισας,

τήν φύσιν των όντων ετράνωσας,

τά των ανθρώπων ήθη κατεκόσμησας,

Βασίλειον ιεράτευμα, πάτερ όσιε,

πρέσβευε Χριστώ τω Θεώ σωθήναι τα ψυχάς ημών» .

Τα τρία σημεία, τα οποία θα υπογραμμίσω, είναι τα εξής: Το ένα «δι' ου θεοπρεπώς εδογμάτισας» , το δεύτερο «τήν φύσιν των όντων ετράνωσας» και το τρίτο «τά των ανθρώπων ήθη κατεκόσμησας».

 

 «Δι' ου θεοπρεπώς εδογμάτισας»

Ο Μ. Βασίλειος έζησε ως επίσκοπος σε μια πολύ δύσκολη περίοδο της Εκκλησιαστικής ιστορίας. Εννοώ την περίοδο μεταξύ της Α´ Οικουμενικής Συνόδου, που έγινε στην Νίκαια της Βιθυνίας το 325 μ.Χ., και της Β´ Οικουμενικής Συνόδου, που έγινε το 381 μ.Χ. Ο Μ. Βασίλειος αντιμετώπισε όλα τα θεολογικά ζητήματα της εποχής εκείνης με σοφία, διάκριση, σύνεση, αλλά και θεολογική προοπτική και ενώ εκοιμήθη σε ηλικία 49 ετών δύο μόλις χρόνια -τό 379- πριν συνέλθη η Β´ Οικουμενική Σύνοδος το έτος 381, εν τούτοις είχε προετοιμάσει όλο το θεολογικό έδαφος πάνω στο οποίο στηρίχθηκε η Σύνοδος αυτή.

Ο Μ. Βασίλειος δογμάτισε για τον Τριαδικό Θεό χρησιμοποιώντας νέα ορολογία και αυτό έγινε για να αντιμετωπίση τις διάφορες αιρέσεις που εμφανίσθηκαν και οι οποίες χρησιμοποιούσαν την αρχαία ελληνική φιλοσοφία για να κατανοήσουν την αποκεκαλυμμένη αλήθεια. Ο Φωστήρ της Καισαρείας δογμάτισε για το Άγιον Πνεύμα, για τις σχέσεις μεταξύ των Προσώπων της Αγίας Τριάδος. Το σημαντικό και πρωτόγνωρο, ακόμη και για την φιλοσοφία, είναι ότι για πρώτη φορά ο Μ. Βασίλειος ταύτισε την υπόσταση με το πρόσωπο. Μέχρι τότε το πρόσωπο σήμαινε το προσωπείο, την μάσκα που χρησιμοποιούσε ο ηθοποιός για να παίξη έναν ρόλο, δηλαδή το πρόσωπο ήταν ένα επίθεμα του όντος. Ο Μ. Βασίλειος ανέπτυξε την άποψη ότι το πρόσωπο δεν είναι επίθεμα του όντος, αλλά ταυτίζεται με την υπόσταση, δηλαδή είναι αυτό που κάνει το όν να είναι όντως όν.

Όλη αυτήν την θεολογία ο Μ. Βασίλειος την ανέπτυξε « θεοπρεπώς» , ακριβώς γιατί ζούσε την υπαρξιακή θεολογία, είχε εμπειρίες του Θεού, όπως φαίνεται στα κείμενά του. Η θεολογία του δεν ήταν ακαδημαϊκή, ορθολογιστική, συναισθηματική, αισθητική, αλλά καθαρά υπαρξιακή.

 

«Την φύσιν των όντων ετράνωσας» .

Στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία γινόταν διαρκώς λόγος για τα όντα, που υπάρχουν στον κόσμο, και το όν, του οποίου αντιγραφή είναι τα όντα. Βασικό κεντρικό ερώτημα της αρχαίας ελληνικής μεταφυσικής, όπως ισχυρίζεται ο Χάϊντεγκερ, είναι « γιατί να υπάρχουν τα όντα και όχι το τίποτε» .

Ο Μ. Βασίλειος σπούδασε στην Αθήνα την αρχαία ελληνική φιλοσοφία, αλλά και όλη την επιστήμη της εποχής του, που ησχολείτο με τα όντα. Κατά την μαρτυρία του αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου, που ήταν προσωπικός του φίλος και συμμαθητής του στην Αθήνα, έμαθε εννέα επιστήμες της εποχής εκείνης. Αν διαβάση κανείς την «εξαήμερό» του, δηλαδή την ερμηνεία που κάνει στην δημιουργία του κόσμου σε έξι ημέρες, θα διαπιστώση ότι μέσα στο βιβλίο αυτό κατόρθωσε να συγκεντρώση όλες τις επιστημονικές γνώσεις της εποχής του για τον κόσμο και την δημιουργία του. Ερεύνησε την φύση και τα όντα – τά φυτά, τα έντομα, τα πτηνά, τα ψάρια, τα ζώα κλπ. – είδε την ουσία των όντων, τις ενέργειες του Θεού στην κτίση, καθώς και την εντελέχεια και την τελολογία όλων των αισθητών πραγμάτων. Ο Μ. Βασίλειος αγάπησε την φύση και έκανε στις επιστολές του υπέροχες περιγραφές του τοπίου στο οποίο εμόναζε παρά τον Ίρι ποταμό.

 

«Τα των ανθρώπων ήθη κατεκόσμησας»

Ο Μ. Βασίλειος δεν ήταν ένας θεωρητικός Θεολόγος και επιστήμονας, αλλά ήταν και μεγάλος μεταρρυθμιστής. Ενδιαφερόταν για τους δούλους, τους πτωχούς, για την ελάφρυνση της φορολογίας του λαού, για τις αδικίες που υφίσταντο διάφοροι άνθρωποι, διοργάνωσε την φιλανθρωπία. Είναι ο θεμελιωτής των φιλανθρωπικών ιδρυμάτων. Μέχρι τότε το Κράτος δεν είχε αναπτύξει την κοινωνική πρόνοια. Ο Μ. Βασίλειος εμφορούμενος από τις Χριστιανικές του αρχές ανέπτυξε σε μεγάλο βαθμό την φιλανθρωπία. Είναι γνωστή στην ιστορία η «Βασιλειάδα» του. Ο ιστορικός Σωζόμενος κάνει λόγο περί « Βασιλειάδος ό πτωχών εστιν επισημότατον καταγώγιον, υπό Βασιλείου κατασκευασθέν, αφ' ου την προσηγορίαν την αρχήν έλαβε και εις έτι νυν έχει».

Ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος κάνει λόγο για την « καινήν πόλιν» όπου «νόσος φιλοσοφείται και συμφορά μακαρίζεται και το συμπαθές δοκιμάζεται». Πρόκειται για μια καινούρια πόλη. Ο ίδιος ο Μ. Βασίλειος σε μια επιστολή του (επιστολή 94 προς Ηλίαν) δίδει μια μαρτυρία για το κέντρο αυτό της φιλανθρωπίας. Μέσα στην «Βασιλειάδα» υπήρχε μεγαλοπρεπής καθεδρικός Ναός, οικήματα γύρω από τον Ναό για τον Επίσκοπο και τους Κληρικούς, οικήματα για την φιλοξενία των αρχόντων και των δημοσίων λειτουργών, ξενώνας για την φιλοξενία των ξένων και των περαστικών από την πόλη, νοσοκομείο για την θεραπεία των ασθενών με το αναγκαίο προσωπικό από ιατρούς, νοσοκόμους, οδηγούς, υποζύγια, οίκους για στέγαση των απαραιτήτων εργαστηρίων και τεχνητών. Υπάρχει πληροφορία που διασώζεται από τον άγιο Γρηγόριο τον Θεολόγο ότι τους λεπρούς, οι οποίοι την εποχή εκείνη ήταν απόβλητοι από την κοινωνία, διότι είχαν την αθεράπευτη και κολλητική ασθένεια της λέπρας, που ομοίαζε κάπως με την σημερινή ασθένεια του ααάέ, τους φρόντιζε ο ίδιος ο Μ. Βασίλειος και μάλιστα αφού τους καθάριζε τις πληγές στην συνέχεια τις ασπαζόταν για να τους δείξη την αγάπη του. Ποιός θα το έκανε αυτό σήμερα για τους ασθενείς του ααάέ;

Το σπουδαιότερο είναι ότι ο Μ. Βασίλειος έκανε όλο αυτό το έργο της φιλανθρωπίας, δείχνοντας το προσωπικό του παράδειγμα, αφού καίτοι ήταν εύπορος έδωσε όλην την περιουσία του σε όσους είχαν ανάγκη και μάλιστα όταν απέθανε είχε ως μόνα περουσιακά στοιχεία ένα τρίχινο ράσο και λίγα βιβλία. Αλλά η αγάπη του ήταν τέτοια, ώστε στην κηδεία του, από τον συνωστισμό του κόσμου, απέθαναν και άνθρωποι.

Η κοινωνική προσφορά του Μ. Βασιλείου σε συνδυασμό με την αγάπη του, την εξυπνάδα του και τις θαυματουργικές του επεμβάσεις φαίνεται και στο περιστατικό σύμφωνα με το οποίο υπάρχει η παράδοση της Βασιλόπιττας, όπως την διέσωσε ο Καθηγητής Φαίδων Κουκουλές, κατά την παρουσίαση του Δημήτρη Λουκάτου. Σύμφωνα με αυτήν «όταν ο άγιος Βασίλειος ήταν Επίσκοπος στην Καισάρεια, ο τότε Έπαρχος της Καππαδοκίας πήγε με σκληρές διαθέσεις να εισπράξει φόρους. Οι κάτοικοι φοβισμένοι εζήτησαν την προστασία του ποιμενάρχη τους.

 -"Σάς προτρέπω ευθύς, τους είπε εκείνος, να μου φέρει έκαστος ό,τι πολύτιμον έχει αντικείμενον". Μάζεψαν πολλά δώρα, και βγήκαν μαζί με τον Δεσπότη τους οι Καισαρείς να προϋπαντήσουν τον Έπαρχο. Ήταν όμως τέτοια η εμφάνιση και η πειθώ του Μ. Βασιλείου, που ο Έπαρχος καταπραΰνθηκε, χωρίς να θελήσει να πάρει τα δώρα. Γύρισαν πίσω χαρούμενοι, κι ο άγιος Βασίλειος πήρε να τους ξαναδώσει τα τιμαλφή. Ο χωρισμός όμως ήτο δυσχερής, διότι πολλά όμοια είχον προσφέρει, δακτυλίους δηλαδή, νομίσματα κλπ. Ο Βασίλειος τότε σκέφθηκε ένα θαυματουργόν τρόπο: Διέταξε να κατασκευασθώσι την εσπέραν του Σαββάτου πλακούντια (δηλ. μικρές πίτες) και εντός ενός εκάστου έθηκεν ανά έν αντικείμενον, την δ' επομένην έδωκεν ανά έν εις έκαστον Χριστιανόν. Ποίον θαύμα! Εντός του πλακουντίου του εύρεν έκαστος ό,τι είχε προσφέρει! Από τότε, λέγει η παράδοση, κάθε στη γιορτή του αγ. Βασιλείου κάνουμε κι εμείς πίτες και βάζουμε μέσα νομίσματα» .

Ο Μ. Βασίλειος υπήρξε μεγάλη προσωπικότητα που δεν εξαντλείται στα λίγα που ανέφερα πιο πάνω. Αλλά ο χρόνος είναι περιορισμένος και δεν μπορώ να αναφερθώ και σε άλλα σημεία.

 

2. Η μορφή του αι-Βασίλη

 

Ενώ η Εκκλησία με την λατρεία της, την θεολογία της, την εικονογραφία της και το συναξάριο της τιμά σε μεγάλο βαθμό την μεγάλη προσωπικότητα του Μ. Βασιλείου, εν τούτοις η λαϊκή παράδοση και κυρίως η δυτική -ευρωπαϊκή και αμερικανική- νοοτροπία παρουσιάζει κατά ιδιαίτερο τρόπο τον Μ. Βασίλειο, δηλαδή από Μέγα Βασίλειο τον έκανε αι-Βασίλη, με πολλές παραλλαγές.

Όταν διαβάση κανείς σχετικά κείμενα και αναλύσεις θα διαπιστώση ότι η μορφή του Μ. Βασιλείου αλλοιώθηκε στην Ευρώπη και τον Νέο Κόσμο.

Ο καθηγητής της Λαογραφίας Δημήτρης Λουκάτος στο βιβλίο του «Χριστουγεννιάτικα και των γιορτών» γράφει ότι ο δικός μας άγιος Βασίλης «ήταν ένας καθαρά πρωτοχρονιάτικος άγιος, κάτι ανάμεσα στον πραγματικό Ιεράρχη της Καισάρειας και σ' ένα πρόσωπο συμβολικό του Ελληνισμού, που ξεκινούσε από τα βάθη της ελληνικής Ασίας, κι έφτανε την ίδια μέρα σ' όλα τα πλάτη, από τον Πόντο ώς την Επτάνησο κι από την Ήπειρο ώς την Κύπρο. Ξεκινούσε σαν μεσαιωνικός πεζοπόρος, αμέσως ύστερ' από τα Χριστούγεννα, με το ραβδί στο χέρι, και περνούσε απ' τους διάφορους τόπους, καλόβολος πάντα και κουβεντιαστής με όσους συναντούσε» .

Και συνεχίζει ο Καθηγητής: «Δεν κρατούσε κοφίνι στην πλάτη του ούτε σακκί φορτωμένο με δώρα. Εκείνο που έφερνε στους ανθρώπους ήταν περισσότερο συμβολικό: η καλή τύχη ιδιαίτερα κι η ιερατική ευλογία του. Το μόνο κάπως συγκεκριμένο ήταν το μαγικό ραβδί του, απ' όπου με θαυμαστόν τρόπο βλάσταιναν ή ζωντάνευαν κλαδιά και πέρδικες, σύμβολα των αντίστοιχων δώρων, που θα μπορούσε να μοιράσει στους ευνοουμένους του» . Και συνεχίζει ο Καθηγητής: "Δεν έφερνε τίποτα ο άγιος Βασίλης. Αντίθετα λές και ζητούσαν την ευλογία του, με το να μοιράζουν από δική τους πρόθεση οι άνθρωποι δώρα και λεφτά", δηλαδή "γονείς και συγγενείς έδιναν στα παιδιά τους μπουναμάδες ή και μεταξύ τους τα δώρα"" (ένθ. ανωτ., σελ. 121). Γενικά στην δική μας παράδοση ο αι-Βασίλης ήταν «μικρασιάτης, μελαχρινός, αδύνατος, γελαστός, με μαύρα γένια και καμαρωτά φρύδια. Ντυμένος σαν βυζαντινός πεζοπόρος, με σκουφί και πέδιλα, στο χέρι του κρατούσε ένα ραβδί» (Σπύρος Δημητρέλης).

Η πατρίδα του ανατολικού αι-Βασίλη είναι η Μικρά Ασία, και είναι γραμματισμένος, κατάγεται από την Καισάρεια και «βαστάει κόλλα και χαρτί, χαρτί και καλαμάρι» και προσφέρει ως δώρο «τή σταθερή και διαχρονική χαρά της γνώσης» .

Στην Δύση υπήρχε άλλος τύπος του δικού μας αι-Βασίλη. Στην Ευρώπη και ιδίως στην Ολλανδία ήταν ο Sinter Klaas, ο οποίος ήταν « ο προστάτης των ναυτικών, των εμπόρων και των παιδιών, έτσι όπως αυτός λατρεύτηκε στις κάτω Χώρες, κυρίως από τον 12ο αιώνα και μετά» . Τον 17ο αιώνα Ολλανδοί Καλβινιστές « μεταναστεύοντας στην Αμερική έπαιρναν μαζί τους και την εικόνα του Αγίου Νικολάου» , και έγινε ο Saint Nick και ο Santa Claus. Μετακινήθηκε όμως μερικές εβδομάδες αργότερα για να επισκεφθή τα παιδιά την παραμονή των Χριστουγέννων. Ο τύπος αυτός ταξίδευσε και σε άλλες Χώρες. « Γύρω στα 1870 η γλυκιά και γενναιόδωρη μορφή του ταξίδεψε και στην Βρεταννία, όπου και συγχωνεύτηκε με τον σκανδιναυϊκής προέλευσης, πατέρα των Χριστουγέννων και γέννησε μύθους, θρύλους, τραγουδάκια και αξεπέραστες συνήθειες» .

Ταυτιζόμενος ο Saint Nick, με τον Santa Claus και τον Father Christmas μεταφέρθηκε στην Αμερική από τους Ευρωπαίους μετανάστες και όπως ήταν επόμενο εκεί αλλάζει μορφή, αποκτά την μορφή « τού καλοθρεμμένου και ολοπόρφυρου αγίου, που επειδή δεν μπορεί να ζεί στις χιονισμένες πλαγιές του Άσπεν ή του Βερμόντ για λόγους παραδοσιακής αλλά και εμπορικής αποστασιοποίησης μένει κάπου στον Βόρειο Πόλο» .

Βεβαίως, εδώ πρέπει να σημειωθή ότι αυτός ο "τύπος", που στην Ευρώπη και την Αμερική ονομάσθηκε Saint Nick, Santa Claus και Father Cristmas, από μας ονομάζεται αι-Βασίλης. Οι δυτικοί δεν τον ονομάζουν αι-Βασίλη, αλλά Saint Nick, Santa Claus και Father Cristmas. Εμείς ταυτίσαμε τον δυτικό αυτόν "τύπο" με τον αι-Βασίλη, αφού εξοβελίσαμε τον δικό μας Άγιο Βασίλειο. Ο Καθηγητής Δημ. Λουκάτος λέγει ότι αυτός ο δυτικός τύπος ήρθε σε μας "μέ πρωτοβουλία των αστικών τάξεων" και ονομάσθηκε αι-Βασίλης. Χάρη συννενοήσεως στα επόμενα θα τον τιτλοφορώ αι-Βασίλη.

Ο σημερινός αι-Βασίλης είναι δημιούργημα του αγγλοσαξωνικού κόσμου και απηχεί την νοοτροπία του. Ο αι-Βασίλης αυτός γεννήθηκε αρχές του 19ου αιώνα από έναν αστό προτεστάντη καθηγητή, τον Κλημέντιο Κλάρκ Μούρ « πού έγραψε για τα παιδιά του μια ιστορία με ήρωα έναν αι-Βασίλη, την The Night Before Christmas » και δημοσιεύθηκε την 23 Δεκεμβρίου του έτους 1823 στην εφημερίδα « Sentinel» . Η ιστορία αυτή εικονογραφήθηκε από τον πατέρα του χιουμοριστικού αμερικανικού σχεδίου Τόμας Νάστ, ο οποίος ήταν γερμανικής καταγωγής και « δανείστηκε στοιχεία από την γερμανική λαϊκή παράδοση των Χριστουγέννων αλλά και την παραδομένη μορφή του πλανόδιου γερμανού εμπόρου» .

Υπάρχουν αναλύσεις σύμφωνα με τις οποίες « ο Άγιος Βασίλης γεννήθηκε κατά τη διάρκεια του αμερικανικού Εμφυλίου, όταν ο Νάστ εργαζόταν στο Harper's Weekly, στο μεγαλύτερο περιοδικό της εποχής, και του είχε ανατεθεί να απεικονίζει με αλληγορικές εικόνες τα δρώμενα του πολέμου. Μία από αυτές ήταν "ο Άγιος Βασίλης στο στρατόπεδο", όπου παρουσιάζεται για πρώτη φορά ο Άγιος με τα χαρακτηριστικά ενός ευτραφούς άνδρα, ολοστρόγγυλου και ροδαλού, καλυμμένου από άστρα, ο οποίος μοίραζε δώρα σε ένα στρατόπεδο των Βορείων. Ο Άγιος Βασίλης του Νάστ δεν εξελίχθηκε, παρέμεινε ο ίδιος με το κόκκινο κουστούμι με τα λευκά γουνάκια, την άσπρη γενιάδα και τα παιχνίδια του. Με αυτό το σκίτσο, τα Χριστούγεννα έγιναν ημέρα αργίας και ο Άγιος Βασίλης αναγορεύτηκε σε τοπική θεότητα – καλόκαρδο πνεύμα που αντιπροσώπευε την ευημερία και την οικογενειακή ζωή των Βορείων, σε αντίθεση με το μύθο της ιπποτικής παράδοσης και της βαθύτατα ιθαγενούς κολτούρας του Νότου.

Βασισμένος στην επιτυχία που γνώρισε το έργο του το 1862, ο Νάστ συνέχισε να παράγει σχέδια του Άγιου Βασίλη κάθε Χριστούγεννα κατά την περίοδο του Εμφυλίου Πολέμου. Και η σύλληψή του έγινε αποδεκτή, διότι έδωσε στην παραδοσιακή ασκητική αυστηρή και αποστεωμένη εικόνα του Father Christmas του Pelze – Nicol και του Pere Noel, μια άλλη διάσταση που αντικατόπτριζε την αφθονία και την ευμάρεια.

Ο Ντίκενς είχε ήδη μετατρέψει τα Χριστούγεννα σε γιορτή της αστικής τάξης. Όμως ο Άγιος Βασίλης δεν διαδραματίζει κανένα ρόλο στις εορταστικές προετοιμασίες του Ντίκενς. Τα Χριστούγεννα του Ντίκενς στρέφονται ενάντια στον πυρήνα του βικτωριανού καπιταλισμού και υπογραμμίζουν την ατομική συνείδηση, το κοινωνικό σύνολο, την φιλανθρωπία. Τα Χριστούγεννα του Εμφυλίου του Νάστ -καί του Άγιου Βασίλη που τα συνοδεύει- βρίσκονται σε τέλεια συμφωνία με την ουσία της παράδοσης των Βορείων, η οποία είναι ο συγκερασμός της αρετής με το εμπόριο. Βέβαια ο Άγιος του Νάστ διανέμει δώρα αρχικά σε στρατιώτες και έπειτα σε παιδιά, μια ανταμοιβή για όποιον υπήρξε καλός κατά την διάρκεια της χρονιάς. Η πιο διάσημη απεικόνιση του Αγίου, κυκλοφόρησε το 1866 -στό τέλος του πρώτου ειρηνικού χρόνου- και εδραίωσε την εικονογραφία του χαρακτήρα. Τον βλέπουμε να διακοσμεί ένα έλατο, να φτιάχνει παιχνίδια, να διαβάζει το βιβλίο του με τα παραμύθια, να ράβει τα ρούχα του και τέλος να εξερευνά τον κόσμο με το τηλεσκόπιό του "πρός αναζήτηση σοφών παιδιών". Με αυτόν τον τρόπο αποδίδεται η πολυάσχολη πλευρά του χαρακτήρα του και το πρότυπο του περιπετειώδους Yankee.

Ίσως αυτό που αποτελεί το πιο συμπαθητικό στοιχείο στον Άγιο Βασίλη του Νάστ είναι η τρυφερότητα που δείχνει απέναντι στα παιδιά. Τα παιδιά, τα οποία παρουσιάζονται τόσο συχνά όσο και ο Άγιος Βασίλης στο έργο του Νάστ, δεν μοιάζουν σε τίποτα με τα δυστυχισμένα παιδιά του δρόμου της βικτωριανής εποχής» .

Είναι φανερό ότι ο αι-Βασίλης του Τόμας Νάστ δείχνει το όνειρο της αμερικανικής κοινωνίας, που στηρίζεται στην ευημερία, την ευδαιμονία, την καλοπέραση, την αγαθωσύνη και την μακροημέρευση του ανθρώπου. Ένας τέτοιος αι-Βασίλης « είναι προσωποποίηση του αμερικανικού υλισμού, της αφθονίας, της χαράς και της ευδαιμονίας» . Βεβαίως πρέπει να σημειωθή ότι « ο εφευρέτης του χοντρούλη και αγαθούλη γέροντα είναι ο ίδιος που σχεδίασε τα σήματα των αμερικανικών κομμάτων, δηλαδή του γαϊδάρου για τους Δημοκρατικούς και του ελέφαντα για τους Ρεμπουμπλικανούς»

Στις αρχές του αιώνα μας ο αι-Βασίλης άλλαξε κάπως μορφή, και έγινε όπως ακριβώς τον γνωρίζουμε σήμερα. Σε αυτό συνετέλεσε η Κόκα-Κόλα. « Κι αν ήταν ο σκιτσογράφος Τόμας Νάστ που τον φαντάστηκε πρώτος, περίπου όπως είναι σήμερα, η Κόκα-Κόλα αποτέλεσε την αφορμή για να γίνει η μορφή του τόσο δημοφιλής. Στα 1931, που η Κόκα Κόλα αποφάσισε να χρησιμοποιήσει τον Σάντα Κλάους στη χειμωνιάτικη διαφημιστική της εκστρατεία και ανέθεσε σε έναν άλλο Αμερικανό καλλιτέχνη, τον Χάντον Σάνμπλομ, να τον σχεδιάσει. Εκείνος διάλεξε για τον Άγιο τα χρώματα της Κόκα Κόλα καί… να τος, με τις μαύρες μπότες του, το μακρύ σκουφί του, το κόκκινο κοστούμι του και την άσπρη του γούνα, όπως τον γνωρίσαμε και τον αγαπήσαμε» .

Η παράδοση σύμφωνα με την οποία ο αι-Βασίλης περνά μέσα από καμινάδες για να δώση δώρα στα παιδιά προέρχεται από το ποίημα του Κλέμεντ Μούρ με τίτλο « μιά επίσκεψη του Αγίου Νικόλα» , ο οποίος « δανείστηκε την ιδέα της καμινάδας, μαζί με την ιδέα του έλκηθρου και των οκτώ ελαφιών που το σέρνουν, από ένα φινλανδικό παραμύθι» .

Εν τω μεταξύ, αυτές τις ημέρες σε περιοδικά και εφημερίδες διαβάσαμε πολλά παράξενα γύρω από τον αι-Βασίλη. Το ένα από αυτά είναι ότι ο αι-Βασίλης έγινε "υποκείμενο πολιτικής αντιπαράθεσης και όργανο οικονομικών συμφερόντων", ότι "χωρίζει αντί να ενώνει" τους ανθρώπους και ότι "ο παγκοσμιοποιημένος Santa Claus" προκαλεί "τίς αντανακλαστικές αντιδράσεις των τοπικών κοινωνιών", από την άποψη ότι πολλά Κράτη διεκδικούν, ερίζουν για την καταγωγή του αι-Βασίλη, από την "Γροιλανδία μέχρι την Αυστραλία και από την Λαπωνία μέχρι την Αυστρία". Και βέβαια αυτό συσχετίζεται με το εμπόριο, την διαφήμιση και την πολιτική. Το άλλο είναι ότι εφέτος είδαμε σε περιοδικό, αλλά αυτό γίνεται και αλλού, μαζί με τον αι-Βασίλη και αι-βασιλοπούλες, γυναίκες ντυμένες ως αι-Βασίληδες. Έξι στάρ του Χόλιγουντ "φόρεσαν την κόκκινη στολή και στάθηκαν μπροστά στο φακό όπως μόνο αυτές ξέρουν". Είναι και αυτό γνώρισμα της εποχής μας. 

Επομένως ο αι-Βασίλης της Μικράς Ασίας που είναι εγγράμματος και δίδει ως δώρο την γνώση, μετατρέπεται στον Σάντα Κλάους που δίδει « τήν εφήμερη ηδονή της κατανάλωσης» και έρχεται σε μας μετονομαζόμενος σε αι-Βασίλη. Δεν είναι ένα πρόσωπο με τα υπαρξιακά του ερωτήματα και τις αγωνίες, με την ασκητική του διάσταση, αλλά διακρίνεται για την « προτεταμένη κοιλιά, τα ροδοκόκκινα μάγουλα» και είναι η εικόνα της « καλοπέρασης και της αισιοδοξίας» . Είναι δε γνωστόν από τις διάφορες μελέτες ότι όλη η νοοτροπία της Αμερικανικής κοινωνίας διακρίνεται από ένα κράμα μεταξύ του πουριτανικού-καλβινιστικού πνεύματος σε συνδυασμό με μερικές απόψεις του διαφωτισμού και του ρομαντισμού, όπως απέδειξε δια πολλών ο Schaeffer. Κατά κάποιο τρόπο ο αμερικανικός αι-Βασίλης είναι έκφραση αυτού του πνεύματος. Αυτό δε το πνεύμα δημιούργησε διάφορα προβλήματα, με τα οποία θέλησε να ασχοληθή η επιστήμη της ψυχανάλυσης, γιατί η απώθηση των υπαρξιακών προβλημάτων δημιουργεί ποικίλες αρρώστιες, σωματικές και ψυχολογικές.

Αγαπητοί μου,

Η πορεία του ανθρώπου από τον Μ. Βασίλειο της Ορθοδόξου Παραδόσεως στον αι-Βασίλη αγγλοσαξωνικού τύπου δείχνει την υποβάθμιση του πολιτισμού, την πορεία από την οντολογία στον ευδαιμονισμό, τον ωφελιμισμό και την χρησιμοθηρία. Ο ιστορικός Ντανιελού έχει παρατηρήσει ότι οι αρχαίοι Έλληνες εξετάζοντας τον κόσμο ερωτούσαν τί είναι το όν και τί είναι τα όντα, έκαναν, δηλαδή οντολογία. Οι Πατέρες της Εκκλησίας ασχολήθηκαν με το νόημα του κόσμου, αλλά κυρίως απαντούσαν στο ερώτημα ποιός έκανε τον κόσμο και ποιός είναι ο σκοπός του. Οι δυτικοί όμως, αντίθετα από τις προηγούμενες παραδόσεις, ερωτούν τί μας χρησιμεύει ο κόσμος, δηλαδή αναπτύχθηκε η χρησιμοθηρία και ο ωφελισμός.

Εάν η πορεία από τον Μ. Βασίλειο στον αι-Βασίλη δείχνη την επιπεδοποίηση του ανθρώπου, αλλά και την υποβάθμισή του, η αντίστροφη πορεία από τον αι-Βασίλη του καταναλωτισμού και του ευδαιμονισμού στον Μ. Βασίλειο της Εκκλησίας δείχνει την αναβάθμιση του ανθρώπου, την ανύψωσή του, την πορεία του δηλαδή από το πράγμα στην υπόσταση, από το άτομο στο πρόσωπο. Αυτό είναι το νόημα των εορτών. Αυτό ας ευχηθούμε για εαυτούς και αλλήλους τον νέο χρόνο.

 

* Ομιλία στους Ναυπακτίους των Αθηνών.

 

ΠΗΓΗ: ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ 2003,  http://www.parembasis.gr/2003/03_01_11.htm

 Αι-Βασίλης Λαογραφικά

Ξεκινούσε σαν μεσαιωνικός πεζοπόρος, αμέσως ύστερ' από τα Χριστούγεννα,με το ραβδί στο χέρι, και περνούσε απ' τους διάφορους τόπους,  καλόβολος πάντα και κουβεντιαστής με όσους συναντούσε. Δεν κρατούσε κοφίνι στην πλάτη του ούτε σακί φορτωμένο με δώρα. Εκείνο που έφερνε στους ανθρώπους ήταν περισσότερο συμβολικό: η καλή τύχη ιδιαίτερα κι η ιερατική ευλογία του.

Το μόνο κάπως συγκεκριμένο ήταν το μαγικό ραβδί του, απ' όπου με θαυμαστό τρόπο βλάσταιναν ή ζωντάνευαν κλαδιά και πέρδικες, σύμβολα των αντίστοιχων δώρων, που θα μπορούσε να μοιράσει στους ευνοουμένους του. Η πατρίδα του ανατολικού Αι-Βασίλη είναι η Μικρά Ασία, και είναι γραμματισμένος, κατάγεται από την Καισαρεία και «βαστάει κόλλα και χαρτί, χαρτί και καλαμάρι» και προσφέρει ως δώρο « τη σταθερή και διαχρονική χαρά της γνώσης».

Στην Δύση υπήρχε άλλος τύπος του δικού μας Αι-Βασίλη. Στην Ευρώπη και ιδίως στην Ολλανδία ήταν ο Sinter Klaas, ο οποίος ήταν ο προστάτης των ναυτικών, των εμπόρων και των παιδιών, έτσι όπως αυτός λατρεύτηκε στις κάτω Χώρες, κυρίως από τον 12ο αιώνα και μετά.

Τον 17ο αιώνα Ολλανδοί Καλβινιστές μεταναστεύοντας στην Αμερική έπαιρναν μαζί τους και την εικόνα του Αγίου Νικολάου και έγινε ο Saint Nick και ο Santa Claus. Μετακινήθηκε όμως μερικές εβδομάδες αργότερα για να επισκεφθεί τα παιδιά την παραμονή των Χριστουγέννων.

Ο τύπος αυτός ταξίδευσε και σε άλλες Χώρες. Γύρω στα 1870 η γλυκιά και γενναιόδωρη μορφή του ταξίδεψε και στην Βρεταννία, όπου και συγχωνεύτηκε με τον σκανδιναβικής προέλευσης, πατέρα των Χριστουγέννων και γέννησε μύθους, θρύλους, τραγουδάκια και αξεπέραστες συνήθειες.

Ταυτιζόμενος ο Saint Nick, με τον Santa Claus και τον Father Christmas μεταφέρθηκε στην Αμερική από τους Ευρωπαίους μετανάστες και όπως ήταν επόμενο εκεί αλλάζει μορφή, αποκτά την μορφή του καλοθρεμμένου και ολοπόρφυρου αγίου, που επειδή δεν μπορεί να ζει στις χιονισμένες πλαγιές του Άσπεν ή του Βερμόντ για λόγους παραδοσιακής αλλά και εμπορικής αποστασιοποίησης μένει κάπου στον Βόρειο Πόλο».

Βεβαίως, εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι αυτός ο "τύπος", που στην Ευρώπη και την Αμερική ονομάσθηκε Saint Nick, Santa Claus και Father Cristmas, από μας ονομάζεται Αι-Βασίλης.  Οι δυτικοί δεν τον ονομάζουν Αι-Βασίλη, αλλά Saint Nick, Santa Claus και Father Cristmas.  Εμείς ταυτίσαμε τον δυτικό αυτόν "τύπο" με τον Αι-Βασίλη, αφού εξοβελίσαμε τον δικό μας Άγιο Βασίλειο.

 

Ο σημερινός Αι-Βασίλης

 

Ο σημερινός Αι-Βασίλης είναι δημιούργημα του αγγλοσαξωνικού κόσμου και απηχεί την νοοτροπία του. Ο Αι-Βασίλης αυτός γεννήθηκε αρχές του 19ου αιώνα από έναν αστό προτεστάντη καθηγητή, τον Κλημέντιο Κλάρκ Μούρ πού έγραψε για τα παιδιά του μια ιστορία με ήρωα έναν Αι-Βασίλη, την The Night Before Christmas και δημοσιεύθηκε την 23 Δεκεμβρίου του έτους 1823 στην εφημερίδα «Sentinel».

Η ιστορία αυτή εικονογραφήθηκε από τον πατέρα του χιουμοριστικού αμερικανικού σχεδίου Τόμας Νάστ, ο οποίος ήταν γερμανικής καταγωγής και δανείστηκε στοιχεία από την γερμανική λαϊκή παράδοση των Χριστουγέννων αλλά και την παραδομένη μορφή του πλανόδιου γερμανού εμπόρου.

Υπάρχουν αναλύσεις σύμφωνα με τις οποίες « ο Άγιος Βασίλης γεννήθηκε κατά τη διάρκεια του αμερικανικού Εμφυλίου, όταν ο Νάστ εργαζόταν στο Harper's Weekly, στο μεγαλύτερο περιοδικό της εποχής, και του είχε ανατεθεί να απεικονίζει με αλληγορικές εικόνες τα δρώμενα του πολέμου. Μία από αυτές ήταν "ο Άγιος Βασίλης στο στρατόπεδο", όπου παρουσιάζεται για πρώτη φορά ο Άγιος με τα χαρακτηριστικά ενός ευτραφούς άνδρα, ολοστρόγγυλου και ροδαλού, καλυμμένου από άστρα, ο οποίος μοίραζε δώρα σε ένα στρατόπεδο των Βορείων. Ο Άγιος Βασίλης του Νάστ δεν εξελίχθηκε, παρέμεινε ο ίδιος με το κόκκινο κουστούμι με τα λευκά γουνάκια, την άσπρη γενιάδα και τα παιχνίδια του.

Με αυτό το σκίτσο, τα Χριστούγεννα έγιναν ημέρα αργίας και ο Άγιος Βασίλης αναγορεύτηκε σε τοπική θεότητα – καλόκαρδο πνεύμα που αντιπροσώπευε την ευημερία και την οικογενειακή ζωή των Βορείων, σε αντίθεση με το μύθο της ιπποτικής παράδοσης και της βαθύτατα ιθαγενούς κολτούρας του Νότου.

Βασισμένος στην επιτυχία που γνώρισε το έργο του το 1862, ο Νάστ συνέχισε να παράγει σχέδια του Άγιου Βασίλη κάθε Χριστούγεννα κατά την περίοδο του Εμφυλίου Πολέμου.

Και η σύλληψή του έγινε αποδεκτή, διότι έδωσε στην παραδοσιακή ασκητική αυστηρή και αποστεωμένη εικόνα του Father Christmas του Pelze – Nicol και του Pere Noel, μια άλλη διάσταση που αντικατόπτριζε την αφθονία και την ευμάρεια. 

Στις αρχές του αιώνα μας ο αι-Βασίλης άλλαξε κάπως μορφή, και έγινε όπως ακριβώς τον γνωρίζουμε σήμερα. Σε αυτό συνετέλεσε η Κόκα-Κόλα. Κι αν ήταν ο σκιτσογράφος Τόμας Νάστ που τον φαντάστηκε πρώτος, περίπου όπως είναι σήμερα, η Κόκα-Κόλα αποτέλεσε την αφορμή για να γίνει η μορφή του τόσο δημοφιλής. Στα 1931, που η Κόκα Κόλα αποφάσισε να χρησιμοποιήσει τον Σάντα Κλάους στη χειμωνιάτικη διαφημιστική της εκστρατεία και ανέθεσε σε έναν άλλο Αμερικανό καλλιτέχνη, τον Χάντον Σάνμπλομ, να τον σχεδιάσει. Εκείνος διάλεξε για τον Άγιο τα χρώματα της Κόκα Κόλα καί… να τος, με τις μαύρες μπότες του, το μακρύ σκουφί του, το κόκκινο κοστούμι του και την άσπρη του γούνα, όπως τον γνωρίσαμε και τον αγαπήσαμε. 

 

Αι-Βασίλης και καμινάδες

 

Η παράδοση σύμφωνα με την οποία ο Αι-Βασίλης περνά μέσα από καμινάδες για να δώσει δώρα στα παιδιά προέρχεται από το ποίημα του Κλέμεντ Μούρ με τίτλο « μιά επίσκεψη του Αγίου Νικόλα», ο οποίος « δανείστηκε την ιδέα της καμινάδας, μαζί με την ιδέα του έλκηθρου και των οκτώ ελαφιών που το σέρνουν, από ένα φινλανδικό παραμύθι».

Επομένως ο αι-Βασίλης της Μικράς Ασίας που είναι εγγράμματος και δίδει ως δώρο την γνώση, μετατρέπεται στον Σάντα Κλάους που δίδει την εφήμερη ηδονή της κατανάλωσης και έρχεται σε μας μετονομαζόμενος σε Αι-Βασίλη.

 

Άγιος Νικόλαος ή Σάντα Κλάους

 

Για τις χώρες της Δύσης αυτός που φέρνει τα δώρα στους φτωχούς και τα παιδιά είναι ο Άγιος Νικόλαος ή Santa Clause, τον οποίο στην Ελλάδα γιορτάζουμε στις 6 Δεκεμβρίου και τον θεωρούμε προστάτη των Ναυτικών.

Στην Ιστορία του Αγίου Νικολάου, ως προστάτη των φτωχών και των παιδιών, οι λαοί του βορρά ανάμιξαν και στοιχεία από αρχαιότερους μύθους, όπως τα ξωτικά, το άστρο του βορρά, το έλκηθρο. Έτσι δημιουργήθηκε ο μύθος του Σάντα Κλάους, ενός ευτραφούς τύπου με στρογγυλά γυαλιά λευκά γένια, κόκκινη στολή και μαγικές ικανότητες, ο οποίος κατοικεί στο Βόρειο Πόλο και περιστοιχίζεται από νεράιδες του χιονιού και ξωτικά.

Ο Άγιος Νικόλαος εικονογραφείται στην ορθόδοξη παράδοση, ως γέροντας, ασπρογένης επίσκοπος και επειδή την πρώτη του Γενάρη γιορτάζει ο Άγιος Βασίλειος και συνηθίζουμε να προσφέρουμε δώρα την Πρωτοχρονιά, συνδυάστηκε το όνομα του εορτάζοντος Αγίου Βασιλείου με τη μορφή του άλλου Αγίου, του Αγίου Νικολάου, ο οποίος θεωρείται στη Δύση ως ο καλός παππούς Άγιος, που μοιράζει τα δώρα.

 

* Στο βιβλίο του «Χριστουγεννιάτικα και των γιορτών».

 

 

Ρακοσυλλέκτες ιδεών

 

Του Γιάννη Ποταμιάνου

 

Με την αστραφτερή βεβαιότητα

της νιότης μας

Ερωτευτήκαμε τις αλλότριες αλήθειες

Όμως δραπέτευσαν τα οικόσημα

από τους πύργους της παράδοσης

Χλευάστηκαν τα σύμβολα

στους θυρεούς των συνθημάτων

Οι αλήθειες εγκατέλειψαν

τις θεωρίες τους

Ορφάνεψαν τα συμπεράσματα

από τις αποδείξεις τους

Τώρα ατενίζουμε αμήχανοι

την εκδίκηση των ηττημένων

Ρακοσυλλέκτες πλέον

Μας εκδικούνται

οι φανταχτερές μας φορεσιές

οι αζήτητες

Και τα παράσημα τα σκουριασμένα

Που καρφιτσώθηκαν στα  στήθη μας

τα άδεια

 

Ρακένδυτοι μπαλώνουμε

με αγάπη

τις ένδοξες στολές μας

Με ρετάλια παλιά ιδεών

ξεχασμένων

στα σκονισμένα ράφια

της ιστορίας

Εκεί ψάχνουμε, τα λάθη μας

Και τις πολύτιμες πυξίδες

 

Σωσίβια  της σωτηρίας μας

τα αιρετικά απομεινάρια

του ουσιώδους,

που πετάξαμε αβασάνιστα

και αδιάφορα

Απόβλητα ανεπιθύμητα

περήφανων θεωριών

 

Όμως η ελπίδα μας θα επιβιώσει

στη στάχτη της πανωλεθρίας

Οι σπίθες του παρελθόντος

φάροι

Οδηγοί στο στραβό γιαλό

του μέλλοντος

Προβολείς στην τελευταία πράξη

της ανεπανάληπτης παράστασης.

Την εκδίκηση της Ιστορίας

 

                                          8 Νοέμβρη 2009, Γιάννης Ποταμιάνος

Νέο έτος με πολλούς ανθρώπους 

 

Του Απόστολου Παπαδημητρίου

  

Ο δυτικός άνθρωπος βιώνει την προσμονή του νέου έτους με ποικίλες εκδηλώσεις και ανάμεικτα συναισθήματα. Καθώς έχει επιβάλει, μέσω της ισχύος του, τον πολιτισμό του σε όλη, σχεδόν, την έκταση του πλανήτη επιχειρεί να νοηματοδοτήσει την προσμονή του αυτή με τρόπο σοβαροφανή.

Ο χρόνος συνιστά φυσικό μέγεθος. Η μέτρησή του υπήρξε κατά τη μακραίωνη ιστορία του ανθρωπίνου γένους πολύ χρηστική, γι' αυτό και ο άνθρωπος βρήκε πολύ ενωρίς τρόπους να τον μετρά στηριζόμενος στις φυσικές μεταβολές. Έτσι σχηματίστηκαν και τα διάφορα ημερολόγια, τα οποία έχουν ως βάση την περιφορά της γης περί τον ήλιο. Όλοι οι λαοί δεν εξέλαβαν ως αρχή του έτους την ίδια χρονική στιγμή. Ακόμη και σήμερα που δια μέσου της επιστήμης έχει επικρατήσει διεθνώς το δυτικό έτος υπάρχουν λαοί που γιορτάζουν την πρωτοχρονιά σε άλλη χρονική στιγμή.

Με την αύξηση των γνώσεων απασχόλησε τον άνθρωπο η μείωση του σφάλματος κατά την μέτρηση του χρόνου με βάση το έτος. Έτσι σχηματίστηκαν τα διάφορα ημερολόγια. Τα δύο νεότερα ημερολόγια του ελληνορωμαϊκού κόσμου, ιουλιανό και γρηγοριανό, στάθηκαν αφορμή να προκληθεί το ημερολογιακό σχίσμα στους κόλπους της ορθόδοξης Εκκλησίας, ως συνέπεια της προσκόλλησης στον τύπο αντί της ουσίας. Αρκεί προς τούτο να σημειωθεί ότι και το ισχύον γρηγοριανό ημερολόγιο δεν είναι απαλλαγμένο σφάλματος, όπως έδειξαν νεότερες μετρήσεις. Αυτά όμως ενδιαφέρουν τους ειδικούς επιστήμονες και δεν έχουν ουδεμία επίπτωση στην προσωπική και κοινωνική μας ζωή.

            Ο άνθρωπος δεν είχε τόση ανάγκη από ένα ακριβέστερο ημερολόγιο. Άλλο προσδοκούσε με βάση τον επιστημονικό μεσσιανισμό του 19^ου αιώνα: Την επέκταση της διάρκειας του βίου του. Και είναι μεν γεγονός αναμφισβήτητο ότι με την αλματώδη ανάπτυξη της Επιστήμης κατά τον 20^ο αιώνα το προσδόκιμο του βίου μας έχει αυξηθεί σημαντικά! Αυτό δείχνουν οι πλάνες στατιστικές της περιορισμένης έρευνας στην έκταση των πλουσίων χωρών. Στη μεγαλύτερη έκταση του πλανήτη ο νέος αιώνας είτε ο 20^ος είτε ο 21^ος) δεν έφερε μεταβολή προς το καλύτερο. Γι' αυτό μικρή η διάθεση προς πανηγυρισμό του νέου έτους εκεί για δύο λόγους: Οικονομική αδυναμία και έλλειψη νοήματος στον πανηγυρισμό.

Ο δυτικός άνθρωπος πανηγυρίζει με άκρως επιδεικτικό τρόπο, που διακρίνεται από τη σπατάλη προς διασκέδαση, που δεν του είχε λείψει διόλου κατά το διαρρεύσαν διάστημα, την έντονη φωτοχυσία και το πλήθος των ευχών που ανταλλάσσονται. Η διασκέδαση συνιστά απόπειρα φυγής από την καταθλιπτική πραγματικότητα με εντονότερη την επανάληψη των όσων γεμίζουν με πλήξη και ανία την καθημερινή μας ζωή. Γνωρίζουμε, ακόμη και οι άπειροι νέοι, ότι η διασκέδαση δεν αποτελεί θεραπεία του υπαρξιακού κενού. Όμως η άκρως εγωκεντρική θεώρηση του βίου δεν μας επιτρέπει να συνειδητοποιήσουμε το πού πορεύεται η κοινωνία μας που μας συμπαρασύρει. Πολύ περισσότερο δεν έχουμε τη διάθεση να σκύψουμε επάνω από τα μύρια όσα προβλήματα αντιμετωπίζουν συνάνθρωποί μας σε όλη την έκταση του πλανήτη. Η φωτοχυσία συνιστά υποκατάστατο, με το οποίο επιχειρείται να δοθεί κάποια παρηγοριά για το πνευματικό σκότος που διαχέεται ολοένα και πιό ζοφώδες. Ο δυτικός ορθολογισμός έχει στραγγαλίσει τη μεταφυσική ελπίδα εδώ και δύο αιώνες. Η επιστημονική γνώση φάνηκε για κάποιες δεκαετίες να διεκδικεί με ικανοποιητικό τρόπο τις καρδιές των ανθρώπων.

Όμως στο τέλος του 20^ου αιώνα ο δυτικός άνθρωπος εκδήλωσε έντονα σημάδια κόπωσης. Η Επιστήμη δεν είχε καταφέρει να εξακοντίσει τη διάρκεια του βίου σε μήκη μεγαλύτερα από τα γνωστά του προεπιστημονικού κόσμου. Από την άλλη αυτός συμμετείχε, είτε ως πρωταγωνιστής είτε ως απλός θεατής, στην κοινωνική ανατροπή που οδήγησε στην γενικά διαπιστωμένη σήμερα αποδόμηση του οικογενειακού και κοινωνικού ιστού. Η πρόσφατη αποτυχία να συμφωνήσουν οι ισχυροί κατά τη σύνοδο της Κοπεγχάγης στη λήψη κάποιων μέτρων για την αποφυγή καταστροφής του πλανήτη βεβαιώνουν το αδιέξοδο. Και δεν γνωρίζω αν όσοι είχαν θρέψει ελπίδες για κάτι καλό από το σύνοδο είναι αφελείς ή τραγικοί στην εμμονή τους σε χιμαιρικές ελπίδες. Αλλά η ελπίδα πεθαίνει τελευταία, λέει ο σοφός λαός μας. Ασφαλώς και πρέπει να εμμένει στην ελπίδα ο άνθρωπος, αλλά με προϋποθέσεις. Να αναζητά την πηγή της ελπίδας και να γνωρίζει τις προϋποθέσεις για την εκπλήρωση των αγαθών πόθων του. Ευχές λόγω των ημερών, ευχές χωρίς νόημα πολλές φορές, αφού αντίκεινται προς τη σκληρή πραγματικότητα συνιστούν τακτική στρουθοκαμήλου ενώπιον των διωκτών της.

Μπορεί ο άνθρωπος να ζήσει χωρίς Θεό, τον χορηγό της ελπίδας; Μπορεί να νιώσει κάτι με την είσοδο στο νέο έτος, αν παραμένει άγευστος του νοήματος των Χριστουγέννων; Μπορεί να αλλάξει τον κόσμο, αν δεν έχει αλλάξει προηγουμένως τον εαυτό του; Μπορεί να προσδοκά λύτρωση από εκείνους που αιματοκυλίουν την ανθρωπότητα για τα συμφέροντά τους; Δυστυχώς αυτό δείχνει καθημερινά πως κάνει δικαιώνοντας τον Γάλλο στοχαστή Καμύ, ο οποίος έγραψε: Το μέλλον είναι η μόνη υπερβεβαιότητα των ανθρώπων χωρίς Θεό. Να γιατί ο δυτικός άνθρωπος γιορτάζει τόσο φανταχτερά το νέο έτος. Να δεχθούμε όμως πως πράγματι γιορτάζει; Το νέο έτος τον ωθεί ένα ακόμη βήμα προς το αναπόδραστο βιολογικό του τέλος. Πόσο δείχνει να έχει συμβιβαστεί μ' αυτό ο δυτικός άνθρωπος;

 

Χριστούγεννα για την κατανάλωση

 

του Π. Κοροβέση

 

 Μέρες γιορτών. Γιορτάζουμε όμως; Ή απλώς καταναλώνουμε περισσότερο για να κάνουμε τα σκουπίδια μας πιο πλούσια; Καλά και τα δώρα. Έχουν παίξει έναν ουσιαστικό ρόλο στην ιστορία της ανθρωπότητας, όπως και οι γιορτές βέβαια. Αλλά δίνουμε ή παίρνουμε δώρα που δεν είναι τίποτε άλλο εκτός από περιτύλιγμα; Μια γέννα είναι ένα χαρμόσυνο γεγονός. Και όταν γεννιέται ένας θεάνθρωπος είναι μια κοσμογονία. Το είδαμε αυτό πουθενά;

Εκατομμύρια λαμπιόνια σε όλη την Ελλάδα θέλουν να μας κάνουν χαρούμενους. Αστέρια στους δρόμους πάνω από τους άστεγους. Τους ζεσταίνουν άραγε; Φωτισμένα δέντρα. Έχουν όλοι να πληρώσουν τον λογαριασμό της ΔΕΗ; Εντούτοις αυτή η σπατάλη ενέργειας θέλει να μας πείσει πως είναι γιορτή. Κακά είναι τα ψέματα.

Όλοι ζούμε σε έναν καπιταλισμό-καζίνο που όλα τα έχει ποντάρει στο κέρδος. Ο άνθρωπος γίνεται αφηρημένη έννοια και αναλώσιμο είδος. Χώρες ολόκληρες καταστρέφονται από την αλλαγή του κλίματος και υπεύθυνοι αυτού του ολέθρου μαζεύονται στην Κοπεγχάγη και σφυρίζουν αδιάφορα. Οι υπεύθυνοι πολίτες, από όλο τον κόσμο, υπερασπίζονται τη ζωή και αυτό γίνεται ποινικό αδίκημα. Οι μαζικές προληπτικές συλλήψεις της Κοπεγχάγης, πάγια πια τακτική της καταστολής παγκοσμίως, είναι ένα ναζιστικό μέτρο που έχει περάσει δημοκρατικά, κατά πλειοψηφία, από τα αντίστοιχα κοινοβούλια. Για τους ναζί, η απόδειξη της ενοχής σου ήταν η θρησκεία σου (Εβραίοι) ή ακόμα η φυλή σου (Σλάβοι, Τσιγγάνοι). Σήμερα, ακόμα και στα καθ' ημάς, ο διαδηλωτής.

Γίνεται αυτές τις ημέρες λόγος για τα θρησκευτικά σύμβολα. Κατά την άποψή μου, αυτά δεν πρέπει να υπάρχουν στους δημόσιους χώρους. Κάθε χώρα σήμερα έχει πολλές θρησκείες δίπλα από την κυριαρχούσα. Αν βάλεις τα σύμβολα της κύριας θρησκείας, τότε κάνεις διακρίσεις στις άλλες. Αν τις βάλεις όλες, τότε έχουμε πινακοθήκη. Αλλά έχουμε ένα πρόβλημα με τον Σάντα Κλάους, τον λεγόμενο Αγιο Βασίλη, που η Ορθόδοξη Εκκλησία ουδέποτε έχει καταγγείλει ως αγύρτη. Ο Αγιος Βασίλης ήταν ένα ιστορικό πρόσωπο, που θα μπορούσαμε να τον λέγαμε ιδρυτή των μη κυβερνητικών οργανώσεων, δεδομένου του μεγάλου κοινωνικού έργου που είχε κάνει, τα λεγόμενα «Βασίλεια». Και δικαίως έγινε Αγιος.

Ο άλλος, ο Σάντα Κλάους, είναι επινόημα της Coca Cola και είναι το κατοχυρωμένο σήμα της. Βάλε αυτόν τον Αγιο Βασίλη να πίνει ούζο ή ρακί και θα επιτύχουμε μια σίγουρη δικαστική δίωξη. Γι' αυτό ο Σάντα Κλάους πίνει μόνο Coca Cola. Στη δικιά μας παράδοση, η μεγάλη θρησκευτική γιορτή είναι η Ανάσταση. Η αγγλοσαξονική παράδοση προτιμάει τα Χριστούγεννα γιατί συνδέονται με το πνεύμα του καπιταλισμού, σύμφωνα με τον Βέμπερ, και ενισχύουν την κατανάλωση. Και με μια άλλη προσέγγιση, όσο και να φαίνεται ακραία, θα μπορούσαμε να μετράγαμε την υποταγή μιας χώρας, με τον τρόπο που γιορτάζει, τα Χριστούγεννα, Made in USA. Αλλά κάτι καλό που βγαίνει από αυτές τις μέρες είναι οι αργίες. Αλλά γιατί να είναι αμερικάνικες; Έχουμε αρχαίες γιορτές που πολλές από αυτές έχουν περάσει στα διάφορα πανηγύρια. Αλλά γιατί όχι μια αναβίωση των «Παναθηναίων» ή των «Μικρών και Μεγάλων Διονυσίων;»

Μπορεί να φαίνεται παράξενο. Αλλά ακόμα δεν παίζονται οι αρχαίοι συγγραφείς; Δεν θα μπορούσε ο καταστροφέας του πρασίνου της Αθήνας, ο κ. δήμαρχος, γνωστός με το όνομα Ομέρ Πριόνης, τουλάχιστον για άλλοθι, να ξαναδώσει στην Αθήνα τις γιορτές που είχε κάποτε;

 

Ελευθεροτυπία, 24/12/2009

ΠΗΓΗ: http://tvxs.gr

 

Σημείωση: Οι υπογραμμίσεις έγιναν από τον admin.

Η εικόνα της Γεννήσεως του Κυρίου στην Ορθόδοξη τέχνη

 

Του Νίκου Ζία*

 

Η Γέννηση του Χριστού, το μέγα αυτό γεγονός της ιστορίας του κόσμου, γιορτάζεται από την Αγία Ορθόδοξο Εκκλησία με δοξολογία και κατάνυξη, που θαυμαστά εκφράζονται στην ηδυμελή υμνογραφία και την ειρηνόχυτο εικονογραφία.

Έτσι μέσα στο χώρο της Εκκλησίας ο απλός ορθόδοξος χριστιανός ζει το μυστήριο της σαρκώσεως με τις αισθήσεις του, που μεταμορφώνονται, για να γίνουν μέσα κοινωνίας με το άρρητο. Προσκυνώντας την εικόνα της Γεννήσεως «βλέπει» με τα μάτια του τη θεολογία της Σαρκώσεως και αισθάνεται την ευφροσύνη της ενανθρωπήσεως. Αλλά και ο άγευστος πνευματικής ζωής μελετητής, μπορεί κι  από αυτήν και μόνο την εικόνα ν  αντιληφθείτο πνευματικό μεγαλείο, το μυστικό βάθος και το αισθητικό κάλλος της Ορθοδόξου τέχνης, που συνήθως τη λέμε βυζαντινή.

Την εικόνα της Γεννήσεως στην ολοκληρωμένη της μορφή τη βρίσκουμε κυρίως στους έπειτα από την εικονομαχία χρόνους. Στην Ελλάδα μας έχουν σωθεί δυό εκκλησίες του 11ου αι., καθολικά άλλοτε των Μοναστηριών του Οσίου Λουκά και του Δαφνίου, που στα ψηφιδωτά τους βλέπουμε την παράσταση της Γεννήσεως στην αυθεντικώτερή της μορφή. Ας συνοψίσουμε τα βασικά στοιχεία που συνθέτουν την εικόνα.

Το κεντρικό τμήμα καταλαμβάνει βουνό «βραχώδες, αλλ  εύχαρι και φωτεινόχρωμο», που στην κοιλιά του ανοίγεται σκοτεινόχρωμο σπήλαιο και μέσα φάτνη με τον νήπιο Χριστό εσπαργανωμένο, ενώ η Παναγία – Μητέρα του είναι στο πλάι ξαπλωμένη πάνω σ  ἕνα στρώμα. Άλλοτε εικονίζεται καθισμένη η γονατιστή. Πίσω από τη φάτνη προβάλλουν τα κεφάλια τους δυό αγαθά ζώα, βόδι και ονάριο ζεσταίνοντας το θείο Βρέφος με την αναπνοή τους. Έξω από το σπήλαιο, στο κάτω άκρο της εικόνας, κάθεται συλλογισμένος ο Ιωσήφ έχοντας ίσως ακόμη το σαράκι της αμφιβολίας μέσα του. Στην άλλη άκρη της εικόνας παριστάνεται το πρώτο λουτρό, που έκανε η μαία Σαλώμη στο Νεογέννητο.

Δεξιά κι  αριστερά από το βουνό άγγελοι προσκυνούν και δοξολογούν το Χριστό η φέρνουν στους ποιμένες, που ξενυχτούν, το χαροποιό άγγελμα. Ένα τσοπανόπουλο κάθεται διπλοποδισμένο παίζοντας φλογέρα. Ζωγραφίζονται ακόμη και άλλοι τσοπάνοι με τα κοπάδια τους. Από την άλλη άκρη έρχονται ντυμένοι με τις εξωτικές τους φορεσιές οι τρεις Μάγοι κομίζοντας τα βασιλικά τους δώρα. Ο λαμπρός αστέρας, που τους οδηγούσε, έχει σταθεί πάνω από το σπήλαιο, «ωσάν δροσοσταλίδα κρεμάμενη άνωθεν της κεφαλής του Χριστού», όπως γράφει ο μακαριστός Φώτης Κόντογλου. Ο ίδιος αγιογράφος – συγγραφέας ολοκληρώνει την περιγραφή της παραστάσεως με τη λιτή φύση, που τη στολίζει: «Άγρια πρινάρια και ευώδη χόρτα, μυρσίνες, θυμάρια και αλλά στολίζουν ταπεινά τους βράχους, όπως τα βλέπει κανένας εις τα ευλογημένα βουνά της πατρίδος μας». 

Είπαμε στην αρχή, ότι η εικόνα φανερώνει τη θεολογία, τον πνευματικό χαρακτήρα της Γεννήσεως και πριν να δούμε το καθένα στοιχείο της συνθέσεως τι συμβολικά αποκαλύπτει, ας δούμε ολόκληρη τη σύνθεση μαζί και την τεχνοτροπία της. Η σύνθεση στοιχείων από την ιστορική πραγματικότητα (βουνό, σπήλαιο, φάτνη, κ.λ.π.) με το πνευματικό στοιχείο του Ουρανού, που συμβολίζει το χρυσό βάθος της εικόνας, καθώς και ο αντιρεαλιστικός δισδιάστατος χαρακτήρας της ζωγραφικής μας δίνουν οπτικά τη σύνθεση του γήινου και του θείου, την ένωση του ανθρωπίνου και του θείου και αυτό γιατί ούτε ανθρωποποιεί την παράσταση σαν μία παχυλή ειδωλοποίηση στον καθρέφτη, ούτε αφαιρεί την ιστορικότητα των γήινων στοιχείων και συστατικών, αλλά τα μεταμορφώνει. Η σύνθεση ακολουθεί περισσότερο – στις λεπτομέρειες ιδίως – την υμνογραφική παράδοση, που έχει σχέση με τα λεγόμενα Απόκρυφα Ευαγγέλια. Έτσι ζωγραφίζεται σπήλαιο σκοτεινόχρωμο, σαν τη σκοτεινιά του προχριστιανικού κόσμου, όπου λάμπει κατάλευκο το εσπαργανωμένο Βρέφος.

Στη Δυτική ζωγραφική ο μικρός Χριστός εικονίζεται γυμνός, ενώ το Ευαγγέλιο σαφώς μας λέει «και σπαργάνωσεν αυτόν και ανέκλινεν αυτόν εν τη φάτνη» (Λουκ. β´ 6).

Τα δυό ζωντανά μας υπενθυμίζουν κάθε φορά που προσκυνούμε την εικόνα ότι «Έγνω βους τον κτησάμενον και όνος την φάτνην του Κυρίου αυτού, Ισραήλ δε με ουκ έγνω και ο λαός μου ου συνήκεν» (Ησ. α´ 3).

Την κεντρική θέση στη σύνθεση κατέχει μαζί με το Χριστό η Παναγία και έχει κανείς την εντύπωση, ότι αποτελούν τον κεντρικό κύκλο δείχνοντας τη σημασία της Παναγίας στο σχέδιο της σωτηρίας του ανθρώπου, αλλά και δια της Παναγίας τονίζεται η σημασία του ανθρωπίνου γένους και η συμβολή του στη θεία συγκατάβαση. Ο Ιωσήφ μένει έξω από το κύκλωμα αυτό. Έτσι αμέσως με την πρώτη ματιά συνειδητοποιεί ο πιστός ότι άνανδρος η σύλληψις, και ο Ιωσήφ, καθώς μάλιστα κάθεται συλλογισμένος, επιβεβαιώνει με την άγνοιά του, αλλά και την αμφιβολία του το μέγα μυστήριον. Ένα τροπάριο της Εκκλησίας θαρρείς ότι υπομνηματίζει αυτήν την αμφιβολία:

«Τάδε λέγει Ιωσήφ προς την Παρθένον Μαρία, τι το δράμα τούτο, ο εν σοι τεθέαμαι; Απορώ και εξίσταμαι και τον νουν καταπλήττομαι…. ουκ έτι φέρω λοιπόν, το όνειδος ανθρώπων…».

Η σκεπτική στάση του Ιωσήφ δίνει κουράγιο σ  όσους ταλαιπωρούνται από λογισμούς αμφιβολίας, όσον αφορά τη μυστηριακή Γέννηση. Όσοι δεν μπορούν να δεχτούν με απλή καρδιά, το μήνυμα του Ευαγγελίου, όπως οι καλόκαρδοι ποιμένες, ελπίζουν στο έλεος του Θεού για την υπέρβαση των αμφιβολιών και των διαφόρων δεινών λογισμών. Γιατί σε άλλο τροπάριο ο Ιωσήφ θα δώσει την απάντηση:

«Εγώ, φησί, τους προφήτας ερευνήσας και χρηματισθείς υπό αγγέλου πέπεισμαι ότι Θεόν γεννήσει η Μαρία ανερμηνεύτως».

Οι Μάγοι – σοφοί και καλοπροαίρετοι αναζητητές της αλήθειας του καιρού τους γίνονται εδώ εκπρόσωποι όλων όσων ψάχνουν και πορεύονται δρόμους μακρυνούς, για να βρουν την ένσαρκο αλήθεια, που είναι ο τεχθείς Χριστός.

Μένει ακόμα η τρυφερή λεπτομέρεια του πρώτου λουτρού του Βρέφους. Ίσως παραξενεύει καμιά φορά τους πιστούς η σκηνή αυτή, αλλά η Παράδοση τη δέχεται ήδη από τον 6ον αι. μέχρι σήμερα με σποραδικές εξαιρέσεις. Στο τρυφερό αυτό γεγονός, εκτός από μία οικειότητα, που προσδίδουν στην εικόνα ορισμένοι θεολόγοι, βλέπουν μίαν ακόμη επίρρωση στην πίστη της σαρκώσεως και ενανθρωπήσεως του Λόγου. Κι  ἀκόμη με το βύθισμα στο λουτρό πιστεύουν ότι προεικονίζεται η Βάπτισις του Κυρίου.

Αν κάνουμε μία σύγκριση με την εικονογραφία στη Δύση, ιδίως μετά από την Αναγέννηση, θα βρούμε αρκετές διαφορές, που μερικές σημαίνουν τη διαφορά του πνεύματος ανάμεσα στις δυό παραδόσεις. το σπήλαιο γίνεται ένας στάβλος ιδωμένος με ρομαντική ματιά, που όλο και τον εξωραΐζει. Η Παναγία είναι μία όμορφη χωριατοπούλα και ο Χριστός ένα χαριτωμένο παχουλό μωρό, που εικονίζεται μάλιστα γυμνό. Ο Ιωσήφ παίρνει θέση δίπλα στο Βρέφος, ισάξια με την Παναγία. Η προσκύνηση των Μάγων μετατρέπεται σε μία πολυπρόσωπη παρέλαση της αριστοκρατίας του καιρού του ζωγράφου. Ο συναισθηματισμός με τις ρομαντικές προεκτάσεις του και κάποτε τις κλασσικιστικές αναμνήσεις του παραμερίζει το Μυστήριο μεταλλάσσοντας τη συμβολική απεικόνιση του αρρήτου αυτού μυστηρίου σε ωραία καταγραφή ενός μυθικο-ιστορικού γεγονότος μέσα στα πλαίσια της Ουμανιστικής αμορφίας και της καλομελετημένης αρμονίας.

Επιστρέφοντας στην Ορθόδοξη Εικόνα της Γεννήσεως βλέπουμε πράγματα, που ξεπερνούν τη λογική και την καλοστημένη τάξη. Βλέπουμε πράγματα για την κρίση μας παράδοξα.

Ο Χριστός π.χ. να εικονίζεται στη φάτνη και συγχρόνως και στο λουτρό. Οι Μάγοι να παριστάνονται δυό φορές.

Το χρόνο ο ορθόδοξος ζωγράφος τον χρησιμοποιεί ελεύθερα, γιατί ο Χριστός είναι έξω από το χρόνο. Γιατί κι  αν σαρκώθηκε και γεννήθηκε σε μία ιστορική στιγμή, δεν παύει να είναι χτες και σήμερα και αύριο ο Ίδιος. Αυτή την υπέρβαση του χρόνου, το λειτουργικό χρόνο, όπου τα πάντα είναι παρόν, μας παρουσιάζει με τα μέσα της η ζωγραφική.

Η ορθόδοξη εικόνα της Γεννήσεως μορφοποιεί τη θεολογία της Εκκλησίας, βρίσκοντας το μέτρο ανάμεσα στο θεϊκό και το ανθρώπινο, δοξολογεί με χρώματα και σχήματα, με τρυφερότητα, αλλά χωρίς γλυκερότητα, την ενανθρώπηση και προσφέρει στον πιστό την πύλη για την είσοδο στο Μυστήριο, αλλά και την αισθητική χαρά και ευφροσύνη της αληθινής τέχνης.

 

* Ο κ. Νίκος Ζίας είναι καθηγητής της Ιστορίας της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

 

ΠΗΓΗ1:  http://www.phys.uoa.gr/~nektar/orthodoxy/explanatory/nikolaos_zias_christmas_icon.htm

ΠΗΓΗ 2: Σάββατο, 26 Δεκεμβρίου 2009,  http://toaftonoito.blogspot.com/2009/12/blog-post_5705.html 

Κοπεγχάγη: Η βιτρίνα του πολιτισμού τους

 

Του Άρη Χατζηστεφάνου

 

Παρακρατικού τύπου επιθέσεις σε διαδηλωτές, μαφιόζικες συναλλαγές με πολιτικούς ηγέτες και νεοαποικιακή αντιμετώπιση των υποανάπτυκτων περιοχών του πλανήτη. Αυτή δεν ήταν μια απλή συνδιάσκεψη για τις κλιματικές αλλαγές. Ήταν η φρικιαστική βιτρίνα του κυρίαρχου οικονομικού συστήματος. Η εικόνα ενός σιχαμένου γέρου που ασελγεί στα εγγόνια του για να κερδίσει μερικές ακόμη στιγμές απόλαυσης πριν από το θάνατό του. Φυσικά η παταγώδης αποτυχία ήταν προδιαγεγραμμένη εδώ και μήνες. Αυτό που κανένας δεν μπορούσε να φανταστεί ήταν ότι οι κυρίαρχοι του παιχνιδιού θα έπνιγαν με τόση ωμότητα κάθε διαφορετική φωνή

Αν και από οργανωτικής πλευράς η συνδιάσκεψη χαρακτηρίστηκε σαν το απόλυτο φιάσκο (οι διοργανωτές δεν κατάφεραν να εξασφαλίσουν ούτε αρκετές καρέκλες για τους συνέδρους) οι πραγματικοί στόχοι ικανοποιήθηκαν στο ακέραιο. Κατ' άρχάς η αστυνομία της Κοπεγχάγης κατάφερε να κρατήσει μακριά τους διαδηλωτές με πογκρόμ προληπτικών συλλήψεων και αστυνομικής βαρβαρότητας. Εκατοντάδες άτομα στοιβάζονταν σιδηροδέσμια σε κλούβες σαν αιχμάλωτοι πολέμου ενώ οι δεσμοφύλακές τους, τους ψέκαζαν με πέπερ σπρέι ακόμη και μέσα στα κελιά. Η «πολιτισμένη Ευρώπη» γνώρισε από κοντά τι συμβαίνει σε καθεστώτα όπως αυτό της Ελλάδας, όπου η κρατική καταστολή καταπατά ακόμη και την αρχή του Habeas Corpus, επάνω στην οποία οικοδομήθηκε το λεγόμενο κράτος δικαίου της αστικής δημοκρατίας. 

Το πραγματικό παιχνίδι της συνδιάσκεψης όμως δεν παίχτηκε στους δρόμους της Κοπεγχάγης αλλά στους διαδρόμους της εξουσίας. Λίγα 24ωρα πριν από την έναρξη των εργασιών, αλλά και κατά τη διάρκεια των συνομιλιών, οι αναπτυγμένες χώρες με επικεφαλής τις ΗΠΑ, επιδόθηκαν σε ένα πρωτόγνωρο γύρο εκβιασμών. Είναι χαρακτηριστικό ότι μόλις η Χίλαρι Κλίντον επισκέφθηκε τις Φιλιππίνες, πριν από μερικές εβδομάδες, η πρόεδρος Γκλόρια Αρόγιο άλλαξε την ομάδα των διαπραγματευτών της, οι οποίοι ζητούσαν από τη Δύση να βάλει το χέρι βαθιά στην τσέπη, με αποτέλεσμα η χώρα να συνταχθεί ουσιαστικά με τις ΗΠΑ. Δεν γνωρίζουμε φυσικά εάν η αλλαγή στάσης ήταν αποτέλεσμα δωροδοκίας ή ωμού εκβιασμού. Όπως δεν γνωρίζουμε τι ακριβώς είπε ο Νικολά Σαρκοζί στον πρωθυπουργό της Αιθιοπίας και εκπρόσωπο όλων των αφρικανικών κρατών Μελες Ζενάουι όταν συναντήθηκαν στο Παρίσι καθ' οδόν προς την Κοπεγχάγη.

Το βέβαιο είναι ότι ο Ζελάουι αποδέχθηκε ένα νεοαποικιακο σχέδιο που έθετε ως στόχο να περιοριστεί η μέση αύξηση της θερμοκρασίας του πλανήτη κατά δυο βαθμούς κελσίου με αντάλλαγμα οι αναπτυσσόμενες χώρες να λάβουν βοήθεια 10 δισεκατομμυρίων δολαρίων – αντί για 400 που ζητούσαν. Μέση αύξηση δυο βαθμών, όμως, σημαίνει ότι στην Αφρική η θερμοκρασία θα αυξηθεί κατά τρεις με τρεισήμισι βαθμούς γεγονός που σύμφωνα με μελέτες θα σπρώξει 55 εκατομμύρια ανθρώπους σε υποσιτισμό και θα προκαλέσει ελλείψεις πόσιμου νερού σε άλλα 350 με 600 εκατομμύρια. Και ο Ζελάγια το είχε αποδεχθεί με αντάλλαγμα σχεδόν το ένα πέμπτο των χρημάτων που χάρισε η ελληνική κυβέρνηση στις τράπεζες.

Τελικά η μερική συμφωνία που επετεύχθη μεταξύ πέντε κρατών (ΗΠΑ, Κίνα, Βραζιλία, Ινδία και Νότια Αφρική) στην Κοπεγχάγη «ανταλλάσει» τους δυο βαθμούς κελσίου με 100 δις δολάρια τα οποία όμως θα είναι διαθέσιμα μετά το 2020. Αν σκεφτεί κανείς ότι οι ΗΠΑ συζητούσαν να βρουν 700 δις δολάρια σε μερικές ημέρες για τις τράπεζες και πως το κόστος του πολέμου στο Ιράκ θα ξεπεράσει, σύμφωνα με τον Τζόζεφ Στίγκλιτζ, τα τρία τρισεκατομμύρια δολάρια,  καταλαβαίνει ότι το ποσό που χορηγείται δεν αρκεί ούτε για να στείλεις λουλούδια στις κηδείες των θυμάτων της κλιματικής αλλαγής. Κυρίως όμως η καταρχήν συμφωνία δεν περιλαμβάνει καμία δέσμευση των αναπτυγμένων χωρών για πραγματική μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα. «Πρόκειται για ωμό εκβιασμό από την πλευρά των ΗΠΑ» εξηγούσε η συγγραφέας και ακτιβίστρια Ναόμι Κλάιν συμπληρώνοντας ότι το μήνυμα του Ομπάμα και της Κλίντον είναι: «Είτε θα δεχθείτε μια απαράδεκτη συμφωνία που δεν προσφέρει τίποτα για τις κλιματικές αλλαγές ή θα χάσετε και τα 100 δις δολάρια». 

 

Προφανώς η συνδιάσκεψη της Κοπεγχάγης ήταν καταδικασμένη εξ αρχής από την παιδιάστικη αφέλεια όσων πιστεύουν ότι ο πλανήτης μπορεί να σωθεί ενώ παράλληλα διατηρεί το καπιταλιστικό σύστημα παραγωγής. Λειτουργώντας σε αυτό το πλαίσιο οι λεγόμενες οικολογικές οργανώσεις της Δύσης δεν μπορούν να σκεφτούν τίποτα καλύτερο από ένα πρόγραμμα αγοραπωλησίας ρύπων. Χρησιμοποιούν δηλαδή την ίδια τη λογική του καπιταλισμού προτείνοντας ένα σύστημα που επιτρέπει στις αναπτυγμένες χώρες να αυξήσουν τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακαΑλ Γκορ που συναρπάζει τους «ευαισθητοποιημένους» κατοίκους του αναπτυγμένου Βορά. Κλείνοντας τα φώτα για μια ώρα το χρόνο και προσφέροντας αστεία σχέδια «πράσινης ανάπτυξης» ο αναπτυγμένος κόσμος είναι αποφασισμένος να διατηρήσει με κάθε μέσο τα σημερινά επίπεδα κερδοφορίας αδιαφορώντας εάν σύντομα θα γεννηθούν οι τελευταίες γενιές ανθρώπων που θα κατοικούν στον πλανήτη Γη, (αγοράζοντας δικαιώματα ρύπανσης) ενώ παράλληλα καταδικάζουν τις υποανάπτυκτες σε αρκετούς ακόμη αιώνες εξαθλίωσης. Πρόκειται για τη λογική του νομπελίστα της ειρήνης

«Ο καπιταλισμός είναι η χειρότερη απειλή για την ανθρωπότητα» δήλωσε από την Κοπεγχάγη ο πρόεδρος της Βολιβίας Έβο Μοράλες ο οποίος μάλιστα πρότεινε τη δημιουργία ειδικού περιβαλλοντικού δικαστηρίου για όσους καταδικάζουν τη ζωή στον πλανήτη σε εξαφάνιση. Στο ίδιο μήκος κύματος και ο Ούγκο Τσάβες δυσκολεύτηκε να συνεχίσει την ομιλία του από τα χειροκροτήματα που ξέσπασαν όταν δήλωσε ότι «ένα σιωπηλό και φρικιαστικό τέρας πλανάται στην αίθουσα. Το τέρας αυτό λέγεται καπιταλισμός».

 

ΠΗΓΗ: Πολιτικό Καφενείο, Ημερομηνία καταχώρησης 29-12-2009-02:39:04, http://www.politikokafeneio.com/neo/modules.php?name=News&file=article&sid=7454