Αρχείο κατηγορίας Πολιτισμός και αγριότητα

Πρόλογος για: «Από την Αχαϊκή γη έως του κόσμου τα πέρατα»

Πρόλογος για: «Από την Αχαϊκή γη έως του κόσμου τα πέρατα»

[Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα, εκδόσεις Αρμός 2022]

Του Θανάσης Ν. Παπαθανασίου*

   Διαβάζουμε μερικές φορές σε βιβλιοπαρουσιάσεις και βιβλιοκρισίες, ότι κάποιο συγκεκριμένο βιβλίο συντίθεται από κείμενα «άνισα». «Άνισα», υπό την έννοια ότι έχουν ποικιλία θεμάτων και ποικιλία χαρακτήρα, όπως π.χ. αφηγήσεις μαζί με μελετήματα. Το βιβλίο αυτό του Παναγιώτη Μπούρδαλα σίγουρα αξίζει στο έπακρο αυτόν τον χαρακτηρισμό. Είναι κυριολεκτικά πολυαξονικό.

   Μα τότε, υπάρχει άραγε κάτι που δένει αυτά τα κείμενα;

   Η απάντησή μου είναι πως ναι. Τα κείμενα τα τόσο ποικίλα τα δένει μια πολύτιμη οπτική: Η κατανόηση του τοπικού ως υποστασιοποίησης του οικουμενικού. Δίχως την τοπική, ενσώματη, ιδιαίτερη πραγμάτωση, το οικουμενικό γίνεται φάντασμα. Χωρίς την ανοιχτωσιά στο οικουμενικό, το τοπικό γίνεται φυλακή. Ο τόπος σου λοιπόν και οι άνθρωποί σου αληθεύουν ως ο τρόπος δεξίωσης του πανανθρώπινου. Σπουδαίοι τόποι και σπουδαίοι άνθρωποι είναι εκείνοι, στων οποίων την ταυτότητα οι αεραγωγοί για το πανανθρώπινο είναι δομικά στοιχεία˙ όχι ενδεχόμενες, κατοπινές προσθήκες.

   Αυτό το ζευγάρωμα τοπικού και οικουμενικού ούτε ουδέτερο είναι, ούτε «συμβαίνει» αυτόματα και νομοτελειακά. Έχει καθαρό προσανατολισμό στην ελευθερία και την αγάπη, και χρειάζεται να γίνει˙ να κατορθωθεί. Χρειάζεται δηλαδή ως καταλύτη το όραμα, την ευθύνη και την πράξη του ανθρώπινου υποκειμένου. Άθλημα, άσκηση, μεταστροφή, προσδοκία ενός καινούργιου κόσμου, όλα αυτά τα βρίσκουμε στο παραδοσιακό λεξιλόγιο της χριστιανικής πίστης, μα ταυτόχρονα είναι τόσο σημερινά, τόσο πολιτικά – με την ουσιαστικότερη έννοια! Οι καταλύτες αυτοί έρχονται σε ρήξη με τα αυτονόητα ενός κοινωνικού συστήματος το οποίο αποθεώνει τον ατομικισμό και την εμπορευματοποίηση των πάντων. Διορθώνω: Έρχονται σε ρήξη με κυρίαρχες επιλογές οι οποίες όμως λανσάρονται σαν αυτονόητα, σαν αναπόδραστα φυσικά φαινόμενα. Στο πλαίσιο αυτών των επιλογών η ανισότητα καλωσορίζεται ως μοχλός της ανάπτυξης, και ο μισάνθρωπος κοινωνικός δαρβινισμός μασκαρεύεται σε γλυκιά αριστεία.

   Με αυτά λοιπόν έρχονται σε ρήξη οι καταλύτες (το όραμα, η ευθύνη και η πράξη του ανθρώπινου υποκειμένου), όχι ως χαρακτηριστικά μιας πεφωτισμένης πρωτοπορίας, αλλά ως χαρακτηριστικά μαγιάς, σε μια ζύμωση κοινωνική, για χάρη του κοινωνικού. Μα είναι παράδοξες οι εποχές μας. Για παράδειγμα, κάποιες κινήσεις, οι οποίες εμφανίζονται ως αντιπολίτευση στην προαναφερθείσα νομιμοποίηση της ανισότητας, πλήττουν παρόμοια το κοινωνικό, προβάλλοντας μια ατομική κατανόηση των δικαιωμάτων, η οποία προσπερνά το συλλογικό. Ο ευέλικτος καπιταλισμός είναι πανίσχυρος κι ολοκληρωτικός, πράγμα που σημαίνει ότι μεταβολίζει ακόμα και αριστερά ρεύματα. Έτσι λοιπόν έχει ιδιαίτερη σημασία η άρθρωση (με λόγο και με πράξη) της χριστιανικής πρότασης, η οποία κατανοεί τον άνθρωπο ως σχεσιακή ύπαρξη: ως ον που αληθεύει στο βαθμό που αγαπά. Και ακριβώς επειδή όρος του είναι η αγάπη, μιλάμε για ένα ον που ούτε εγκιβωτίζεται στην ατομικότητα, ούτε εξατμίζεται σε έναν κολλεκτιβισμό ο οποίος καταργεί την ετερότητα. Το γίγνεσθαι αυτό αξιώνει ορθάνοιχτους ορίζοντες. Αλλιώς κολοβώνεται σε κάτι καλοπροαίρετο, μα φτωχό, μίζερο. Για την πίστη, το ορθάνοιχτο το προσφέρει όχι η λειτουργία του ανθρώπου ως αθροίσματος των συστατικών του, αλλά ως εικόνας ενός άπειρου Θεού. Θεού συντροφικού (Τριαδικού), Θεού ο οποίος κάνει εαυτό του την λάσπη της ιστορίας (θεάνθρωπος Χριστός).

   Πάνω σε τέτοιο στημόνι υφαίνει ο δουλευτής Παναγιώτης Μπούρδαλας. Και μας δίνει πάρα πολλές αφορμές για συζήτηση αληθινή, δηλαδή για συζήτηση με ερωτηματικά, με απαντήσεις, με συγκλίσεις και με αποκλίσεις. Τα ζητήματα είναι τεράστια και απαιτητικά, και η αναμέτρηση μαζί τους θέλει κριτική εντιμότητα και κόπο – κάτι που το ξεχνούν όσοι παραδίνονται στην ευκολία του διαδικτύου και στην αποσύνδεση του λόγου από τον καλό βασανισμό της σκέψης. Μιλώ για κριτική εντιμότητα και κόπο, για να αντιδιαστείλω αυτή τη γόνιμη στάση από τον θρασύ λόγο, τον μεροληπτικά καταγγελτικό, ο οποίος αρθρώνεται σαν σε διατεταγμένη υπηρεσία κατά επιλεγμένων στόχων, αλλά σιωπά ένοχα όσον αφορά τα στραβά του οίκου του.

   Ο αναγνώστης έχει την ευκαιρία να προβληματιστεί συναντώντας προσεγγίσεις χρόνιων τραυμάτων του Ορθόδοξου χώρου (η περίπτωση της Τρίτης Ρώμης είναι οδυνηρά επίκαιρη, μα, κατά τη γνώμη μου, απόνερα ενός πολυκαιρισμένου προβλήματος, που είναι το θρόνιασμα του πνεύματος της αυτοκρατορικής Ρώμης στην εκκλησιαστική συγκρότηση). Ο εθνικισμός κραταιούται στην παγκόσμια Ορθοδοξία, παρά τα λαμπρά ξεκαθαρίσματα που έχουν γίνει σε θεολογικό επίπεδο τις τελευταίες δεκαετίες. Το δύσκολο σημείο σήμερα έγκειται ακριβώς στο ότι ο εθνικισμός στηρίζεται από ανθρώπους οι οποίοι ρηματικά τον αποκηρύττουν! Παρόμοια σύγχυση δημιουργούν σήμερα όσοι καταρρακώνουν την συνοδικότητα εξυμνώντας την ταυτόχρονα, και διαρρηγνύουν τα ιμάτια τους μόνον όταν η έλλειψή της εντοπίζεται στους αντιπάλους τους.

   Δείτε, επίσης, τα ζητήματα σχετικά με τον προσανατολισμό της παιδείας (σε εποχή κατά την οποία τίθεται εν αμφιβόλω ακόμα και η ύπαρξη του σχολείου ως κοινωνικού χώρου), την ανάδυση του άφυλου ιδεώδους (η οποία αποσαρκώνει τον άνθρωπο), την ατολμία για αναμέτρηση με τα προβλήματα που δημιούργησε (ή αποκάλυψε) η πανδημία, την  χρονίζουσα εκκρεμότητα για αντάμωμα με τους ποικίλους πολιτισμούς (μακριά από κάθε λογική μονοκαλλιέργειας) κλπ. Στις παράξενες μέρες μας υπάρχει κι άλλο ένα, εφιαλτικό φαινόμενο, το οποίο δεν πρέπει να υποτιμούμε. Απέναντι στα επιδεινούμενα κοινωνικά έλκη και την βαθιά πολιτική διαπλοκή, εμφανίζονται ως ριζοσπαστική δύναμη εξυγίανσης παρουσίες μισαλλόδοξες, παρουσίες που θεωρούν μπελά την ελευθερία και εντέλει ξεπλένουν τον φασισμό. Η μεγάλη λοιπόν προσφορά του φίλου Παναγιώτη Μπούρδαλα (πλάι στις επιμέρους θέσεις του, οι οποίες τόσο ουσιαστικά προσφέρονται για συζήτηση) έγκειται θεμελιωδώς στο ότι προσεγγίζει κάθε ζήτημα με ματιά συγκινητικά διαποτισμένη από την κατάφαση της ανθρωπιάς, της παγκόσμιας αδερφοσύνης, της κοινωνικής δικαιοσύνης και μιας ανθρωπολογίας η οποία δεν δημιουργεί αποκλεισμούς και περιθώριο. 

   Από το χάδι της Κέρτεζης ως την αγκαλιά της οικουμένης, ένας δρόμος σπαρμένος με αλάτι. Το ξαναλέω: Το αλάτι κρατά μακριά τη σαπίλα, νοστιμίζει τη μπουκιά, φανερώνει την πληγή τσούζοντάς την.

* Ο Θανάσης Ν. Παπαθανασίου είναι Αναπλ. Καθηγητής Ιεραποστολικής, Διαπολιτισμικής Μαρτυρίας και Διαλόγου στην Ανώτατη Εκκλησιαστική Ακαδημία Αθήνας, αρχισυντάκτης του περιοδικού «Σύναξη».

ΟΥΤΕ ΜΕ ΤΟΝ ΠΟΥΤΙΝ ΟΥΤΕ ΜΕ ΤΗΝ ΔΥΣΗ

ΟΥΤΕ ΜΕ ΤΟΝ ΠΟΥΤΙΝ ΟΥΤΕ ΜΕ ΤΗΝ ΔΥΣΗ

Του Χάρη Ναξάκη*

      Στις διαπραγματεύσεις το 416 π. Χ. μεταξύ Αθηναίων και Μηλίων (Θουκυδίδης) οι Αθηναίοι διαπραγματευτές Κλεομήδης και Τεισίας διαμηνύουν: Δεν χρειάζεται να φτάσετε στα έσχατα… διότι δεν αγωνίζεστε περί αρετής εναντίον ίσων αντιπάλων, οπότε θα ήταν ντροπή να υποχωρήσετε, αλλά αγωνίζεστε για την σωτηρία σας. Επομένως δεν πρέπει να αντισταθείτε σε πολύ ανώτερους σας… Θέλουμε και χωρίς κόπο να σας εξουσιάζουμε και για το συμφέρον και των δύο να σωθείτε… έχετε την δυνατότητα να υποταχθείτε πριν πάθετε πιο μεγάλες συμφορές και εμείς επίσης αν δεν σας καταστρέψουμε θα έχουμε κέρδος… οι άνθρωποι πρέπει να υπακούουν στον νόμο της φύσης σύμφωνα με τον οποίο εξουσιάζει ο ισχυρότερος.

Είναι η τεχνολογία ουδέτερη και η χρήση της καλή ή κακή;

Είναι η τεχνολογία ουδέτερη και η χρήση της καλή ή κακή;

Του Χάρη Ναξάκη*

Ο Γ. Ν. Χαράρι είναι ένας ευφυής ιστορικός που έγινε παγκόσμια γνωστός με το θαυμάσιο βιβλίο του για τον χόμο σάπιενς. Στο νέο του βιβλίο, ο ανθρωποθεός, ο Χαράρι ασχολείται με την νέα τεχνολογία, αλλά παρότι επισημαίνει ορισμένες δυστοπικές επιπτώσεις της θεωρεί ότι είναι ουδέτερη και η χρήση της καλή ή κακή, απελευθερωτική ή ανήθικη.

Αποσχηματισμοί – σχολιασμός του ποιήματος

Αποσχηματισμοί – σχολιασμός του ποιήματος

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. Το ποίημα

Αποσχηματισμοί, [2020]

Ο Παράδεισος ελευθερίας χώρος

και δοκιμής απύθμενης

αναδείχτηκε στους πρώτους ανθρώπους,

τους μύστες του μεγάλου δρόμου

και των απρόσμενων εμποδίων.

*****

Η ιστορία ανταγωνισμών πόνος,

και ποταμών των ιδρώτων,

μ’ αίμα το κατακόκκινο γράφτηκε,

εθνών, φυλών και των ηγετών,

που ‘κράζαν σε νερά και λαγκαδιές.

*****

ΜΗΔΕΝΙΣΤΙΚΟΣ ΑΤΟΜΙΚΙΣΜΟΣ

ΜΗΔΕΝΙΣΤΙΚΟΣ ΑΤΟΜΙΚΙΣΜΟΣ

Του Χάρη Ναξάκη*

Οι αρχαιοελληνικοί μύθοι, όπως και οι μύθοι κάθε πολιτισμού, αποτυπώνουν κοινωνικές σημασίες, αρχές και υλικά μέσα με τα οποία ένας πολιτισμός επιδιώκει να νοηματοδοτήσει την ύπαρξή του και να την αποτυπώσει σε θεσμούς, να δώσει απάντηση στο ερώτημα με τί εργαλεία θα χτίσουμε μια ενάρετη ζωή. Γι’ αυτό οι μύθοι είναι πραγματικοί, διότι εκφράζουν μια ορισμένη νοηματοδότηση του κόσμου από τον άνθρωπο. Ο όχι και τόσο προβεβλημένος μύθος για το τέλος του αποτρόπαιου Καιάδα ήταν αποτέλεσμα ενός ηθικού διλήμματος. Ο γιος μεταφέρει τυλιγμένο σε μια κουβέρτα τον ηλικιωμένο και βαριά άρρωστο πατέρα του για να τον πετάξει στον τρομακτικό Καιάδα. Πριν συμβεί το ανήθικο, ο πατέρας επιθυμεί να δώσει στον γιο του μια τελευταία συμβουλή: Γιε μου, φύλαξε την κουβέρτα γιατί θα σου χρειαστεί στο μέλλον. Ο γιος μετανιωμένος πήρε τον πατέρα του για να πεθάνει στον οίκο του και ο Καιάδας έκτοτε καταργήθηκε.

ΣΑΝ ΠΡΟΚΕΣ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΚΑΡΦΩΝΟΝΤΑΙ ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ

«ΣΑΝ ΠΡΟΚΕΣ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΚΑΡΦΩΝΟΝΤΑΙ ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ»*

(Μια κριτική ματιά στο βιβλίο του Παναγιώτη Μπούρδαλα «Αποστάξεις σε καιρούς δυστοπίας»)

Του Νίκου Προσκεφαλά**

Ο Παναγιώτης Μπούρδαλας είναι ένας ανήσυχος άνθρωπος. Προβληματίζεται, δημοσιεύει, γράφει, κοινωνεί κι επικοινωνεί με τους ανθρώπους, συλλογίζεται αδιάκοπα, διαλέγεται, δεν δογματίζει, δεν απορρίπτει, συνομιλεί με ρεύματα, ιδέες και τάσεις.

Στο τρίτο του αυτό βιβλίο, καταθέτει τις αγωνίες του με διαφορετικό εκφραστικό τρόπο, διαφορετικό από αυτούς που ως τώρα μας είχε συνηθίσει, αυτόν του ποιητικού λόγου έχοντας προφανώς αποκομίσει την αίσθηση πως η πολυσημία , ή ο υπαινικτικός και κρυπτικός λόγος της ποίησης συχνά μπορεί καλύτερα να εκφράσει αυτό που δονεί το προσωπικό και υπαρξιακό του σύμπαν.

Γράμμα ενός παιδιού από το Καρά Τεπέ

Γράμμα ενός παιδιού από το Καρά Τεπέ

Της Μάιρας Ζαρέντη*

Και θα με λέγαν Ιόλη και Γωγώ και Σταυρούλα.
Και θα πήγαινα σχολείο κανονικά χωρίς να παλεύω ανάμεσα σε Χ και ψ και ο και r και f και z.
Και θα είχα μαμά και θα είχα μπαμπά.
Και σε κάποιο σύμπαν παράλληλο θα με προστάτευαν οι ενήλικοι και δε θα χρειαζόταν να κάνω το σώμα μου ασπίδα.
Και δε θα χρειαζόταν να κάνω το σώμα μου δοχείο για άνδρες πολλαπλούς πάρα τη θέλησή μου.
Και δε θα μου έκοβαν με νυστέρι την ηδονή.
Μπορεί να μου άρεσε να πίνω γάλα και να μη γυρεύω χουρμάδες.
Κι’ έτσι δε θα χρειαζόταν να απολογούμαι για την προτίμησή μου στο πρωινό.
Μπορεί να μη φοβόμουν το θεό ούτε και το σκοτάδι.
Κι αντί για κραυγές πριν κοιμηθώ να άκουγα ένα νανούρισμα από εκείνα που δεν ξέρω καν πως πάνε.

Μνήμη Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη: Ένας μοναδικός θεματοφύλακας του κόσμου, της ίδιας της ζωής!

Μνήμη Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη: Ένας μοναδικός θεματοφύλακας του κόσμου, της ίδιας της ζωής!

Ο Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης εν ώρα δημιουργίας.

Του Στέλιου Κούκου*

Μπορεί ο Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης (1908-1993) με τις πλούσιες γνώσεις που είχε να κυκλοφορούσε ανάμεσά μας ως ένας θεματοφύλακας του κόσμου -όπως, ίσως, και μερικοί άλλοι άνθρωποι- αλλά ο της Θεσσαλονίκης και του νέου ελληνισμού αυτοκράτωρ του πνεύματος ήταν συνάμα και ένας κόσμος αντίστοιχα!

Ένας μοναδικός θεματοφύλακας του κόσμου και μάλιστα της ίδιας της ζωής!
Γιατί αυτήν ομολογούσε με το πληθωρικό και ιδιαίτερο έργο του!

Όσο και αν έφτιαξε ένα εντελώς προσωπικό έργο -ίσως και με την έννοια της κατάθεσης- εντούτοις ο ίδιος μοιάζει να ξέρει να διαχέεται και μέσα στα πράγματα! Ή ακόμη, θα μπορούσε να πούμε πως τα ίδια τα πράγματα μαρτυρούν το δικό του πέρασμα και την δική του ανακεφαλαίωση των πραγμάτων σε ζωή, σε κόσμο! Άρα υπάρχει ελπίδα! Μπορούμε, λοιπόν, να πούμε πως το έργο του αποτελεί συνάμα και μαρτυρία ελπίδας!
Και μάλιστα χωρίς κάποιον εύπεπτο διδακτισμό. Κάθε άλλο!

ΟΙ 4 ΜΑΣΚΕΣ

ΟΙ 4 ΜΑΣΚΕΣ

Του Χάρη Ναξάκη*

(μια άλλη κριτική ανάγνωση, στην εποχή του κορονοϊού, του βιβλίου του R. TriversΗ μωρία των ανοήτων”, Εκδόσεις Κάτοπτρο)

     Στις 16 Ιουλίου του 1918, ρακένδυτος και με μόνη συντροφιά μια ταμπακιέρα με καπνό, ο παππούς μου ο Αντωνάκης, μικροκαμωμένος, εξ ου και το υποκοριστικό, αλλά γενναίος, επιστρέφει με μια ολιγοήμερη άδεια στο Κολυμπάρι Χανίων. Η ισπανική γρίπη είχε ήδη γίνει πανδημική. Ήταν έξι χρόνια φαντάρος, Πρώτος και Δεύτερος Βαλκανικός πόλεμος, Πρώτος Παγκόσμιος, σίγουρα όχι από επιλογή. Από “συνήθεια” συνέχισε να είναι φαντάρος μέχρι την Μικρασιατική καταστροφή του 1922. Ο θάνατος όμως τον καλωσόρισε στην πόρτα του σπιτιού του. Η 19χρονη γυναίκα του, όμορφη σαν τα κρύα τα νερά, είχε μόλις βάλει το κλειδί στην πόρτα του σπιτιού τους, δεν πρόλαβε να ανοίξει, σωριάστηκε στην είσοδο, πέθανε από την ισπανική γρίπη. Ο παππούς ξαναπαντρεύτηκε, ο όλεθρος του ιού, ο θάνατος της πρώτης γυναίκας του, γέννησε τη ζωή, τον πατέρα μου, τον αδερφό μου κι εμένα.

COVID-19: Το τέρας προ των πυλών

COVID-19: Το τέρας προ των πυλών

Του Mike Davis* Μετάφραση: Άλκηστη Πρέπη και Κώστας Γούσης

Ο COVID-19 είναι τελικά το τέρας προ των πυλών. Οι ερευνητές δουλεύουν νυχθημερόν για να κατανοήσουν την επιδημία αλλά έρχονται αντιμέτωποι με τρεις τεράστιες προκλήσεις.

Πρώτον, η συνεχής έλλειψη ή μη διαθεσιμότητα των κιτ για ιατρικές εξετάσεις σβήνει κάθε ελπίδα περιορισμού της εξάπλωσης του ιού. Επιπλέον, εμποδίζει την ακριβή εκτίμηση βασικών παραμέτρων, όπως το ρυθμό αναπαραγωγής του, το μέγεθος του μολυνσμένου πληθυσμού και τον αριθμό των “ορφανών” περιστατικών. Το αποτέλεσμα είναι μια χαοτική παράθεση αριθμών.

Ωστόσο, ορισμένες χώρες εμφανίζουν πιο αξιόπιστα στοιχεία [από τις ΗΠΑ] σχετικά με τις επιπτώσεις του ιού σε συγκεκριμένες ομάδες του πληθυσμού. Και είναι πολύ τρομακτικά. Η Ιταλία, για παράδειγμα, αναφέρει το φρικτό ποσοστό θνητότητας του 23% στις ηλικίες άνω των 65. Στη Βρετανία το αντίστοιχο ποσοστό φτάνει τώρα στο 18%. Η “γρίπη Κορώνα” (“corona flu”) την οποία ο Τραμπ ξορκίζει αποτελεί έναν άνευ προηγουμένου κίνδυνο για τον ηλικιωμένο πληθυσμό, με δυνητικό αριθμό θανάτων που να αγγίζει τα εκατομμύρια.

Δεύτερον, όπως και οι ετήσιες εποχιακές γρίπες, ο ιός μεταλλάσσεται όσο ταξιδεύει σε πληθυσμούς με διαφορετική ηλικιακή σύνθεση και επίπεδο ανοσίας. Η μορφή [του ιού] από την οποία οι Αμερικανοί πιθανόν να νοσήσουν είναι ήδη ελαφρώς διαφορετική από αυτή της αρχικής επιδημίας στο Γιουχάν. Η περαιτέρω μετάλλαξη μπορεί να είναι ασήμαντη αλλά μπορεί και να τροποποιήσει την διασπορά της επικινδυνότητας που προς το παρόν αυξάνεται με την ηλικία, με τα βρέφη και μικρά παιδιά να εμφανίζουν μικρό ρίσκο σοβαρής λοίμωξης ενώ οι άνω των ογδόντα αντιμετωπίζουν θανάσιμο κίνδυνο από ιογενή πνευμονία.