Δημόσιο χρέος, πιθανές λύσεις
Του Νικόλαου Α. Μπινιάρη
Αγαπητοί συνομιλητές
«Μεμειγμένη γαρ ουν η τούδε του κόσμου γένεσις εξ ανάγκης τε και νου συστάσεως εγεννήθη. Νου δε άρχοντος τω πείθειν αυτήν των γεγνωμένων τα πλείστα επί το βέλτιστον άγειν, ταύτη κατά ταύτα τε δι' ανάγκης ηττωμένης υπό πειθούς έμφρονος ούτω κατ' αρχάς συνίστατο τόδε το παν». Πλάτων Τίμαιος 47ε5-48α5.
Στις ερωτήσεις, ως κριτική, τις οποίες έθεσα προς τον κύριο Καζάκη υπήρξε μία μακροσκελής απάντηση*. Θα προσπαθήσω, να δώσω ορισμένες διευκρινήσεις σχετικά με πιθανές παρανοήσεις είτε εκ μέρους μου, είτε εκ μέρους του. Το κύριο μέλημα μου όμως είστε εσείς, ως συνομιλητές οι οποίοι μπορούν να ασκήσουν έλεγχο σε οποιονδήποτε και να διαμορφώσουν γνώμη, δόξα, σε μια ανοιχτή αγορά ιδεών και γνωμών. Με αυτόν τον τρόπο διαμορφώνεται η βούληση του δήμου για να αποφασίσει για ερωτήματα τα οποία ενδιαφέρουν όλους τους πολίτες.
Κατ' αρχάς ορισμένες γενικές παρατηρήσεις.
Ο Πλάτων χωρίζει την ψυχή σε τρία μέρη, το λογιστικόν, το θυμοειδές και το επιθυμητικόν.
Οι συνομιλίες δεν χρειάζεται να ηγεμονεύονται από το θυμοειδές γιατί τότε κινδυνεύει κανείς να αδικήσει κάποιον. Ο θυμός αλλά και η απροθυμία να διαβάσει κανείς προσεκτικά ό,τι γράφει ο άλλος δημιουργούν αδικίες οι οποίες δεν συνάδουν με την δημοκρατική ευαισθησία η οποία πρέπει να μας διακρίνει.
Το επιχείρημα εκ «της αυθεντίας» είναι μέρος των σφαλμάτων της μη τυπικής λογικής και είναι καταγεγραμμένο από τον Αριστοτέλη. Δεν θεωρώ κανέναν οικονομολόγο (μιλάμε για οικονομολόγους) αυθεντία, ούτε τον Άνταμ Σμιθ, ούτε τον Κέυνς ούτε τον Φριντμαν, ούτε τονΧάγιεκ, ούτε τον Κρούγκμαν αλλά ούτε και τον κύριο Καζάκη και βέβαια μακριά από το πρόσωπο μου ο χαρακτηρισμός αυθεντία. Όλους τους προαναφερθέντες τους θεωρώ ως ειδικούς οι οποίοι υπόκεινται σε κριτική άλλων ειδικών καθώς και σε κριτική άλλων μη ειδικών. Πρωτίστως, επειδή οι οικονομικές θεωρίες προτείνονται για να εφαρμοστούν επί των κεφαλών εκατομμυρίων μη ειδικών, οι οποίοι και θα υποστούν τα οφέλη ή τις ζημίες, θα πρέπει οι κάθε είδους αυθεντίες και ειδικοί να δίδουν λόγο για αυτά το οποία λένε ή γράφουν. Βασική αρχή της δημοκρατίας είναι να δώσουν λόγο (λόγον διδόναι) όλοι όσοι ασχολούνται και προτείνουν λύσεις για τα κοινά. Και αυτό έχει εν πολλοίς καταργηθεί από όλες τις δημοκρατίες για πολλές δεκαετίες. Αυτό έχει καταργηθεί και από πολλές ιδεοληψίες οι οποίες έχουν αυτοβαπτισθεί θεωρίες χ,ψ,ω και θέτουν τον εαυτό τους στο απυρόβλητο ως μεταφυσικές προτάσεις.
Δεύτερον, απεχθάνομαι βαθύτατα όρους με το πρόσφυμα «νέο» γιατί δεν προσδίδουν κανένα διαφορετικό εννοιολογικό περιεχόμενο στον παλιό απλό όρο εκτός αν σε αυτόν έχουν προστεθεί καινούργιες μεθοδολογίες και λειτουργίες. Το επίθετο «νέο-φιλελεύθερος» υποδηλώνει μια ιδεολογία με ιδεολόγημα των οικονομικό φιλελευθερισμό. Πιστεύω ότι η οικονομία ως επιφαινόμενο της αγοράς έγινε αντικείμενο θεωρίας. Η αγορά, το επαναλαμβάνω για πολλοστή φορά, είναι μόνο μία πρακτική. Είναι μία πρακτική την οποίαν δημιούργησε η προσφορά και η ζήτηση, η σπάνις και η αφθονία. Όλες οι νυν οικονομικές θεωρίες είναι αναποτελεσματικές, για τους εξής λόγους: καταστροφής του περιβάλλοντος και σπατάλης των φυσικών πόρων, τεχνολογίας η οποία αλλάζει σε χρόνο dt τον σχεδιασμό της παραγωγής και της διάθεσης προϊόντων, της ανάγκης της συνεχούς αλλαγής δεξιοτήτων των παραγωγικών δυνάμεων, και συνεχούς ανακατάταξης των πεδίων ανταγωνισμού νέων παικτών, δηλαδή κρατών, προϊόντων και τρόπων παραγωγής. Επίσης θεωρώ ότι οι οικονομικές θεωρίες είναι ατελείς διότι δεν έχουν μελετήσει το δημογραφικό πρόβλημα κοινωνιών όπως «η Ευρώπη η οποία είχε το 1950 επτά εργαζόμενους για έναν συνταξιούχο και το 2050 θα έχει 1,3 εργαζόμενους για έναν συνταξιούχο…. το να μειώνεις μια επιταγή για ένα μωρό αντί να μειώνεις τη σύνταξη κάποιου είναι μια συνταγή για να κόψεις το λαιμό σου». [1]
Τρίτον, μέρος των σφαλμάτων της μη τυπικής λογικής είναι η επίθεση κατά του προσώπου και όχι κατά των επιχειρημάτων του. Ο κάθε ένας ο οποίος θέτει μια πρόταση τόσο σοβαρή και πολύπλοκή όπως η πρόταση περί αρνήσεως του δημοσίου χρέους έχει το βάρος της απόδειξης της ορθότητας της πρότασης του ανάμεσα σε άλλες προτάσεις. Όπως και κάθε ένας ο οποίος αμφιβάλει χρειάζεται να του δοθεί το δικαίωμα της αμφιβολίας και του σκεπτικισμού. Ο σκεπτικισμός είναι και θεωρία και τρόπος σκέψης και μεθοδολογία. Δεν χρειάζεται να τον θεωρούμε υπέρ ή κατά μιας ιδέας. Είναι λάθος να αποδίδονται χαρακτηρισμοί αντί για επιχειρήματα.
Οι ερωτήσεις μπορούν να στήσουν στον τοίχο (μεταφορικά) όποιον υφίσταται ένα στοιχειώδη Σωκρατικό έλεγχο. Είναι αστείο και θλιβερό μαζί να θέλουμε να επιζήσουμε ως έθνος, ως λαός χωρίς να μπορούμε να αποδεχτούμε την πνευματική μας κληρονομιά. Και αυτή η πνευματική κληρονομιά ενέχει πρωτίστως τον έλεγχο. Ο έλεγχος είναι η προϋπόθεση της δημοκρατίας.
Τέταρτον, σήμερα, όλες οι ανθρωπιστικές επιστήμες έχουν ποσοτικοποιηθεί για να αποκτήσουν την αίγλη της ακριβούς επιστημονικής σκέψης. Το ίδιο έχει συμβεί και με την οικονομική επιστήμη. Η ακριβής μέτρηση αγαθών και υπηρεσιών, αξίας, εργασίας, κεφαλαίου, χρόνου και διανομής πλούτου αποτελούν ένα λαβύρινθο από έννοιες και πρακτικές οι οποίες τελικά μεταφράζονται σε μονάδες ευτυχίας, καλής ζωής, ή σε αφηρημένες έννοιες όπως οι ίδιες οι μονάδες μέτρησης. Ένα είναι σίγουρο, από τότε που εμφανίστηκε στην πρόσφατη ιστορία ο homo economicus η οικονομία παίζει έναν ιδιότυπο ρόλο μεταξύ μεθόδου, εργαλείου, πολιτικής και κριτικής σκέψης. Τελικά τί από όλα αυτά είναι η οικονομική επιστήμη;
Προσοχή, κάθε θεωρία η οποία θέλει να προσομοιάζει με τις θεωρίες της φυσικής επιστήμης πρέπει να επιβεβαιωθεί ή να διαψευστεί από το πείραμα. Τα πειράματα αυτά στην οικονομία συνήθως γίνονται στην πλάτη των πολλών και άλλοτε πετυχαίνουν και άλλοτε αποτυγχάνουν. Πάντως οι οικονομικές θεωρίες δεν έχουν την ισχύ φυσικών νόμων.
Λυπάμαι πολύ που δεν προσέχτηκαν τα σημεία στα οποία συμφωνώ με τον κύριο Καζάκη αλλά τονίστηκαν τα σημεία της διαφωνίας μας τα οποία δεν είναι σημεία διαφωνίας ακόμη αλλά αδιευκρίνιστα σημεία του σχεδίου του. Επ' αυτών υπέβαλα ερωτήσεις για θέματα νομικά και οικονομικά τα οποία χρειάζονται επεξηγήσεις για να παρουσιαστεί ένα σχέδιο το οποίο να είναι εφικτό κατ' αρχάς αλλά και λειτουργικό.
Όπως είναι φυσικό κανένα οικονομικό σχέδιο δεν είναι πλήρες γιατί υπόκειται στην τυχαιότητα. Κανένα οικονομικό ή κοινωνικό σχέδιο δεν είναι γραμμικό. Όταν κανείς συζητά ένα σχέδιο για την σωτηρία της πατρίδος από την μέγγενη στην οποία βρίσκεται πρέπει να σταθμίσει τα υπέρ και τα κατά για να πάρει και την ευθύνη των λόγων του και της πιθανής υλοποίησης των.
Πολλοί ειδικοί συμφωνούν ότι το Ελληνικό δημόσιο χρέος δεν μπορεί να αποπληρωθεί με τον τρόπο με τον οποίον η κυβέρνηση και η Τριμερής έχουν οργανώσει την οικονομική διάσωση της Ελλάδος αλλά και με τα επιτόκια με τα οποία δανείζεται η χώρα και με το οικονομικό και διοικητικό τρόπο λειτουργίας του κράτους και της ιδιωτικής οικονομίας της Έλλάδος. Τα μαθηματικά για τον υπολογισμό της αύξησης ή μείωσης του μεγέθους του δημοσίου χρέους είναι αυτά.[2]
Ό,τι βρίσκεται μέσα στην παρένθεση περιγράφει το λεγόμενο «φαινόμενο της χιονοστιβάδας». Όπως η χιονόμπαλα μεγαλώνει καθώς κυλάει έτσι και το δημόσιο χρέος αυξάνεται σε χιονοστιβάδα. Σε αυτήν την εξίσωση το D είναι το συνολικό χρέος, το Υ είναι το ΑΕΠ σε ονομαστικές τιμές, το PD είναι το έλλειμμα, το i είναι το ονομαστικό επιτόκιο, και το SF είναι η ρύθμιση του ελλείμματος -χρέους. Από αυτήν την εξίσωση βλέπουμε αυτό το οποίο είχα γράψει. «Πως θα προχωρήσουμε σε μια τέτοια λύση; Με στάση πληρωμών εφόσον οι αγορές μας χρεώνουν επιτόκιο 1% πάνω από το Γερμανικό. Οι πιστωτές μας γνωρίζουν ότι δεν μπορούμε να πληρώνουμε περισσότερο. Το επιτόκιο έχει άμεση σχέση με τον ρυθμό ανάπτυξης (πάνω από 4% ετησίως είναι δύσκολο να πετύχουμε) έτσι ώστε να υπάρχει η δυνατότητα για την ομαλή αποπληρωμή του χρέους.. Το δύσκολο είναι εάν η επαναδιαπραγμάτευση θα γίνει πριν η μετά την στάση πληρωμών. Αυτό είναι ένα δύσκολο νομικό θέμα και όντως χρειάζεται επεξεργασία».
Ο κύριος Καζάκης απάντησε: «Η υπόθεση του κ. Μπινιάρη ότι μπορεί να γίνει αναδιαπραγμάτευση και αναδιάρθρωση του χρέους της χώρας με επιτόκιο 1% πάνω από το επιτόκιο της Γερμανίας, δείχνει για μια ακόμη φορά με πόση ελαφρότητα και προχειρότητα χειρίζεται το όλο θέμα».
Μα εγώ δεν χειρίζομαι το θέμα, εγώ λέγω ότι μαθηματικά το χρέος αυξάνεται με το φαινόμενο της χιονοστιβάδας και δεν μπορεί να αποπληρωθεί με τέτοια επιτόκια και αρνητικό ή μικρό ποσοστό αύξησης του ΑΕΠ. Και ερωτώ: τι μπορούμε να κάνουμε;
Υπάρχει η πρόταση της άρνηση του χρέους, repudiation of debt ως εργαλείο απελευθέρωσης από τα δεσμά μιας πιθανής μόνιμης ύφεσης για χρόνια και μείωσης του εθνικού εισοδήματος, δηλαδή της μείωσης του εισοδήματος των εργαζομένων. Μια πρώτη κίνηση για να αρνηθεί κανείς το χρέος το είναι να το αναγνωρίσει ως odious debt, επαχθές ή αισχρό χρέος. Πράγματι έχει δίκιο ο κύριος Καζάκης στο ό,τι πολλοί οικονομολόγοι έχουν συζητήσει και προτείνει την άρνηση του χρέους. Με την απάντηση του μας έδωσε την ευκαιρία να τοποθετηθεί η πρόταση του σε ένα πλαίσιο, με πολλά περιεχόμενα τα οποία πρέπει να μελετηθούν.
Μια μικρή σημείωση. Έγραψα: «Η επιχειρηματολογία υπέρ ή κατά της κάθε πρότασης δεν εξαρτάται από των αριθμό των υποστηρικτών της, αλλά από τα επιχειρήματα το οποία η κάθε μία επικαλείται». Και ένας να ήταν ο υποστηρικτής της πρότασης άρνησης του χρέους θα έπρεπε να το ακούσουμε. Στην πραγματικότητα ήταν και είναι πολλοί.
Θα ευχαριστήσω τον κύριο Καζάκη γιατί με ξύπνησε από τον ύπνο του δικαίου σχετικά με την ιδέα περί άρνησης του χρέους. Πράγματι ο Άνταμ Σμιθ και ο Ρικαρντο αναφέρονται σε αυτό. Σε αυτό το θέμα έχει αναφερθεί και ο Τόμας Τζέφερσον, ιδρυτής του Πανεπιστημίου του οποίου είχα την τύχη να φοιτήσω. Επίσης ο Τζέφερσον ήταν ένας σφοδρός πολέμιος των τραπεζών και του χρέους γενικότερα. Και αυτής της σχολής είμαι και εγώ. Αν χρειαστεί να αναλύσουμε τις αναφορές του Σμίθ και του Ρικάρντο θα το κάνω με μεγάλη ευχαρίστηση. Πάντως θα πρέπει να σημειώσουμε εδώ ότι το θέμα αυτό είχε άμεση σχέση με το θέμα του δανεισμού σε περίοδο πολέμου. Ας μην ξεχνάμε παρεμπιπτόντως ότι και ο Αδόλφος Χίτλερ αρνήθηκε την πληρωμή Γερμανικών ομολόγων θεωρώντας ότι προέρχονταν από το χρέος της συνθήκης των Βερσαλλιών. Η Γερμανική κυβέρνηση μεταπολεμικά αποδέχτηκε το χρέος και αποπλήρωσε τους ομολογιούχους με μια αναδιαπραγμάτευση. Η θέση της άρνησης του χρέους έχει διάφορους εκφραστές, όπως θα δούμε πάρα κάτω. αλλά αυτό δεν χαρακτηρίζει κανέναν και με κανέναν τρόπο. Εδώ συζητάμε για ένα σχέδιο επί της σημερινής σκληρής πραγματικότητας για όλους.
Εξ' αρχής άρξασθαι. Ποια είναι η έννοια της άρνησης του χρέους; Είναι η μονομερής καταγγελία ενός συμβολαίου. Υπάρχει μια ολόκληρη θεωρία πολιτική(Ρουσώ), νομική(θεωρία συμβολαίων) και θεσμική για την έννοια και την αξία του συμβολαίου. Και ο μακαρίτης ο Αντρέας, για να διανθίσουμε την συζήτηση, μιλούσε για το συμβόλαιο με το λαό. Θεωρείται λοιπόν ότι κάποιοι έχουν υπογράψει ένα συμβόλαιο και κάποιος άλλος το αρνείται. Γιατί λοιπόν δεν αναπτύσσεται ξεκάθαρα πάνω σε ποια βάση μπορούμε ή όχι να το αρνηθούμε; Η άρνηση στηρίζεται πάνω στην βάση την οποίαν διατύπωσε ο Αλέξανδρος Σακ το 1927 για την έννοια του odious debt, του αισχρού ή επαχθούς χρέους. Το αισχρό χρέος κατά τον Σακ έπρεπε να ικανοποιεί τρία κριτήρια: 1) να έχει συναφθεί από ένα δεσποτικό πολίτευμα. 2) να μην έχει χρησιμοποιηθεί για το συμφέρον ή για τις γενικές ανάγκες του λαού, 3) ο δανειστής ήταν εν γνώσει των δύο πρώτων. Η γενική αρχή των αισχρών δανείων βασίστηκε πάνω στο σκοπό και στη χρήση ενός συγκεκριμένου δανείου ή δανείων, αλλά αυτή η βάση διευρύνθηκε στην βάση των παρανόμων πολιτευμάτων.[3] Αυτό επέκτεινε την γενική έννοια της άρνησης του χρέους.
Ένα μικρό διάλειμμα από τα τεχνικά θέματα. Προφανώς έχουν υπάρξει πολλά αισχρά ή επαχθή χρέη στην ιστορία του πολιτισμού. Ο Σόλων ανέτρεψε το «εσωτερικό» αισχρό χρέος με τα σεισάχθεια. Ο Σαίκσπηρ, στον «Έμπορο της Βενετίας» περιγράφει ένα τέτοιο αισχρό χρέος. Μόνο που ο μέγας δραματογράφος αντέστρεψε τους όρους. Την άρνηση του χρέους την είχαν πρώτοι εφεύρει η βασιλείς της Ευρώπης έναντι των Εβραίων δανειστών τους οι οποίοι χρηματοδοτούσαν τους πολέμους τους. Ο προσφιλής τρόπος άρνησης του χρέους ήταν τότε ένα χριστιανικό πογκρόμ για την δόξα του Χριστού και την Αγίαν του Πίστην. Έτσι και οι Εβραίοι αργά ή γρήγορα κάποιους άλλους θα περνούσαν δια στόματος ρομφαίας και έτυχε να είναι οι Παλαιστίνιοι. Μην ξεχνάμε ότι η Εκκλησία τότε απαγόρευε τον τόκο όπως το έκανε και το κάνει και τώρα ακόμη το Ισλάμ.
Οι πολιτείες του Μισισιπή του Άρκανσας της Φλόριντας του Μίσιγκαν και της Λουϊζιάνας αρνήθηκαν το 1840 της πληρωμή του χρέους τους. Από τότε μέχρι το 1988 όπου και πτώχευσε η Ένωση για τις απαιτήσεις των κατόχων ξένων ομολογιών του Λονδίνου, υπήρχε αυτή η διένεξη. Οι πολιτείες βέβαια ως μέλη των ΗΠΑ δεν ήταν απαραίτητο να δανειστούν από το εξωτερικό. Πάντως όποτε η πολιτεία του Μισισιπή δανείστηκε ποτέ δεν της προσέφεραν δάνειο από το Λονδίνο.
Στις ΗΠΑ η έννοια και η πρακτική της άρνησης του χρέους είναι θέση των όσων δεν πιστεύουν στο κράτος. Είναι θέση των όσων πιστεύουν ότι οι φόροι είναι κλοπή και το κράτος δεν επιτρέπεται να δανείζεται. Παραθέτω ένα απόσπασμα θιασώτη της άρνησης του χρέους:
«Είναι ειρωνικό ότι ο Μόλντιν (αναλυτής ο οποίος πιστεύει ότι η Ελλάδα θα πρέπει να σταματήσει τις πληρωμές αλλά εντός του ευρώ και να επαναδιαπραγματευθεί το χρέος της) δεν υποστηρίζει [την άρνηση του χρέους] μια και ό ίδιος λέει ότι είναι οπαδός του φον Μίζες, του Χάγιεκ και του Ροθμπαρντ. Από αυτούς όλοι θα είχαν εξεγερθεί με την προοπτική της συνέχειας αυτής της απάτης στην Αθήνα. Ο Ροθμπαρντ ειδικότερα υποστήριζε την άρνηση του δημόσιου χρέους, διότι υπηρετεί τα συμφέροντα των πολιτικών και ιδιαίτερα συμφέροντα εις βάρος της κοινωνίας γενικότερα. Είναι προς το συμφέρον των πολιτών η κυβέρνησή τους να αρνηθεί το χρέος το οποίο συγκέντρωσε στο όνομά τους. Οι πολιτικοί χρεώνονται για να το ξοδέψουν πέρα από ότι είναι φρόνιμο ή ηθικό, για να αγοράσουν ψήφους, κυρίως ψήφους των συνδικάτων. Αυτή είναι η περίπτωση της Ελλάδος όπου επαναλαμβανόμενες απεργίες από καθηγητές, λιμενεργάτες, αγρότες και άλλους απαντήθηκαν με μεγαλύτερες αμοιβές και παροχές. Αυτό το σύστημα είναι μια απάτη και κλέβει τα χρήματα των φορολογουμένων. Γιατί πρέπει να αρπάζονται κέρδη γενεών (μην κάνετε λάθος η φορολογία είναι κλοπή, είναι η αρπαγή περιουσίας υπό τον φόβο της βίας) για να συνεχίζουν να υποστηρίζουν εγκληματίες πολιτικούς τραπεζίτες και συνδικαλιστές; Μια στάση πληρωμών θα κατέστρεφε την δυνατότητα της κυβέρνησης να δανειστεί και έτσι θα σταματούσε την απάτη. Οι πολιτικοί δεν θα μπορούσαν να προσφέρουν κάτι για το τίποτα: αν ήθελαν να αυξήσουν τους μισθούς θα έπρεπε να αυξήσουν τους φόρους την ίδια ώρα αντί να το αφήσουν για κάποτε στο μέλλον μετά τις επόμενες εκλογές. Ναι, η στάση πληρωμών θα πείραζε μερικούς, τους ομολογιούχους. Μπα, είναι απόλυτα δίκαιο εφόσον τα Ελληνικά και τα Ισπανικά και τα Ιταλικά και τα Πορτογαλικά ομόλογα και τα Ιρλανδικά έχουν μεγαλύτερες αποδόσεις από τα Γερμανικά ή τα Ελβετικά. Αυτοί οι επενδυτές πήραν ένα ρίσκο όπως και εκείνοι οι οποίοι αγόρασαν παράγωγα για την στάση πληρωμών για τέτοια χρέη. Τους πρέπει να χάσουν λεφτά και μάλιστα περισσότερο αυτοί οι οποίοι αγόρασαν παράγωγα για την ασφάλιση του κινδύνου. Στην πραγματικότητα, όπως το ξεκαθαρίζει ο Ροθμπαρντ, οι πιστωτές είναι μέρος της ληστείας, ένοχοι για αποδοχή προϊόντων κλοπής. Βαρέθηκα να ακούω ανοησίες ότι αν οι τράπεζες και οι επενδυτές χάσουν τα λεφτά τους θα έρθει το τέλος του κόσμου. Αυτό είναι ένα παραμύθι το οποίο ταΐζουν σε ένα ευκολόπιστο και αδαές κοινό ώστε να δικαιολογήσουν την μεταφορά της περιουσίας [του κοινού] στις πιο ισχυρές τράπεζες. Ποιο είναι το τέλος του κόσμου; Ο Πόλεμος….Μια κρίση τραπεζών; Αυτό δεν είναι τίποτα…παραγωγικά μέσα αλλάζουν χέρια, αυτό είναι όλο. Δεν χρειάζεται κανείς να πεινάσει, και η ανεργία μπορεί να είναι σύντομη, εκτός αν η γραμμή της κυβέρνησης, εμποδίζει τις απαραίτητες στάσεις πληρωμών ώστε να μεταφερθούν πάγια στοιχεία σε παραγωγική ιδιοκτησία, Με το να μεταφέρουν τις ζημίες στο κοινό, τότε το κεφάλαιο σπαταλιέται, παραγωγικά μέσα μένουν άεργα και χάνονται δουλειές».[4]
Από την άλλη μεριά ο Αυστραλός οικονομολόγος Keen, λέει: «Πρέπει να διαγράψουμε το χρέος, να πτωχεύσουμε τις τράπεζες, να εθνικοποιήσουμε το χρηματοπιστωτικό σύστημα και να αρχίσουμε ξανά από την αρχή. Χρειαζόμαστε ένα Ιωβηλαίο του εικοστού πρώτου αιώνα. [οδηγούμεθα] σε μια ατελείωτη ύφεση εκτός αν απαρνηθούμε το χρέος, το οποίο δεν έπρεπε να έχει παραχωρηθεί από την αρχή. (να μια σημαντική παρατήρηση, δεν έπρεπε να δοθούν ποτέ τόσα δανεικά). Εάν διατηρήσουμε τον παρασιτικό τραπεζικό τομέα ζωντανό, η οικονομία πεθαίνει. Πρέπει να σκοτώσουμε τα παράσιτα και να δώσουμε την ευκαιρία στην πραγματική οικονομία να αναπτυχθεί ξανά και να σταματήσουμε τους χρηματιστές [απατεώνες] να ξανακάνουν το ίδιο το οποίο έκαναν ξανά». Ο Keen είναι ένας κλασσικός Πλατωνιστής, ένας αναθεωρητής ο οποίος θέλει να καθαρίσει την επιφάνεια και να αρχίσει από την αρχή.
Υπάρχει και μια άλλη άποψη για το θέμα της άρνησης του χρέους η οποία σημειώνεται από το οικολογικό κίνημα. «Επίσης πολλοί ιδεαλιστές αλλά όχι λιγότερο άνθρωποι με κοινή λογική αισθάνονται την ευκαιρία να αρνηθούμε την μη-διατηρήσιμη ανάπτυξη. Αυτό που φαίνεται το πιο εύσπλαχνο σύστημα (αναφέρεται στο μοντέλο Κέυνς και στην πλήρη απασχόληση) μπορεί να δημιουργήσει στο τέλος βαθύτερη εξάρτηση σε ένα άκαρδο σύστημα και αυτό το οποίο φαίνεται σκληρό και φοβερό μπορεί να ανοίξει το δρόμο για μια πιο μικρή οικονομία και έναν περισσότερο ευχάριστο κόσμο.. τα κράτη έθνη είναι σημαντικά πιόνια στο παιγνίδι δύναμης και οικονομικής διαρπαγής του μοντέρνου κόσμου. Χωρίς αυτά δεν θα μπορούσαν να γίνουν αντικείμενα εκμετάλλευσης και ελέγχου οι άνθρωποι και οι φυσικοί πόροι…χρειαζόμαστε οικολόγους και όχι οικονομολόγους». [5]
Βλέπουμε λοιπόν ότι το θέμα της άρνησης του χρέους συζητείται και από τους κλασσικούς φιλελεύθερους, και από τους ριζοσπάστες, πώς να τους ονομάσω; (δημοκράτες σοσιαλιστές ίσως) και από τους οικολόγους με την άποψη της απo-ανάπτυξης (de-growth) (Latouche).
Οι πρώτοι δεν θέλουν να βλέπουν δημόσιο χρέος για κανέναν λόγο. Οι δεύτεροι θέλουν να το απαρνηθούν αλλά τι θα κάνουν στη συνέχεια; Θα δημιουργήσουν δημόσιο χρέος με εσωτερικό δανεισμό ή θα δανείζονται από το εξωτερικό με έντιμο και λελογισμένο τρόπο; Οι τρίτοι θέλουν την καταστροφής της οικονομικής μεγαμηχανής (όρος του Mumford που τον ετυμολογούσε και στις πόλεις τις οποίες εξοβελίζει κάθε συνεπής οικολογική άποψη), του έθνους -κράτους, επιζητούν απο-ανάπτυξη (de-growth) και οικονομία προσαρμοσμένη στο περιβάλλον και τους περιορισμένους φυσικούς πόρους.
Οι στόχοι και τα κίνητρα μιας τέτοιας αναθεωρητικής κίνησης είναι πολλοί και αντιφατικοί. Δημιουργούνται εύλογα ερωτήματα για το που στοχεύουν τέτοιες προτάσεις και εμείς θα πρέπει να συζητήσουμε όλες τις απόψεις. Όλες έχουν την αξία τους, τα υπέρ και τα κατά. Η πρόταση του Κeen είναι προφανώς αυτή που βρίσκεται πάνω στο τραπέζι ως κίνηση με Ελληνική χροιά.
Φτάνοντας στο 2000 υπήρξε η ιδέα του λεγομένου «Ιωβηλαίου» του χρέους το οποίο κηρύχθηκε από την οργάνωση Χριστιανική Βοήθεια εκ μέρους της Καθολικής Εκκλησίας το οποίο επικεντρωνόταν στις χώρες του τρίτου κόσμου. Πράγματι, για τις χώρες του τρίτου κόσμου, όπου τα δάνεια είχαν συναφθεί από δικτάτορες, ή είχαν διοχετευθεί στο εξωτερικό από διεφθαρμένες ελίτ, η άρνηση του χρέους ήταν μια οικονομική επιταγή για να μπορέσουν οι χώρες αυτές να επιβιώσουν αλλά ήταν κυρίως και μια ηθική επιταγή. Το 2007 δημοσιεύτηκε η μελέτη του ΟΗΕ για το πρόβλημα των αισχρών δανείων η οποία ανέλυε την νομική βάση της διαπραγμάτευσης ενός τέτοιου θέματος.[6]
Πως θα θέσει μια νέα Ελληνική κυβέρνηση την άρνηση του χρέους; Ως χρέος μιας πρώην παράνομης κυβέρνησης ή ως χρέος το οποίο δεν χρησιμοποιήθηκε επ' ωφελεία του λαού; Το πρώτο δεν μπορεί να τεθεί, εφόσον υπήρχε δημοκρατική κυβέρνηση τα τελευταία 36 χρόνια. Το δεύτερο θα ήταν ενδιαφέρον και θα είχε αντικείμενο. Το πρόβλημα είναι ότι υπάρχει νομική θεωρία για debt repudiation προερχόμενη από νομολογία και τις θέσεις Σακ, αλλά δεν υπάρχει ακόμη η νομική έννοια του όρου. Δεν έχει ακόμη γίνει καθαρό στην νομική επιστήμη σε τι αναφέρεται το επαχθές ή αισχρό χρέος όπως είναι ξεκάθαρη η έννοια του διαζυγίου, του δανείου, της κλοπής, της ιδιοκτησίας. Η μονομερής άρνηση του χρέους δεν λύνει το πρόβλημα την εξαφάνισης του 85% του χρέους, μια και συμφωνούμε ότι το 15% ανήκει σε ταμεία τα οποία είναι ηθικό να πληρωθούν. (Αυτό ενέχει άλλα νομικά προβλήματα αλλά ας μην μεμψιμοιρούμε για αυτά).
Στο δημόσιο διεθνές δίκαιο είναι αποδεκτό ότι τα κράτη έχουν συνέχεια ασχέτων κυβερνήσεων ή πολιτικών συστημάτων. Μέχρι στιγμής η οποιαδήποτε άλλη νομική προσφυγή για το θέμα της άρνησης του χρέους με βάση την μη αναγνώριση κυβερνήσεων θα είναι θέμα νομικής διένεξης.
Διατυπώνεται η άποψη: «Κατά τη γνώμη μου η ανάδειξη μιας ριζικά διαφορετικής διακυβέρνησης του τόπου προϋποθέτει το κόψιμο της «συνέχειας του κράτους» , δηλαδή τη νομικοπολιτική αποσύνδεσή της με τις προκάτοχες κυβερνήσεις και το πολιτικό σύστημα που τις στήριζε. Δεν μπορεί να υπάρξει φιλολαϊκή κυβέρνηση που σέβεται και προασπίζει τα αληθινά συμφέροντα της χώρας, αν δεν κόψει τον ομφάλιο λώρο με όλο το προηγούμενο καθεστώς».
Αν αυτό είναι μια απάντηση, έστω έμμεση, για την νομική θεμελίωση του χρέους μας ως επαχθούς ή αισχρού, τότε εδώ υπάρχει ένα θέμα το οποίο χρήζει συζήτησης. Θα προχωρήσουμε σε διαφορετικό πολίτευμα ή σε διαφορετική εφαρμογή του νυν υπάρχοντος. Τι ακριβώς σημαίνει το «κόψιμο της «συνέχειας του κράτους»»; Μπορεί να υπάρξει πολιτική αποσύνδεση με ένα νέο πολίτευμα, αλλά νομική αποσύνδεση από την συνέχεια του κράτους δεν μπορεί να στοιχειοθετηθεί όπως είδαμε πιο πάνω. Εκτός αν μιλάμε για την κατάλυση του Ελληνικού κράτους και την αντικατάστασή του από τί; Δεν πιστεύω ότι κάτι τέτοιο υπονοείται από κανέναν. Θα πρέπει το θέμα να αναλυθεί έτσι ώστε να ξέρουμε σε ποια βάση αρνούμεθα το χρέος και πιο υποκείμενο αποτελεί συνέχεια του παλαιού και απορριφθέντος. Όλα αυτά είναι σοβαρά ζητήματα προς συζήτηση
Ούτε η μονομερής έξοδος από ευρώ έχει νομική ισχύ. Μια νέα ελληνική κυβέρνηση έστω και αν διαρρήξει μονομερώς τις νομικές δεσμεύσεις των προηγουμένων κυβερνήσεων αυτό δεν συνεπάγεται την αυτόματη νομική θεμελίωση αυτής της μονομερούς κίνησης.[7] Παραθέτω την μελέτη σχετικά με αυτό το θέμα το οποίο όποιος συνομιλητής θέλει μπορεί να το ερευνήσει με νομικούς.7
Από την μελέτη μάλιστα για την Αμερικανική άρνηση του χρέους, της Κούβας συνάγεται ότι η άρνηση του χρέους βασίστηκε στο ότι το χρέος της Κούβας ήταν χρέος της Ισπανίας και άρα δεν μπορούσε να το οφείλει η Κούβα η οποία ανακηρύχτηκε ανεξάρτητο κράτος μετά την εισβολή των ΗΠΑ. Στην περίπτωση της Κόστα Ρίκα εμφαίνεται ότι η περίπτωση της χρήσης των δανειακών κεφαλαίων ήταν για την προσωπική χρήση του Προέδρου και όχι για το κράτος. Ο δικαστής Ταφτς, κλασσικός συντηρητικός, απεφάνθη ότι η Καναδική Τράπεζα η οποία είχε χορηγήσει το δάνειο δεν είχε δικαίωμα να εισπράξει το δάνειο για αυτόν το λόγο και όχι γιατί το καθεστώς ήταν δικτατορικό.[8]
Το τελευταίο επεισόδιο είναι η προσφυγή των ΗΠΑ για την άρνηση χρέους του Ιράκ, μετά την εισβολή των Αμερικανών. Η επιτροπή ακύρωσε ένα μεγάλο μέρος των χρεών του Ιράκ μια και οι χώρες οι οποίες χρηματοδότησαν το Ιράκ πιέστηκαν από τους Αμερικανούς να το απαλλάξουν από τα χρέη τα οποία είχαν συσσωρευτεί από τον Σαντάμ Χουσεΐν.[9] Γενικά, η πρόταση του αισχρού χρέους παίρνει την χροιά της καταγγελίας ενός δικτάτορα των χωρών του τρίτου κόσμου, περιγραφή η οποία εγείρει ηθικά προτάγματα και συμπάθεια για την αποδοχή της άρνησης του χρέους από το κοινή γνώμη η οποία πιέζει τους δανειστές προς την άποψη ότι τα δάνεια δεν χρησιμοποιήθηκαν για το λαό. Αλλά ούτε και αυτό σημείο δεν είναι εύκολο να γίνει αποδεκτό γιατί μπορεί όντως δάνεια ή μέρος δανείων να πήγαν για νοσοκομεία, δρόμους σχολεία, γέφυρες.[10] Στην περίπτωση της Ελλάδος το θέμα της άρνησης του χρέους δεν βλέπω πως μπορεί να θεμελιωθεί νομικά.
Μια επαναστατική κυβέρνηση η οποία θα θελήσει να δηλώσει την θέληση της να απελευθερωθεί από το αισχρό ή επαχθές δημόσιο χρέος και να προχωρήσει έχοντας καθαρίσει το τραπέζι και ξεκινώντας από την αρχή είναι μια αληθινή πολιτική αναγέννηση, ένας φοίνικας ο οποίος αναγεννιέται από τις στάχτες του, αλλά οι πιστωτές δεν θα δεχτούν μια τέτοια κίνηση ως νομικά βάσιμη. Ας υποθέσουμε όμως ότι γίνεται και εμείς αρνούμεθα τα χρέη και βέβαια αποχωρούμε από το ευρώ και εκδίδουμε το δικό μας νόμισμα. Τι μπορεί να συμβεί.
Κατηγορούμαι ότι λέω πως θα συμβούν σημεία και τέρατα. Θα συμβούν ή όχι; Η νέα κυβέρνηση θα προσπαθήσει να δανειστεί ή θα κάνει εσωτερικό δανεισμό; Θα ισοσκελίσει τον προϋπολογισμό; Θα μηδενίσει τα ελλείμματα; Δεν νομίζω ότι πιστεύει κανείς από εσάς ότι θα μπορέσουμε να δανειστούμε, και αν μπορέσουμε να δανειστούμε ότι θα το πετύχουμε με λογικά επιτόκια; Όλα αυτά χρειάζονται απαντήσεις για το τί θέλουμε να κάνουμε μετά την άρνηση χρέους. Για αυτόν το λόγο το ζήτημα δεν μπορεί να εξαντληθεί έτσι απλά.
Ο κύριος Καζάκης διατείνεται: «Πρώτον, η καταγγελία της σχέσης μας μπορεί και πρέπει να είναι μονομερής. Κι αυτό γιατί είναι αποδεδειγμένα ετεροβαρής, καταχρηστική σε βάρος της χώρας μας και θέτει ανεπίτρεπτους περιορισμούς στην άσκηση της εθνικής κυριαρχίας μας. Πολύ περισσότερο από τη στιγμή που η ΕΕ και η ευρωζώνη μας έχουν επιβάλλει ένα καθεστώς εποπτείας και κηδεμονίας που δεν προβλέπεται ούτε καν από τη συνθήκη της Λισαβόνας. Εδώ δεν μπορεί να σταθεί ούτε καν σαν επιχείρημα η αποδοχή από την κυβέρνηση της χώρας, μιας και δεν πήρε εντολή για να αποδεχτεί ούτε το μνημόνιο, ούτε την αποικιοκρατική δανειακή σύμβαση που μας επέβαλε η τρόικα. Και μόνο αυτά αρκούν για να αποχωρήσουμε μονομερώς από την ευρωζώνη χωρίς να ακολουθήσουμε καμιά προβλεπόμενη διαδικασία. Αρκεί να έχουμε μια κυβέρνηση που υπηρετεί στα αλήθεια το λαό και το συμφέρον της χώρας και όχι μια δράκα δωσίλογους όπως σήμερα». Νομίζω ότι η απάντηση αυτή έχει μια δόση υπερβολής. Από ποια σχέση θα αποχωρήσει κανείς μονομερώς; Από την ΕΕ, από το ευρώ, ή από το μνημόνιο; Κάθε μία από αυτές τις σχέσεις μας έχει διαφορετικά χαρακτηριστικά και επιδέχεται πολλαπλές ερμηνείες και επιχειρήματα, υπέρ ή κατά. Η αποχώρηση από το ευρώ σημαίνει και αποχώρηση και από την ΕΕ. Παρακαλώ διαβάστε με προσοχή την μελέτη του Φοίβου Αθανασίου, σημείωση 7. Πάντως το θέμα το έλυσε με το άρθρο του στο Ποντίκι 22/7/2010. Σε αυτό λέει: «όποιος νοιάζεται πραγματικά για την κατάσταση του λαού και της χώρας δεν μπορεί παρά να υιοθετήσει το αίτημα της αποδέσμευσης [από την ΕΕ]». Άρα η πρόταση γίνεται πιο συγκεκριμένη. Αποχώρηση από την ΕΕ, άρα και από το ευρώ, άρα και από τις συνθήκες τις σχετικές με την ΕΕ, τις χρηματοδοτήσεις της και την χρήση του ευρώ.
Στη συνέχεια της απαντήσεώς του λέει: «Σε μια τέτοια περίπτωση τι μπορούν να μας κάνουν; Τίποτε απολύτως. Οι φλυαρίες περί αγωγών εναντίον μας αποτελούν αποκυήματα φαντασίας και ανοησίας άνευ προηγουμένου. Πρώτα και κύρια γιατί μια τέτοια κίνηση της Ελλάδας θα έχει σοβαρό αντίχτυπο στο εσωτερικό των χωρών-μελών της ευρωζώνης. Δεν θα υπάρξει χώρα στην ευρωζώνη όπου δεν θα τεθεί εκ των πραγμάτων θέμα παραμονής της στο ευρώ. Ειδικά στις χώρες του Νότου. Όχι μόνο γιατί θα το θέτουν οι ίδιοι οι λαοί, που σήμερα παρά το γεγονός ότι καταγράφουν σε όλες τις σφυγμομετρήσεις την αντίθεσή τους με το ευρώ δεν έχουν θέσει θέμα εξόδου, αλλά γιατί οι ίδιες οι εξελίξεις θα το επιβάλουν. Μια αποχώρηση της Ελλάδας από το ευρώ θα επιταχύνει δραματικά τις διαδικασίες διάλυσης που ενυπάρχουν και εκδηλώνονται ήδη στην ευρωζώνη. Κι αυτό είναι προς όφελος όχι μόνο του λαού μας, αλλά και των άλλων λαών που βρίσκονται φυλακισμένοι στην ευρωζώνη. Όποιος νομίζει, ειδικά στις σημερινές συνθήκες βαθύτατης κρίσης του ευρώ, ότι η αποχώρηση της Ελλάδας με τους όρους που θα επιβάλει ο λαός της, θα γίνει αναίμακτα για την ευρωζώνη, τότε χρειάζεται ταχύτατα αποτοξίνωση από τις δόσεις ηλιθιότητας που διοχετεύει η κυρίαρχη προπαγάνδα».
Δεν υπάρχει μέθοδος αποτοξίνωσης από την ηλιθιότητα γιατί η ηλιθιότητα είναι εγγενής σολιψισμός. Η προπαγάνδα πάλι είναι μια μέθοδος να παραπλανάς, όχι τους εγγενείς ηλίθιους, αλλά τα ώτα των ακουόντων, όταν είναι ευεπίφορα προς το μήνυμα ή/και όταν απαγορεύεται να ακούγεται οποιαδήποτε άλλη γνώμη.
Μήπως υπολόγισε κανείς από εμάς τι θα γίνει αν οι άλλοι λαοί δεν αντιδράσουν έτσι; Αυτό μου θυμίζει λίγο το δόγμα του élan vital του Γαλλικού στρατού το 1914. Η ψυχή μετράει, αλλά τα κανόνια σκότωναν. Αν ξεμείνουμε από κανόνια, δηλαδή από τους άλλους λαούς, που θα πάμε;
Πάντως, από την ιστορία οκτακοσίων ετών χρεών πτωχεύσεων και αρνήσεων χρέους, ένα έργο των Reinhart και Rogoff, το συμπέρασμα είναι ότι πάρα πολλά κράτη χρεώθηκαν και πτώχευσαν. Άλλα αρνήθηκαν το χρέος με διάφορους τρόπους, αλλά όλα αυτά τα κράτη ξαναχρεώθηκαν. Ένα άλλο χρήσιμο συμπέρασμα από αυτήν την έρευνα είναι ότι μια μεγάλη προσφορά δανειακού χρήματος προηγείται πάντα των πτωχεύσεων. Αυτό είναι μια σημαντική παρατήρηση από την μελέτη των στοιχείων. Πράγματι, το Ελληνικό δημόσιο χρέος πέραν της δικής μας απίστευτης κακοδιαχείρισης και ληστείας διαφόρων ομάδων ήταν ένα χρέος το οποίο δημιουργήθηκε από την προσφορά φτηνού χρήματος από τις τράπεζες, δανειακό χρήμα το οποίο έθρεψε τη ζήτηση και όχι τις επενδύσεις στην παραγωγή. Οι τράπεζες είναι συνένοχες σε αυτήν την διαδικασία υπερπροσφοράς φτηνού χρήματος το οποίο, δημόσιο και ιδιώτες δανείστηκαν αφειδώς και κατέληξαν σε αυτό το απίστευτο κατρακύλισμα. Σε αυτή την περίπτωση ο τραπεζίτης επιβεβαιώνει την εικόνα του ανθρώπου ο οποίος σου δανείζει μια ομπρέλα με ήλιο και στην ζητάει πίσω όταν βρέχει. Οι τράπεζες έπρεπε να αφεθούν να πτωχεύσουν και κάποιες να κρατικοποιηθούν. Αυτό το έχει γράψει ακόμη και η ορθοδοξία της φιλελεύθερης οικονομίας οι Financial Times. Όσες έκαναν σωστά την δουλειά τους θα επιζούσαν για να συνεχίσουν την λειτουργία τους. Αντ' αυτού σώθηκαν αποτυχημένοι τραπεζίτες με τα δικά μας λεφτά, τα λεφτά των φορολογουμένων και τώρα μας ζητάνε πίσω τα δανεικά με τον πιο ανορθόδοξο οικονομικά τρόπο την ανεργία και την αποεπένδυση. Οι τράπεζες πρέπει να τιμωρηθούν για την μωρία τους και ταυτόχρονα για την πανουργία τους, Για αυτό τον λόγο πρέπει να χάσουν και αυτές μέρος από όσα με τόσο άθλιο τρόπο πέταξαν ως δόλωμα στους πολιτικούς και τους ιδιώτες.
Θα προσπαθήσω μετά από τα προηγούμενα να παρουσιάσω το θέμα της επαναδιαπραγμάτευσης του χρέους, ως μέρος μιας πραγματικής αντίδρασης απέναντι σε ό,τι έγινε από τις τράπεζες και ως μία πιθανή και ουσιαστική οικονομική διέξοδο από την ασφυξία του δημοσιονομικού χρέους.
Αναδιαπραγμάτευση του χρέους. Τα δύο βασικά μέρη για αυτήν την διαδικασία είναι το Παρίσι και το Λονδίνο. Στο πρώτο διαπραγματεύονται τα χρέη κρατών προς κράτη, στο δεύτερο γίνεται η διαπραγμάτευση κρατών με τράπεζες και ιδιώτες ομολογιούχους. Πρόσφατα η Γερμανία βρίσκεται στην διαδικασία δημιουργίας του Κλαμπ του Βερολίνου. Είναι το σημείο της διαπραγμάτευσης χρεών μεταξύ χωρών του ευρώ. Είναι ο θεσμός ο οποίος θα διαπραγματεύεται τις πιθανές πτωχεύσεις κρατών μελών του Ευρώ όπως η Ελλάδα.
Θα ζητήσω να με συγχωρέσετε γιατί παραθέτω παρακάτω το κείμενο το οποίο δημοσιεύτηκε στο Spiegel χωρίς να το έχω μεταφράσει, όπως κα άλλα κείμενα σε αυτήν την παρουσίαση.
Creating Order in the Euro Zone
Merkel's Rules for Bankruptcy
By Christian Reiermann
REUTERS
Fearing a lasting burden on taxpayers, the German government is preparing a set of insolvency rules for countries in the euro zone. It would require private investors to bear some of the financial burden and force the affected countries to give up some sovereignty. The plan is guaranteed to meet with resistance.
As a physicist and an avowed admirer of the Swabian housewife, German Chancellor Angela Merkel, leader of the center-right Christian Democrats (CDU), is seeking to establish binding rules in the midst of the chaos of financial and monetary crises. Her desire for order was reinforced recently when the prospect of Greece collapsing under a mountain of debt triggered turmoil in the European Monetary Union.
The first national bankruptcy on European soil in decades was only prevented because the remaining countries in the euro zone came to the aid of their faltering fellow member with billions in loans and loan guarantees. The chancellor, determined not to allow the Greek debacle to be repeated elsewhere, proposed the establishment of a procedure to ensure "orderly national bankruptcies." The German chancellor hoped that the plan would create "an important incentive for the euro-zone members to keep their budgets under control."
Finance Minister Wolfgang Schäuble, in complete agreement with Merkel, said: "We have to think about how, in an extreme situation, member states could become insolvent in an orderly fashion without threatening the euro zone as a whole."
Averting Future Problems
The two politicians have taken on a formidable task. They sense that the future of the euro is anything but certain, despite the recently approved €750 billion ($945 billion) European rescue package. In approving the emergency measure, all of those involved, including Merkel, French President Nicolas Sarkozy, European Commission President José Manuel Barroso and Greek Prime Minister Georgios Papandreou, are merely buying time, which they must utilize to work off deficits. This is especially true when it comes to Greece, which will have to restructure its budget by the time all of the bailout packages expire in 2013, but even more so for the euro zone as a whole.
To avert future problems, the Germans have asked their experts to assemble a package of reforms that could stabilize the construct of the European Monetary Union in important ways — if, that is, the partner countries play along. And even then, it cannot be ruled out that some countries could go bankrupt in the future.
The effort is necessary, because important safety measures to protect the common currency are not working. The Stability and Growth Pact, which was intended to nip excessive government borrowing in the bud, proved to be largely worthless. Some of the monetary union's ironclad principles were ignored, including a rule that prohibits member states from coming to the aid of others in financial difficulties. It was only with political tricks of questionable legitimacy that the euro-zone countries managed to ward off the crisis in the short term, but by no means has it been overcome. German taxpayers, in particular, could face enormous burdens if the current measures fail. Under the provisions of the bailout package, Germany has pledged up to €170 billion.
With her plans for orderly national bankruptcies, Merkel intends to eliminate these vulnerabilities within the monetary union. She hopes to install a procedure under which a bankrupt country could be restructured in the future. She also wants to prevent the rescue program from becoming a permanent fixture in the future and, as a result, a chronic threat to the German federal budget.
Sharing the Burden
Despite the urgency of the problem, the German government must take a cautious approach. The chancellor is worried that her deliberations could be seen as a vote of no confidence in the European bailout package, which is why she is treating the plans with such secrecy. Less than a dozen experts from various parts of the government are even familiar with the matter.
Her goal is to structure the plans as a further development of, rather than an alternative to the bailout package. Work on the project has already made a lot of progress. A concept based on preliminary work carried out by the Finance and Justice Ministries is already being circulated at the Chancellery.
If the plans are implemented, banks and investors will not be the only ones bearing the burden when countries in the euro zone encounter financial difficulties. The debt-ridden countries themselves will also have to make substantial sacrifices, and their governments will cede some of their power. The experts propose a two-step procedure. In describing the goals of this approach, Schäuble says: "Whenever a company files for bankruptcy, the creditors must relinquish a portion of their claims. The same should apply in cases of national bankruptcy."
The reformers expect the plan to have a deterrent effect, both for lenders and borrowers. If banks and private investors must anticipate that they may not recoup all of their investment, they will be more cautious about lending money to certain countries.
Those countries, in turn, will be forced to preserve their credit ratings if they hope to continue borrowing. The goal of the German government experts developing the plan is to straighten out a situation gone haywire in the midst of enthusiasm over the bailout program. "The private sector should be involved in the procedure, so that taxpayers are not the only ones bearing the financial burdens," the plan reads. "The bondholder receives a risk premium through the coupon, so it should also have to bear this risk."
Aggravating the Crisis?
But is this feasible? In a situation in which a euro-zone country can no longer service its debts, the government experts propose a "tailored combination of maturity extension and a suitable reduction of the face value or interest rate" of the bonds in question. In other words, creditors receive less money than they are entitled to, and they have to wait longer for it, a process experts refer to as a "haircut."
The debtor country derives most of the benefit. Its financial burden declines, so that the government no longer has to incur new debts to pay off the old ones. This reduces the burden on government budgets, because the country can only borrow new funds by offering its lenders a higher risk premium. Because it blasts new holes into the government budget, this crisis surcharge can also aggravate the crisis.
But the creditors should also receive an incentive to accommodate a debtor nation. In return for waiving their claims, they are guaranteed a residual value of the bond, which would be no more than half its face value. The benefit to them is that they do not have to write off the entire bond. The debtor nation must pay a guarantee fee, which means that it also carries a portion of the burden.
Because less than half of debts are usually forgiven in a haircut procedure, the bankrupt countries are left with an "original country risk." This residual amount functions as a signal, because the country's own bonds are still being traded. If this credit rating declines interest rates rise, and if it rises interest rates decline. In other words, investors, governments and bailout organizations are consistently aware of the market's assessment of the situation.
1
Part 2: Berlin Club as 'International Guarantor'
A newly established Berlin Club would serve as the "international guarantor." The German government experts see this organization as an "apolitical and legally independent entity."
The plans build on existing institutions involved in international debt settlement. While the Paris Club regulates debt restructuring among nations, the London Club specializes in liabilities between banks and countries.
The German government hopes to bridge a gap with its proposal. The Berlin Club would concentrate on government bonds and the associated derivative securities. The members of the club could be recruited from within the G-20 group of industrial and emerging nations. Another possibility would be to establish the club within the framework of the euro zone.
The International Monetary Fund (IMF) would be involved in the debt refinancing from the outset. The German experts see the IMF playing a key role. If representatives of the Washington-based organization determine that debt forgiveness and restructuring have failed, then the second phase of the procedure kicks in.
It amounts to a complete refinancing. According to the concept, "this will require restrictions on sovereign discretionary powers." In other words, the government of the affected country would no longer be able to fully dispose of its own treasury.
Institutionalized Disempowerment
It would be replaced with "an individual or group of individuals familiar with the regional characteristics of the debtor nation," which would safeguard the financial interests of the bankrupt country. The Berlin Club would have the authority to appoint these individuals.
The concept toughens the stance, particularly toward creditors, but also toward the debt-ridden country. If it is implemented, it will amount to an institutionalized disempowerment of a debtor nation's government by the IMF and the new Berlin Club, at least in its final stage. This prospect alone could have a disciplining effect on overspending governments.
But the concepts would also represent an imposition on international donors. Until now, conventional bailout programs like the one devised for Greece have been based primarily on the notion that a cash-strapped government receives public funds from other countries, while private donors are not asked to waive their claims. To put it simply, taxpayers in countries with reasonably healthy government finances, particularly Germany, have taken the place of banks and private investors that have extricated themselves from ailing economies. This would no longer be the case in the future.
This is also the way the EU's and IMF's €750 billion rescue package works. The bailout funds provide the euro zone with planning security until 2013, but it is by no means certain that the crisis will have been resolved by then. Experts predict that by that time Greece will be burdened by a debt ratio of 150 percent of its gross domestic product. The country will have an enormous need for fresh loans, but the difficulties it faces in getting those loans will probably be just as great. This suggests that the country could quite possibly stumble from one bailout program to the next.
Resistance Guaranteed
It is also completely unclear as to if, when and to what extent the new concept could even be implemented. Regardless of whether the government introduces its plans at the G-20 level or within the task force headed by European Council President Herman Van Rompuy, resistance is guaranteed.
Countries immediately or potentially threatened by insolvency, like Greece, Portugal and Spain, will be up in arms against the proposals from Berlin. Why should they agree to rules that would make it easier for the remaining euro countries to deny them aid in an emergency?
But the German government is determined not to be the paymaster for Europe's debt transgressors in the long term. Officials at the Chancellery and Finance Ministry fear that otherwise the German public's support for the euro and the EU would be undermined.
In developing their scenarios, the government experts assume that other potential donor countries share their concerns. The governments of France, Finland and the Netherlands are likely to be just as interested in private creditors and debtor nations bearing a portion of the burden.
No Way Around Emergency Planning
The concept by no means sells itself. If the project were organized under the auspices of the EU, it would face a high hurdle: The European treaties would have to be amended to establish the Berlin Club, which would require the consent of each individual member. This is not a process governments are keen to repeat after the experiences of the Lisbon Treaty.
Nevertheless, there is no way around pushing ahead with emergency planning, because the situation could come to a head more quickly than anticipated. The aid for Greece is subject to the Papandreou government fulfilling the EU and IMF requirements. The Greek prime minister is full of good intentions, but his measures have been relatively ineffective so far. Although the government is raising taxes and even introducing new taxes, revenues have fallen short of expectations. Strikes, like the one that was staged last Thursday, are constantly paralyzing public life and the economy.
In other words, it is quite possible that Greece will not fulfill the conditions and thus will receive no aid from the European fund. This could lead to a consequence that European leaders have been trying to prevent at all costs: a total national bankruptcy. And, if the reform package has not been implemented by then, it could end up being anything but an orderly process.
Η σύνοψη του παραπάνω άρθρου είναι η εξής: Οι χώρες της ΕΕ δεν τήρησαν το σύμφωνο σταθερότητας (3% έλλειμμα και 60% λόγο ΑΕΠ προς δημόσιο χρέος). Όλες παρασπόνδησαν με τον ένα ή με τον άλλο τρόπο. Η Γαλλία γιατί ήταν μεγάλη, ή Ελλάδα και η Ιταλία γιατί μαγείρεψαν τα βιβλία. Η Γερμανία μπροστά στο πρόβλημα Ελλάδα, Πορτογαλία, Ισπανία, δεν θέλει να συνεχίσει να είναι ο χρηματοδότης χωρών με προβλήματα ρευστότητας ή και σε κατάσταση πτώχευσης. Θέλει να διαμορφώσει ένα κλαμπ το οποίο θα αναλάβει σε περίπτωση στάσης πληρωμών μια αναδιάρθρωση με κούρεμα έως 50% αλλά και με βαριές ποινές για τα κράτη τα οποία έχουν υποπέσει σε αυτά τα παραπτώματα. Το κλαμπ αυτό θα γίνει είτε με την συμμετοχή του ΔΝΤ και χωρών του G-20 ή με μέλη της Ευρωζώνης. Αυτό το οποίο διαφαίνεται είναι ότι το πακέτο των 110 ή των 750 δισεκατομμυρίων δεν είναι από μόνοι τους μηχανισμοί οι οποίοι μπορούν να διαφυλάξουν το μέλλον του ευρώ και των αγορών. Χρειάζεται λοιπόν ένας μηχανισμός ο οποίος θα διασώζει με αναδιαπραγμάτευση και κούρεμα αλλά και θα τιμωρεί με απώλεια εθνικής κυριαρχίας, στον οικονομικό τομέα, τα κράτη τα οποία θα κηρύξουν στάση πληρωμών μετά από διάσωση και αναδιαπραγμάτευση. Το σχέδιο αυτό θα συναντήσει μεγάλες αντιδράσεις διότι αναιρεί την εθνική κυριαρχία των κρατών μελών στον τομέα της οικονομίας. Στην ουσία αναγκάζει τα μέλη της ευρωζώνης και κατ' επέκταση της ΕΕ να μεταμορφωθούν σε μικρές Γερμανίες. Εδώ μπορεί να κάνει κάποιος πολλές ιστορικές αναδρομές, αλλά ας το αφήσουμε αυτό για μια άλλη παρέμβαση για την ΕΕ και το ευρώ.
Οι πτωχεύσεις μπορούν να οδηγήσουν σε διάφορά είδη αναδιαρθρώσεων τα οποία είναι δυνατόν να δεχτούν οι πιστωτές. Η υπόθεση της αναδιαπραγμάτευσης του χρέους δεν είναι καθόλου εύκολη υπόθεση. Κατά μέσον όρο η διαδικασία αυτή για χώρες του τρίτου κόσμου διαρκούν 7.5 χρόνια[11]. Και το πιο σημαντικό στοιχείο σε μια αναδιαπραγμάτευση είναι ο χρόνος. Μακρόσυρτες διαδικασίες έστω και με «κούρεμα» στο τέλος καταλήγουν ίσως και σε υψηλότερα χρέη. Προφανώς, οι υποστηρικτές της άρνησης του χρέους θα πουν ότι είμαι ανόητος όταν γράφω τέτοια πράγματα γιατί υπονομεύω τη θέση μου. Όμως, ή προσπάθεια την οποίαν κάνω είναι να σας δώσω μια συνολική εικόνα για το τι πραγματικά συμβαίνει και ποιες είναι οι πραγματικές πιθανότητες για κάθε λύση. Ζούμε σε έναν δύσκολο και πολύπλοκο κόσμο. Καμία λύση για την πατρίδα δεν είναι εύκολη. Μην περιμένετε από εμένα να σας πω ότι υπάρχουν εύκολες λύσεις. Δυστυχώς, παρόλο που η Anne Krueger, υψηλόβαθμο στέλεχος του ΔΝΤ από το 2001 έχει προσπαθήσει να δημιουργήσει ένα διεθνές όργανο για την αντιμετώπιση συστηματικά τις αναδιαπραγματεύσεις του δημοσίου χρέους, αυτό το σχέδιο δυστυχώς, δεν έχει προχωρήσει. Κατ' αρχάς ας δούμε μερικά στοιχεία για το τί εννοούμε με αναδιαπραγμάτευση.
Και εδώ παραθέτω, δυστυχώς, ένα κείμενο δίχως μετάφραση. Προσπαθώ να μεταφράσω μερικά μόνο σημεία του.
The PIIGS at the Center of the Global Sovereign Debt Crisis
Greece, Portugal, Ireland, Spain and Italy, collectively referred as PIIGS, are a reflection of how the developed countries, the credibility of whom have been endorsed over the years by high credit ratings and low credit spreads, are turning out to be the epicenter of sovereign risk in Europe. Huge fiscal deficit and unimaginably high levels of public debt, dragged these nations to the verge of default when the markets refused to lend money at prevailing rates against their fragile fiscal situation and structurally decaying economies. Greece, the weakest of all, has effectively defaulted on its debt obligations when it approached EU/IMF for funds (see How the US Has Perfected the Use of Economic Imperialism Through the European Union!). The support extended by the European Union was primarily to contain the contagion effect (resulting from common currency as well huge inter-country claims) which would have done greater damage and would have cost more. However, the aid extended by EU and IMF is quite insufficient as it will solve only a fraction of the liquidity problem, and even then for a short term, while the major solvency and liquidity issues over the medium-to-long term remain. Thus, the only inevitable outcome which can bring sustainability to the public finances of these countries is the restructuring of their sovereign debt. (ως εκ τούτου το μόνο αναπόφευκτο αποτέλεσμα το οποίο μπορεί να επιφέρει την διατηρησιμότητα στα δημόσια οικονομικά αυτών των χωρών [PIIGS] είναι η αναδιάρθρωση του δημοσίου χρέους τους)
The Sovereign Debt Restructuring
Sovereign debt restructuring can be done either by taking haircuts on the principal amounts or by extending the maturity of the debt. ( η αναδιάρθρωση του δημοσίου χρέους μπορεί να γίνει ή με «κούρεμα» στο κεφάλαιο ή με επιμήκυνση της πληρωμής του χρέους). While the latter will result in some losses to the creditors owing to resultant reduction in Net Present Value , the losses shall be significantly lower than in case of haircuts in the principal amount. However, in the case of PIIGS, this option will solve the liquidity side of the problem rather than solvency issues. In the following model, we have estimated the haircuts on the principal amounts that might be taken to bring the sovereign debt of PIIGS to a more sustainable levels. (στο ακόλουθο μοντέλο υπολογίσαμε τα «κουρέματα» στο κεφάλαιο τα οποία χρειάζονται για να φέρουν το δημόσιο χρέος των PIIGS σε πιο διατηρήσιμα επίπεδα)
The restructuring of the sovereign debt of PIIGS nations, especially Greece, is likely to occur owing to, either or both, of the following reasons
Government debt ratio (Government debt as % of GDP) is at unsustainably high levels
Government debt levels in excess of 100% of GDP are highly unsustainable owing to the the huge re-financing risk as well as the interest rate risk. Interest expense on such a high debt level is already a huge burden on the fiscal situation; an increase in interest rates can put more pressure on the public finances of the country. Further, the country runs the risk of failure to refinance or roll-over such high level of debt in the market .
PIIGS have been facing tough times meeting their debt obligations (interest expense and the principal repayment) owing to increasingly expanding spreads over the perceived safe haven rate of the German bund. The liquidity crunch (pre-EU/IMF bailout announcement) that they are witnessing in the market is owing to high risk perception build due to poor public finances situation (rising primary and fiscal deficits) as well as bleak economic outlook of these countries. Subscribers should reference:
o 
Greece Public Finances Projections
o Ireland public finances projections
o Spain public finances projections_033010
o UK Public Finances March 2010
o Italy public finances projection
While the IMF/EU package will be a short term liquidity relief over the next three years, after 2013 these countries will again turn to the credit markets to finance not only the scheduled bond obligations but also repay IMF and EU loans (reference What We Know About the Pan European Bailout Thus Far). Thus, restructuring of the debt might become inevitable for PIIGS countries specially those which have debt levels in excess of 100% of GDP. Out of the PIIGS countries, Greece and Italy already have government debt in excess of 100% of GDP while Ireland and Portugal are rapidly approaching those levels. Greece in particular has unsustainably high debt ratios which are estimated to spiral from 116% of GDP to 140-145% of GDP in 2013
Increase in government debt ratio (Government debt as % of GDP) is unsustainable
Increases in government debt ratios stem primarily from the "snowball effect" and the primary deficit. The snowball effect is the self-reinforcing effect of debt accumulation arising from the spread between the interest rate paid on public debt and the nominal growth rate of the national economy. If the average interest rate paid on existing public debt is higher than the nominal GDP growth rate, it will result in increase in government debt ratio (Government debt as % of GDP).
PIIGS are recording huge primary deficits, i.e, government expenditures (excluding interest expenditure) exceeding government revenues, which are leading to additional borrowing that then adds to the government debt levels – wash, rinse, repeat… This coupled with the snowball effect, which itself increased substantially due to negative nominal GDP growth and rising interest rates, has been contributing substantially to the increase in the government debt ratios of these countries. In the case of Greece, this effect has been extremely large owing to very high government debt, rising borrowing cost and the shrinking economy.
The BoomBustBlog Haircut Model[12]
Below is a live spreadsheet summary, currently updated by our analysts with new developments and refinements, that calculates the expected haircuts in several of the PIIGS members, followed by a much more comprehensive sheet for our professional subscribers.
Professional and Institutional subscribers may access this full model (which calculates each of the PIIGS members' estimated haircuts individually) online by clicking this link. You may click here to subscribe or upgrade to the professional/institutional level.
|
|
|
|
|
|
|
Haircut in 2012 so that Debt as % of GDP is 100%
|
30.5%
|
17.9%
|
1.6%
|
NA
|
NA
|
We estimated the haircuts on debt which will bring down the government debt ratio to 100% in 2012. Greece and Italy are expected to have government debt in excess of 100% of GDP in 2012 which might result in haircuts in principal amount to bring them at more sustainable level
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
Haircut in 2012 so that increase in the debt ratio is sustainable
|
43.1%
|
29.0%
|
26.1%
|
20.8%
|
34.6%
|
Change in government debt ratio results from snowball effect and primary balance. Snowball effect is a function of the government debt ratio, average interest rate and nominal GDP growth. A high government debt ratio and a substantial spread between the nominal GDP growth and the interest rates will lead to increase in snowball efftect.
Based on assumptions about nominal GDP growth, average interest rates and primary balance from 2013 till 2025, we computed the cumulative increase in government debt ratios till 2025 which is sum of cumulative snowball effect and cumulative primary balance from 2013 till 2015. We estimated the haircuts in debt in 2012 which will reduce the government debt ratio at the end of 2012 and also cumulative snowball effect over 2013-2025 so that the government debt ratio at the end of 2025 is equal to 80% of GDP
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
Estimated Haircut
|
43.1%
|
29.0%
|
26.1%
|
20.8%
|
34.6%
|
The maximum of the two estimates for haircuts is taken as the estimated haircut in the event of restructuring for each country.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
Owing to IMF seniority status, the share of IMF haircut is expected to be borne by other investors
|
4.1%
|
2.7%
|
2.5%
|
2.0%
|
3.3%
|
Since the loans provided by IMF are most likely to assume a seniority status over other creditors, we added the share of haircut on IMF loans to the haircut that creditors will take on their holdings.The share of haircut on IMF loans is based on the announced assistance by IMF to Greece which is used to estimate the government debt structure in 2013. The IMF assitance to other PIIGS is assumed to be in the same proportion.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
Haircut after the impact of IMF seniority status
|
47.1%
|
31.7%
|
28.6%
|
22.8%
|
37.8%
|
Estimated haircuts that might be taken in the event of restructuring of the government debt of PIIGS in 2012
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
Estimated government debt structure by 2013
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
|
Greece
|
Italy
|
Ireland
|
Spain
|
Portugal
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
IMF
|
30
|
178
|
16
|
85
|
15
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
EU loans
|
80
|
474
|
42
|
228
|
40
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
Investors
|
239
|
1417
|
125
|
680
|
119
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
Total government debt
|
349
|
2069
|
183
|
992
|
174
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
Break-up assuming the IMF and EU loans are offered in the same proportion
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
IMF
|
8.6%
|
8.6%
|
8.6%
|
8.6%
|
8.6%
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
EU loans
|
22.9%
|
22.9%
|
22.9%
|
22.9%
|
22.9%
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
Investors
|
68.5%
|
68.5%
|
68.5%
|
68.5%
|
68.5%
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
Government debt as % of GDP
|
Greece
|
Italy
|
Ireland
|
Spain
|
Portugal
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
2010
|
131.31%
|
118.57%
|
85.85%
|
66.53%
|
85.18%
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
2013
|
146.08%
|
122.48%
|
106.24%
|
85.72%
|
102.00%
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
2010
|
Greece
|
Italy
|
Ireland
|
Spain
|
Portugal
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
Snowball effect
|
11.87%
|
2.47%
|
6.06%
|
1.72%
|
2.64%
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
Primary deficit (surplus)
|
3.14%
|
0.90%
|
15.80%
|
9.61%
|
5.63%
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
Addition to government debt ratio
|
15.01%
|
3.37%
|
21.85%
|
11.33%
|
8.28%
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
2013
|
Greece
|
Italy
|
Ireland
|
Spain
|
Portugal
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
Snowball effect
|
3.42%
|
1.29%
|
1.53%
|
1.20%
|
3.11%
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
Primary deficit (surplus)
|
-1.30%
|
-0.65%
|
3.12%
|
3.67%
|
1.05%
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
Addition to government debt ratio
|
2.12%
|
0.64%
|
4.65%
|
4.87%
|
4.15%
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Δυστυχώς δεν έχω τον χρόνο να μεταφράσω ολόκληρο το κείμενο όπως και τις πολλές σελίδες βιβλιογραφίας την οποία σας παραθέτω. Όσοι θέλουν να προχωρήσουν την μελέτη ας το κάνουν από μόνοι τους. Ακόμα και οι ειδικοί ελπίζω να βοηθηθούν, κυρίως οι νομικοί. Η παραπάνω παρουσίαση είναι ενδιαφέρουσα γιατί προσφέρει με αναλυτικό τρόπο το «κούρεμα» για την Ελλάδα σε 47,1 το 2012 το οποίο είναι απαραίτητο για να διακοπεί το φαινόμενο της χιονοστιβάδας του δημοσίου χρέους. Αυτό υπολογίζει ο αναλυτής. Δεν τα θεωρώ θέσφατα και τα νούμερα μπορεί να αλλάξουν ανάλογα με τις συνθήκες οι οποίες θα διαμορφωθούν, είτε προς το καλύτερο, είτε προς το χειρότερο. Για να μην αποσιωπώ στοιχεία ο ανωτέρω αναλυτής θεωρεί επίσης ότι το ευρώ διαλύεται. Για το θέμα του Ευρώ θα μιλήσουμε όμως στην επόμενη παρέμβαση.
Καθώς όλοι γνωρίζετε η Ελληνική κυβέρνηση καθώς και η ΕΕ και το ΔΝΤ δεν θέλουν να ακούσουν για αναδιαπραγμάτευση.. .οι λόγοι είναι πολλοί. Μια αναδιαπραγμάτευση εν αταξία θα δημιουργήσει προβλήματα στην Ελλάδα (θέμα χρόνου) και στην ΕΕ (θέμα εμπιστοσύνης στο ευρώ). Ο Thomas Mayer διευθυντής οικονομολόγος της Deutsche Bank είπε πρόσφατα: «μόνον η μείωση του ελλείμματος δεν μπορεί να λύσει το πρόβλημα του χρέους…σχεδόν κανένας από όσους ξέρω δεν πιστεύουν ότι μπορεί να λυθεί δίχως αναδιαπραγμάτευση..». Ο C Buiter διευθυντής οικονομικών υπηρεσιών της Citicorp, στις 17/6/2010 σε ομιλία του είπε χαρακτηριστικά: «Οι Ευρωπαϊκές κυβερνήσεις καθυστερούν την αναπόφευκτη αναδιαπραγμάτευση του Ελληνικού χρέους γιατί είναι «δειλοί, στην ουσία τους είπε κατρουλήδες», γιατί δεν θέλουν να σώσουν τις τράπεζές τους…έχω νέα για αυτούς οι οποίοι έφτιαξαν αυτό το πρόγραμμα. Λογικά η στιγμή για να πτωχεύσει μια χώρα μονομερώς είναι η στιγμή που έχει μεγάλο χρέος και όχι έλλειμμα…αυτό πρέπει να γίνει στην αρχή του επομένου έτους με κούρεμα 30% ώστε η Ελλάδα να φτάσει σε ποσοστό 80% χρέους προς ΑΕΠ… αν πάει ως το 2012 το κούρεμα θα φτάσει στο 40%..(αυτό περίπου το οποίο λέει η παραπάνω ανάλυση που παρέθεσα)…ο χρόνος τον οποίον χρειάζονται είναι ο χρόνος για τις Ευρωπαϊκές τράπεζες Γερμανικές και Γαλλικές για να αυξήσουν τα κεφάλαια τους (το ίδιο ισχύει και για τις Ελληνικές οι οποίες έχουν μεγάλο αριθμό ομολόγων) ώστε να επιβιώσουν από το «κούρεμα» ή να αφαιρέσουν τα χρέη από τους ισολογισμούς τους…»
Ας πούμε όμως ότι όλα αυτά είναι λάθος. Αυτό το οποίο μένει είναι ότι η κυβέρνηση και άλλοι της ΕΕ και του ΔΝΤ δεν μιλάνε για αναδιαπραγμάτευση, μάλιστα παρουσιάζουν διάφορα επιχειρήματα και άλλοι μιλάνε και πολύ συγκεκριμένα διατυπώνοντας αντεπιχειρήματα. Εμείς δεν θέλουμε να παραμείνουμε υπόδουλοι ενός εξοντωτικού χρέους το οποίο δεν μπορεί να εξυπηρετηθεί χωρίς να υποφέρουμε και χωρίς λόγο για δεκαετίες.
Ερχόμαστε λοιπόν στο θέμα της αναδιαπραγμάτευσης με τάξη και οργάνωση. Στο κείμενο των Buchheit and Gulati, υπάρχει μια πλήρης νομική ανάλυση του θέματος.[13] Υπάρχουν και εδώ υπέρ και κατά, νομικά και κυρίως πολιτικά επιχειρήματα σε σχέση με την θέση της ΕΕ, του ευρώ και της αξιοπιστίας του νομίσματος. Παρόλα αυτά οι δύο νομικοί θεωρούν ότι μια τέτοια διαδικασία, εφόσον έχει πολιτικά αποφασιστεί μπορεί να τελειώσει μέσα σε έξη μήνες. Αυτό είναι κεφαλαιώδες, γιατί μια αναδιαπραγμάτευση ετών θα καταλήξει σε καταστροφή όπως είπα πάρα πάνω.
Προσπάθησα να παρουσιάσω το θέμα όσο πιο απλά γίνεται, αν και είναι σύνθετο και πολύπλοκο. Η πρώτη συνιστώσα της αναδιαπραγμάτευσης είναι η πολιτική βούληση η οποία είναι απαραίτητη προϋπόθεση για ένα τέτοιο εγχείρημα. Η δεύτερη συνιστώσα είναι ο τομέας των διαπραγματεύσεων οι οικονομολόγοι έχουν κάνει μελέτες και έχουν κατασκευάσει μοντέλα τα οποία χρησιμοποιούν θεωρία παιγνίων όπως το «δίλλημα του φυλακισμένου».[14] Προσπαθούν να αναλύσουν ποια θα ήταν η πιο κατάλληλη απόφαση για τους πιστωτές και τον δανειολήπτη σε μια διαπραγμάτευση. Πόση έκπτωση θα δεχτούν και πόση είναι απαραίτητη για τον δανειζόμενο να σταθεί οικονομικά στα πόδια του. Η τρίτη συνιστώσα σε μια αναδιαπραγμάτευση του χρέους είναι η νομική πλευρά. Αυτή η πλευρά είναι σημαντικότατη, γιατί το όλο θέμα βασίζεται στη νομοθεσία του κράτους χρεώστη και την διεθνή νομοθεσία περί ομολόγων τα οποία υπόκεινται σεσυλλογικές διαπραγματεύσεων, καθώς και στα νομικά πλαίσια της ΕΕ.
Η πολιτική βούληση σε κάθε περίπτωση είναι απαραίτητη προϋπόθεση και για την άρνηση του χρέους (όπως σωστά διατείνεται ο κ. Καζάκης) αλλά και για την αναδιαπραγμάτευση του. Η πρώτη περίπτωση θεωρώ ότι είναι νομικά αστήρικτη, και οικονομικά θα συνεισφέρει σε αρνητικές εξελίξεις. Πέραν αυτού δεν έχω καταλάβει ποια θα είναι η συνέχεια μετά την άρνηση χρέους στο θέμα δανεισμού ή μη. Από την μελέτη των Reinhart and Rogoff. Φαίνεται ότι κανείς δεν γλύτωσε τον επαναδανεισμό. Η δεύτερη λύση, η αναδιαπραγμάτευση είναι δύσκολη, αλλά νομίζω εφικτή. Στην ερώτηση γιατί οι τράπεζες και οι δανειστές μας θα δεχτούν μια τέτοια λύση απαντώ ότι δεν θα μπορούν να κάνουν αλλιώς. Η απειλή της πτώχευσης, και η απώλεια όλων των χρημάτων θα τους κάνουν να δεχτούν την μείωση του χρέους. Και αυτό είναι μια υπόθεση πολιτικής βούλησης. Η πολιτική βούληση δεν είναι μόνο θέμα της Ελλάδος αλλά και της ΕΕ. Από το πακέτο των 80 δισεκατομμυρίων φτάσαμε στο πακέτο των 750. Αυτό μας δείχνει προς μία κατεύθυνση πολιτικής απόφασης της ΕΕ, η οποία είναι ακόμη υπό διατύπωση μαζί με άλλες αποφάσεις για το νόμισμα, την δημοσιονομική σταθερότητα και την πιθανή οικονομική σύγκλιση. Το σχέδιο της Καγκελαρίου Μέρκελ εντάσσεται σε ένα γενικότερο σχέδιο για την διαμόρφωση ενός ενιαίου συστήματος αντιμετώπισής των υπό πτώχευση κρατών. Αυτό δείχνει προς την κατεύθυνση της προσπάθειας επιβίωσης της ΕΕ.
Είναι προφανές ότι αναλύω μια πρόταση μέσα στο ευρώ και την ΕΕ. Γνωρίζω ότι υπάρχουν πάρα πολλοί οι οποίοι θεωρούν το ευρώ καταστροφή, ανίκανο να εξελιχθεί σε νόμισμα όπως το δολάριο, και ότι η ΕΕ είναι μια αποτυχημένη προσπάθεια και μάλιστα καταστροφική. Σε αυτές τις κριτικές υπάρχουν μεγάλες δόσεις αλήθειας αλλά δεν συγκροτούν το σύνολο της άποψης ή έστω της προσκόλλησης στην Ευρώπη. Θα προσπαθήσω να αναπτύξω ορισμένες απόψεις για αυτό το θέμα σε άλλη παρέμβαση μου.
Σε κάθε περίπτωση, επειδή ό,τι γράφτηκε πιο πάνω δεν είναι άμοιρο κριτικής και αντίκρουσης από πολλές πλευρές καλό θα ήταν να σκεφτούμε όλοι με προσοχή ένα θέμα το οποίο θα διαγράψει το μέλλον μας για πολλά χρόνια. Ίσως μάλιστα με τον τρόπο τον οποίον το αντιμετωπίσαμε μέχρι σήμερα έχει ήδη προδιαγράψει περίπου αυτό το μέλλον. Φοβάμαι ότι μέρος της πολιτικής ελίτ δεν έχει αντιληφθεί πλήρως το θέμα. Ο κ. Καζάκης, όπως και πολλοί άλλοι ειδικοί ή πολιτικοί παράγοντες κάνουν πολύ καλά και φέρνουν καίρια ζητήματα στην επιφάνεια αλλά αυτά είναι ανοικτά θέματα προς συζήτηση. Η συζήτηση αυτή όμως έχει πολύπλοκες νομικές, οικονομικές, πολιτικές συνιστώσες, πάνω στις οποίες έπρεπε να είχαμε κάνει πριν πολλά χρόνια όχι μόνο συζήτηση, αλλά και να είχαμε βγάλει πρακτικά συμπεράσματα τα οποία έπρεπε να είχαν ήδη εφαρμοστεί. Δεν μπορούμε να κάνουμε ατελείωτη ψυχανάλυση χωρίς πρακτικά αποτελέσματα. Παράδειγμα ουσιαστικής αντιπαράθεσης η οποία δεν έγινε είναι: «μας συνέφερε να μπούμε στο ευρώ και υπό ποίους όρους, και προϋποθέσεις; Τι έπρεπε να αλλάξει στην Ελληνική κοινωνία για να μπούμε στο ευρώ; Είχε η Ελληνική κοινωνία τις θεσμικές, νομικές, πολιτισμικές προϋποθέσεις να αποδεχθεί ένα νόμισμα βασισμένο σε άλλες αξίες παραγωγής και διανομής πλούτου; Ήταν μόνο τα φτηνά δάνεια ικανός λόγος να μπούμε στο ευρώ, τα οποία μας οδήγησαν στην χρεοκοπία, ή/και οι αρπαχτές από τα κοινοτικά ταμεία για εξαγορά ψήφων;». Βάλλαμε τα σκουπίδια κάτω από το χαλί και πορευτήκαμε με συνθήματα. Τα συνθήματα πρέπει να πάρουν τέλος από όλες τις πλευρές και να αρχίσει η πραγματική δουλειά πάνω σε όλα αυτά τα ζητήματα. Δεν έχουμε χρόνο. Οι άλλοι λαοί δεν περιμένουν εμάς να αποφασίσουμε. Οι Κινέζοι, οι Ινδοί, οι Τούρκοι έχουν κάνει επιλογές και βήματα προς κάποια κατεύθυνση. Εμείς δεν έχουμε καν θέσει τα πρακτικά προβλήματα στο τραπέζι και από την εποχή της Θάτσερ καταδικάζουμε την ιδεολογία του κέρδους και της αγοράς χωρίς να έχουμε προτείνει, να έχουμε εφαρμόσει τίποτα πρακτικό για την κατάστασή μας.
Ότι και αν έχει επισυμβεί όμως δεν θα παύσουμε να ασκούμε έλεγχο και κριτική. Όλοι υποκείμεθα σε Σωκρατικό έλεγχο.
Η ανάγκη, φυσική, οικονομική ή λογική πείθεται δια του λόγου να μας βοηθήσει ώστε να ξεπεράσουμε ή να καθοδηγήσουμε αυτές τις ανάγκες προς μία δική μας έμφρονα κατεύθυνση. «με αυτόν τον τρόπο συστήθηκε κατ' αρχάς αυτό το παν». Ο ορθός λόγος, τώρα μάθαμε, δεν αποτελεί πλέον το μόνο συστατικό της δημιουργίας αυτού του παντός. Για μας όμως, είναι χρήσιμο να μάθουμε που οδήγησε και που οδηγεί το ξεπέρασμα των ορίων του ορθού λόγου.
* Νικόλαος Α. Μπινιάρης, 24/7/2010 και με αφορμή την κριτική της κριτικής στου από τον Δημήτρη Καζάκη: Απόκρουση κριτικής για τo επαχθές χρέος (1η Δημοσίευση εδώ στην Αποικία,15/7/10)
[1] Edward Hugh, blogspot.com/ May 18 2010
[2] Danske research, Research Euroland, January 4 2010
[3] The University of Iowa: Center of International Finance and Development. Foreign Dept: Forgiveness and Repudiation. April 2007
[4] http://georgewashington2.blogspot.com/2010/04/is-it-time-for-debt-jubilee.html
[5] : http://www.ecorealty.org/sovereign_debt2.htm Dave Hopkins.
[6] U.N: The concept of odious debt in Public International Law, no 185, 2007
[7] Withdrawal and expulsion from the EU and EMU, some reflections. ECB Legal working papers December 10 2009
[8] Demystifying the Doctrine of odious debt, Duke Law School: Mitu Gulati et al.. 2009
[9] Thomas S. Wyler: Wiping the slate. University of Pennsylvania Law School,.2008
[10] How to challenge illegitimate debt. Legal cases, Basel, 2009
[11] Mark. L. J Wright, Restructuring foreign debt with private sector creditors: theory and practice. University of California June 2 2010
[12] http://boombustblog.com/reggie-middleton/
[13] How to restructure Greek debt. 7/5/2010 http:/ssm.com/abstract=1603304
[14] The handbook of Country Risk Analysis Routledge 1992 Eric Rasmusen: The Strategy of Sovereign Debt Renegotiation.
